Bylaisha aitqanda, qazaqtar úshin ne ishemin, ne jeimin dep oilanatyn kez ótti. Eger el irgesi tynysh bolsa, qarakózderimizdiń qarny ash qalmaidy. Al memleket bedeli asatyn bolsa, últ aibyny ósedi. Sondyqtan árbir qazaq azamaty eldiń eldigin asyrudyń sara jolyn izdeumen birge, ainalamyzda bolyp jatqan qúbylystarǵa mán berip, jauabyn tauyp, der kezinde ońǵa túzep otyrǵany jón. Qoǵamnyń derti emdelmeidi eken, onda aǵaiyndardyń azaby da azaimaidy. Biz ómir súrip otyrǵan dáuirde “alqashtar” degen shoǵyr qalyptasyp keledi. SHashtary úipalanyp, betteri isingen. Kerek bolsa udai mas bolyp kósheniń kez kelgen búryshyna túnei salatyn, araqqa aqylyn jeńdirgen jandardy myna zamanda kim esirkeidi. Adamgershik aqshamen ólshenip bara jatqan ǵasyrda olardy kim ilikke alady. Men ol jaiynda esepteseiin degen oidan aulaqpyn. Dese de, sol jandardyń biriniń pendelik zar-múńyn sizben birge otyryp tyńdaǵandy jón kórdim.
…– Kim jetiskennen ishedi deisiń, bárimiz jaily ómir súrgimiz keledi. Jyly otbasy bolyp, bala-shaǵanyń tátti qylyǵyna terbelip, kóńildi kún keshudi bárimizde arman ettik. Dese de, “Jút jeti aǵaiyndy” demekshi, qúlyqsyz dúnie qyryna alsa kiyn eken – dep áńgimesin bastady qonaǵym.
– Dúnie esigin ashqanda aldymda eki aǵam men bir ápkem boldy. Keiin artymnan tórt qaryndasym jáne bir inim erdi. Otbasymyz tym jútań edi. Kileń mal baǵumen ainalysatynbyz. Qiyr jailau, alys otarda ótken kúnderim kúnibúginge deiin esimde.
Ákem jasynan araqqa qúshtar bolypty, sheshem qatal túrmystyń ileuinde ósken adam edi. Ákemdi jamandaiyn degen oiym joq. Biraq, jasyryp ne tappaqpyn. Mas bolyp kelip sheshemdi tayaqqa jyǵyp, shashyn júla jazdaǵany esimde qalmapty, múmkin san jetpeste shyǵar. Sodan bolar ákemizden júregimiz shailyqqany sonsha, ishken asymyzdyń jailanyp boiǵa taraǵan kúni de az. Balalary at jalyn tartyp mingen soń, asyǵy tipti de alshysynan tústi. Artymda isim qaldy dep alańdaityn ne túr?!
Es bile bastaǵanda mal-basymyzdyń edáuir artqanyn bilemin. Myńǵyrǵan maly bar jal basyndaǵy qazaqqa ainaldyq. Ha, ha, ha…Qazaqqa ainaldyq!!! Ol kezdegi “Mádenietimizdi” súramai-aq qoiyńyz. Bas-basymyzǵa jorǵa minip qúiǵytyp júrdik. Amal ne, táńir bizden tynyshtyǵyn da qyzǵandy. Tún bolsa qam-qaiǵysyz úiqyǵa batatyn, kúndiz kógalda kerilip-sozylyp jatyp, asa bir rahatpen kún shuaqtaityn “Baqytty” da qimady.
Ákemniń aibarynan dalaǵa túnegen, jerlik qashqyn bolǵan kúnderimdi sausaqpen sanap beremin dep aita almaimyn. Ras onyń kesirinen kórshilerimizben shyǵysa almaitynbyz. Álde bir istiń udesinen shyǵa almaǵandyǵy úshin sheshemniń múrnynan qyzyljosa qan dirdektep jatqanyn talai-talai kórgenmin. Qaisy birin aitaiyn, osyndai otbasynda tuylǵanymdy úmytqan emespin.
