“Kókpar tóbe” auylynan shyǵa beriste jalǵyz mazar túr. Ary ótken, beri ótkenderge aq jol tilep attandyryp salatyn bir ómirdiń esteligi ispetti. Kólik júrgizushi jigit áńgimeshil bolyp kezdesti, tarihtyń qatparly tústarynan syr shertip bizdi kóp jaǵdailardan habardar etip keledi. Endi ol jalǵyz mazar jáily áńgimelei bastady.
– Elde keide óz tarihyn qupiyalau qúbylystar arqyly kórsetkisi keledi. Auylymyz tirshilikke yńgaily, dei túrganmen onyń jyra-jylgasy men árbir tasynda ózindik syr bar. Auldastarymyz osy bir jaisań jerge oryn tepkenine quansa da, keshkilik-táńárteń tolassyz soǵatyn jelden ábden mezi bolatyn. Jel tipten kúsheigen kún edi. Qystyń bir-aq tútam kúni kók shoqydan ary aunap ymyrt úiirilgen kez. Keshki tamaqqa endi ǵana otyrǵanbyz, sháu etip úrgen ittiń úni shyǵa qaldy da, qyńsylap kelip esikke tyǵyldy.
– Qarashy, ne boldy mynaǵan, – dep aǵama búiyra sóiledi ákem, – bireu-mireu keldi me?!..
Osyndai kezde úige ákemniń dostary kelip áńgimelesip kaitatyn ádeti bolushy edi. Solardyń biri bolar degen oimen ittiń úrgenine kóp oi bólmei jaibaraqat otyrǵanbyz, shyǵyp ketken aǵam asyǵa kirdi de:
– Ó, órt, joǵarǵy auylǵa órt ketipti. Bárimiz úrpiise qaldyq myna suyq sózge.
– Báse, osy jeldiń búgingi áuligui óte jaman. Bir pále tuar ma dep oilap edim, – dep sheshem keiip jatqanda, ákem eki-aq attap esikke jetip te boldy. Údireiise shúbap dalaǵa shyqtyq sizge ótirik maǵan shyn, dala jan shoshynarlyq súrkeili, jel úshyrǵan qyp-qyzyl shoq auyldyń tóbesine jauyp túr eken. Abúiyr bolǵanda úshqan úshqyndar bizdiń jaqqa jolamai auyldyń teristik jaǵyna ketip jatyr. “Saqtyqta qorlyq joq” degendei, óz álimizshe órtten saqtanu sharasyn istegen boldyq.
SHesheme járdemdesip júrip qarbalastyqta baiqamappyn, ákem álde qashan órt shyqqan úige ketip qalypty. Esik aldynda úreii úshyp eki qaryndasym túr. «Úige kirip otyryńdar» degen sheshemniń sózin tyńdar emes. Osy kezde kishi ákemniń áieli jetti úige. Olardyń úii órt shyqqan úiden joǵary otyratyn, bizdiń jaǵdaiymyzdy bilmek bolyp tez jetken eken.
– Júregim kúiip ketti ǵoi , – dep otyra ketti de, bolǵan jaǵdaidy qysqasha baiyandady:
– Bayaǵy Núrila Bekqojanyń úiine kelip shái iship ketken eken. Suyqqa tońyp júrgen baiqús qaitsin, mal qoraǵa kirip biraz jylynyp alaiyn degen bolar, shylym tarta otyryp kózi ilinip ketipti. Órt aldymen mal qoraǵa, odan keiin úige ilinipti. Eldiń bári órt óshirudiń qamynda. Ái qaiter eken,mal qoranyń mańyna baruǵa bolmaidy. Abailańdar!– dep ózi biletin jailardy qysqasha aitty da eki qaryndasymdy úilerine erte jóneldi. Olardy jetkizip saluǵa sheshem meni artynan júgirtti.
Qolǵanatka jaraǵandyǵyma quansam da, ishtei zárem úshyp keledi. Auyl ústi degeniń qyp-qyzyl shoq, su tasyp arly-beri júgirisken adamdar, árbir úidiń, árbir qoranyń tóbesinde birden adam, úshqyn úshyp kelip túsedi de, olar ony mysyq kórgen tyshqansha sabalap óshiredi. Úige qaita oralǵanda sheshem esik aldynda túr eken.
– Aparyp saldyń ba? -dep kelte súrady.
– Iá.Órt laulap janyp jatyr, adamdar qaptap júr.
Kóńilimizde Núrila bizdi de órtep ketpesin deitin kúdik-kúmán bar. SHesheme járdemdesyp júrgenim bolmasa oiym dúi-dalada.
– Aldymyzdan Núrila shyǵa kelse qaiter
edik, ákemniń joqtyǵy mynau?-dep sóilep ketkenimdi bilmei qaldym.
– Ne sóilep kelesiń, – degen sheshemniń súraǵy shyǵa qalǵan soń jiyla qaldym da, oiymdy qaita jalǵastyrdym…-Ásem qaitti eken, úileri órtengende jylaǵan shyǵar, tońyp júr me eken, qalyń kiim aparyp bersem sheshem jiberer me…oi sauap bolypty, keshe ákesi ápergen etikke sonsha maqtanyp edi…bizdiń de úige órt ilinse qaiter edik degen oidyń sońyna túse berip selik etip jiyla qaldym.