Ómir degende qyzyq. Keide seniń oilaǵanyńa baǵynbaityny bar. Bizdiń armanymyz qansha maǵynaly bolsa, taǵdyr maǵynasyz tirlikke itermeleuin doǵara qoimady. Eki aǵam mektepti tolyq bitirmesten oqudan shegindi. Ápkem joǵary oqu ornynan shaqyru qaǵazyn alsa da bara almady. Men naǵashylarymnyń sebimen auyldan on shaqyrym shalǵaidaǵy audan ortalyǵyna baryp, mektep internatqa tústim, jataqhana ómiri men jalǵyzdyq sodan bastaldy. Tórtinshi synypta oqyp júrgen kezim. Qarashanyń júmaǵa qaraǵan túni tuysqandarym ómirindegi eń ókinishti habardy estidim.
Sol kúni uaiymsyz synypqa bardym. Eki-úsh bala áldeneni úreilene áńgimelep otyr eken. Maǵan tústau keletin biri qasyma keldi de “Ákeń, shesheńdi atyp tastapty endi qaitesiń” – dedi tosynnan. Júregim zyrq ete túskeni. Biraq zapy túrmysqa kóndigip ketkendikten senbedim. Senbegen soń jylamadym da, artyma búrylyp synyptan shyǵa berdim.
Ala bortyp úige jetip kelsem, eh! mine ǵajap, sákisi jetip salynyp bitpegen eki bólmeli úidiń edenine júqqan qyp-qyzyl qandy juyp-shaiyp, óksip jylap ápkem júr. Tastai suyq ishki bólmede úrkerdei bolyp kóz jastaryn syǵymdap ini-qaryndastarym otyr. Tas bosaǵany qúshaqtap, egile jylaǵanym esimnen ketpeidi.
– Endigári kelsinshi, baltamen shauyp tastaimyn, ońbai ketkir!!!
Ápkemniń ákeme kektenip júrgeni beseneden belgili edi, sálden soń óksigin ázerge tejedi.
– Ákem qaida? – dep súradym men.
– Alyp ketti, – dedi. Kiizdi jua júrip.
– Qaida.
– Túrmege.
– Túrmege? SHeshemshi?
– Alyp ketti.
– Qaida?
– Emhanaǵa.
– Aitshy maǵan, ne boldy búl úige? – dedim aiqailap, yzamen óksi jylap.
– Qúdai atty, – dedi ápkem beterge solqyldap, – keshe kesh ákem úige shylqa mas oraldy. Men syrtta siyr sauyp júrgen edim, sheshemdi úige shaqyryp alǵan ákem áldeneni izdetipti. Bir kezde ákem keregede iluli túrǵan “Jirma”ny alypty da, ne qúdai atqanyn kim bilsin? Alypty da atypty. Ońbai ketkir ákem, atypty…
Qúlaq túndyra shyqqan myltyq úninen shoshyna úige kirsem, tór aldynda búktelip sheshem jatyr, tereze aldynda ala myltyqty qúshaqtap ákem otyr. SHeshemdi álde kimder mashinasyna salyp emhanaǵa áketti, kóp ótpei eki militsiya kelip, bolǵan jaidy bizden súrap, jazyp aldy da, ákemdi alyp olarda ketti.
– SHeshem tiri me?
– Bilmeimin.
Ol kezde meniń es toqtatyp úlgirmegen kezim. Búl iske aqylym jetip ketkeni joq. Osy bir alasapyranda qolymyzdaǵy maldyń kóbi iz-túzsiz joǵaldy. Emhananyń jáne basqanyń bodauyna berildi. Qolda bar múlkimiz tausylyp boldy. Keiin ákem alty jylǵa bas bostandyǵynan aiyryldy. SHeshemniń qarynyn syza tigen oq oń sanynyń jelkesinen kirip odan qabattai baltyrǵa kirip, tobyq ústindegi qyr jilinshikten shyǵyp, odan ary chemodanǵa kirip kiimderdi aralap toqtapty. Jarty jylǵa tayau jatyp kózi tiri oraldy. Sol boiy ákemizdi alty jyl kórmedik. Qatal da, tapshy túrmys keńirdegimizden qysty da aldy. Táńirden raqym tiledikte júrdik. Tuys-tuǵandar kómektesken boldy. Ol bizdiń jansebil tirshiligimizge septigi bola qoiǵan joq. Sana deńgeiine bailanysty ma? Eki aǵam kóńilderin araqpen júbatyp, úige kelip eńirep jylap, tipti áredik úi múlikterin shaǵyp qúrsaqtaryn bosatyp júrdi. Osy kezdegi sheshemniń tartqan azaban aituǵa auzym barmaidy. Tiri jetim, tiri jesir boldyq ta qaldyq. Talailardyń saiqy-mazaǵyn, tiri jetimdiktiń azabyn basymnan ótkizdim. Kei kezderi ákem bolsaǵoi dep armandaushy edim. Búl úmitim de oryndalyp, araǵa alty jyl salyp, ákem ortamyzǵa keldi. Biraq júikesi tozyp, jarymjan bolyp kelgen edi.