Qoishy áiteuir, shyrma shatu oilardyń jeteginde júrip bir neshe ret ońbai jyǵyldym. Bir sátte abyr-sabyr basylyp úiqym kele bastady. Múny sezgen sheshem :
– Úige baryp úiyqtai-ǵoi, – dedi.
Úige kelip alyp ta qiyalǵa erik berdim. Qai uaqytta úiyqtap qalǵanymdy bilmeimin, oyana kelsem úide eshkim joq, peshten aǵash otynnyń shartyldap janǵan úni shyǵady. Ornymnan atyp túryp syrtqa qaradym, bári din aman eken , jel sap basylypty. Keshe túngi súrkeili qyzyqqa kúlimsirei qarap túrǵan sekildi kún arqan boiy kóterilipti, kiimderimdi asyǵys kiine sala kóshege tarttym.
Órtengen bir úi men eki qoranyń qasynda bir top adam túndegi órt turaly áńgimelesip túr eken:
– Úidiń tóbesin túsirip jiberip óshirmegende taǵy da birneshe otbasyny oirandar edi búl órt, -dep qoyu qasty Qasym shal sóilep túrǵanda bardym.
– Órt degen tilsiz jau emes pe?, -dedi taǵy biri kúrsinip.
– Ras.
Órt bolǵan jer qúrys-qopasy shyǵyp qara qońyrlanyp jatyr.Órttiń jalyny sarytapqa ainaldyrǵan tamdar jymyraiyp súrkeili kórinedi. Órtenip bolǵansoń da kóp qúiylǵan su qolamtany laisańǵa ailandyrǵan eken de suyqtyń áserinen qatyp shoqalaq-shoqalaq tóbeshik qalyptastyrypty. Erteńinde mektepke barǵanda, barlyq balanyń auzynan órt turaly áńgimeni estisiń. Órt tudyrushy rasynda Núrila eken. Núrila osy auyldyń mańdaiǵa basar bir qyzy bolyp ósip edi. Ójet ósken, erke, ónerli órt qyz auldastardyń ánshisi de, bishisi de atalyp, dumandy júmys bastarynda, óner básekelerinde júldeli oryndarmen kózge túsetin. Úlkender oǵan “bárekeldi” jaudyratyn da, jastar biri-birimizden qyzǵanyp qyzaraqtasushy edik. Almatyǵa da bizdiń auyldyń alǵashqy túlegi bolyp oquǵa attanyp edi. Keiin bir kursta oqityn Ákpar degen jigitpen túrmystandy. Ákpar ázilqoi, tartymdy jigit edi. Olar kanikúl saiyn auylǵa kelip bizdi dumanǵa bólep qaitatyn. Áke-sheshesinen erte aiyrylǵan Núrila úshin osy auyl onyń ákesi de, sheshesi de edi. Ómir keide auyzdyqsyz at sekildi-ǵoi, túnyǵyńnyń bir-aq kúnde ylailanatyny bar. Kóp jandardy kúizeltken, talai otaudy oirandaǵan, talai shańyraqty shaiqaltqan 86-jylǵy tóńkeris Núrila bolashaǵyna da úlken azap ala keldi. Ákpar qolǵa alynyp, jalǵan jalamen qúmdy dalada qaitys boldy. Núrila oqudan shyǵarylyp auylǵa qaitaryldy, búl jerde de ony tynysh tirshilik kútip túrǵan joq.Kelekeniń, qorlaudyń, kemsitudiń nysanyna ainalyp qaiǵy shege júrip, aqyry sary uaiym oisoqty qyzbalyqqa úshyratty. Qońyr kúzdiń janǵa jáili bir kúninde kórshi úidiń itimen tamaqqa talasqany onyń jyndy bolǵanyn áigiledi. O, baiqús sodan keiin ne kórmedi?….
SHirkin, bir kezderi Núrila salǵan ándermen kóńil qapyryǵyn shyǵaratyn jandar odan aulaqtai berdi. Tirlik te tálkek etuin doǵarmady. Osy bir ómirdiń beibaq sorlysy mine osylai úlken órt tudyryp, mólshersiz ziyan salyp otyr. Keide ómirdiń ádiletsizdigine nalisyń. Núrilanyń osyndai kúige túsetin ne jóni bar, onyń óńiniń túzu, oiynyń óreli bolǵandyǵy kinaly ma? Joq, Ákpardyń tilge sheshen, iskerligi úshin be?.
Adamdar da qyzyq, bir kezdegi Núrilany úmytqany sekildi, onyń órt tudyrǵan kinásin de tez úmytty. Ómir ejelgi áuenimen
tiri pendelerin ońdy-soldy áldileuin toqtatqan joq.
Mine sodan beri 19 jyl ótti. Núrila da qaitys bolǵaly on alty jyl boldy. El bolyp jerlep basyna saiǵaq qadap atyn jazdyq. Alaida, onyń qupiyalau ómiri sol kóuúli qalpynda qala berdi.
E, tirshilik-ai! Adam jaqsy bolǵandyǵy úshin tiri júrmeidi. Jaman bolǵandyǵy úshin ólmeidi eken-ǵoi!- dep júrgizushi jigit áńgimesin doǵardy.
Jalǵyz mazar kóz úshynda qarauytyp qalyp barady. Múmkin bizdi joqtaityn jan bolsa eger, shań basqan arhipterden tabylarmyz, – dep túrǵandai boldy maǵan.
Qajet Andas,
Q-Andas aqparattyq agenttigi