Mine, osyndai soqqylardyń saldarynan kóńil-kúiimde erkim jetip tóze almas pshikalyq erekshelikter paida boldy. Bir búrylǵan jaǵymnan qaita almai qalu kóbeie bastady. Tipti endigári ómirim jaiynda bári qúryp bara jatsa da den qoyudy kóńilim qalamaidy. Eregisken jandarmen meili onyń kim ekenine qaramastan, qandai tauqymet bodau bolsyn qúrban ete otyryp egesu, eljiresken jandarmen ezilgenshe eljiresu meniń shynaiy bolmysyma ainala bastady. Osy minezimnen talai búralańdarǵa jolyqtym. Alaida, olardy eshqashan ókinishim retinde eske alyp kórmedim. Anda-sanda ózimdi jińishkelikpen oilanuǵa zorlap kórdim. Biraq ózgertuge tyryspadym. Sol minezdiń yqpalynda qalyptasqan qatal minezderdi osy kúni kórsem de kórmeske bekip kózimdi júmyp alamyn.
Osy uaqytta aǵalarymnyń keibir qylyqtary kóńilime óshpestei syzat qaldyrdy. Qyz alyp qashty, onyń da sáti bolmady. Aqyry adam ólimine sebepti tuǵan jerinen opa tappai jan sauǵalap ketti. Sodan beri auylǵa oralǵan joq. Túrli ruhani soqqylardyń saldarynan basym qatyp júrgende, jan daua izdep ryumkany auzyma tostym. Bir sát onyń rahatyn tapqandai boldym. Araqtyń azabyn kórip óssem de, ómir maǵan da araqty joldas etti. Bir filosof – “Adam ózgerip, ekinshi beinege enu úshin anadan tuǵandai barys kerek. At degen belgi, belgi ózgermei zattyń barlyq barysy ózgerui múmkin emes. Álemde jaqsy adam joq, jaqsy adam bolamyn deseń arandaluǵa, aldanuǵa, ziyandaluǵa daiyndala ber. Tarihtar boiy danyshpan, ǵúlamalar miǵúla bolyp, ala ayaqtar adal bolyp kórinip kelgen. Sondyqtan barlyq adam jaqsy áke, jaqsy sheshe, syily jar, adal dos bolumen birge jaqsy araqkeshte bola alady”, – degen eken. Dese de, maǵan tańdana qarama? Múndai jasampazdyǵy bar qazaq tek men ǵana emespin. Izdesetalaiyn taba alasyń.
O, araq, ailaly araq, aibyndy araq,
Ishkende ketedi ǵoi qaiǵyń tarap.
Abyroi, ataq alyp bermeseń de,
Kóńildi kóteruge júrsiń jarap, –
dep áńgimesin doǵardy dosym.
Ái, araq, araq, seniń jolyńda qanshama adam basyn báigege tikti eken? Biraq olarǵa tynym-tynyshtyq bermei, ókinishke úryndyryp kelesiń -au! Iá, biz ainalamyzda ómir súrip jatqan qúbylystarǵa daǵdyly kózben qaraudan qashan sharshasaq, tirligimizde sol kúnnen bastap basqasha bolatyny anyq.
Qajet Andas,
Q-Andas aqparattyq agenttigi
