بىلايشا ايتقاندا، قازاقتار ءۇشىن نە ىشەمىن، نە جەيمىن دەپ ويلاناتىن كەز ءوتتى. ەگەر ەل ىرگەسى تىنىش بولسا، قاراكوزدەرىمىزدىڭ قارنى اش قالمايدى. ال مەملەكەت بەدەلى اساتىن بولسا، ۇلت ايبىنى وسەدى. سوندىقتان ءاربىر قازاق ازاماتى ەلدىڭ ەلدىگىن اسىرۋدىڭ سارا جولىن ىزدەۋمەن بىرگە، اينالامىزدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا ءمان بەرىپ، جاۋابىن تاۋىپ، دەر كەزىندە وڭعا تۇزەپ وتىرعانى ءجون. قوعامنىڭ دەرتى ەمدەلمەيدى ەكەن، وندا اعايىنداردىڭ ازابى دا ازايمايدى. ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان داۋىردە “القاشتار” دەگەن شوعىر قالىپتاسىپ كەلەدى. شاشتارى ۇيپالانىپ، بەتتەرى ىسىنگەن. كەرەك بولسا ۋداي ماس بولىپ كوشەنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىنا تۇنەي سالاتىن، اراققا اقىلىن جەڭدىرگەن جانداردى مىنا زاماندا كىم ەسىركەيدى. ادامگەرشىك اقشامەن ولشەنىپ بارا جاتقان عاسىردا ولاردى كىم ىلىككە الادى. مەن ول جايىندا ەسەپتەسەيىن دەگەن ويدان اۋلاقپىن. دەسە دە، سول جانداردىڭ ءبىرىنىڭ پەندەلىك زار-مۇڭىن سىزبەن بىرگە وتىرىپ تىڭداعاندى ءجون كوردىم.
…– كىم جەتىسكەننەن ىشەدى دەيسىڭ، ءبارىمىز جايلى ءومىر سۇرگىمىز كەلەدى. جىلى وتباسى بولىپ، بالا-شاعانىڭ ءتاتتى قىلىعىنا تەربەلىپ، كوڭىلدى كۇن كەشۋدى بارىمىزدە ارمان ەتتىك. دەسە دە، “جۇت جەتى اعايىندى” دەمەكشى، قۇلىقسىز دۇنيە قىرىنا السا كيىن ەكەن – دەپ اڭگىمەسىن باستادى قوناعىم.
– دۇنيە ەسىگىن اشقاندا الدىمدا ەكى اعام مەن ءبىر اپكەم بولدى. كەيىن ارتىمنان ءتورت قارىنداسىم جانە ءبىر ءىنىم ەردى. وتباسىمىز تىم جۇتاڭ ەدى. كىلەڭ مال باعۋمەن اينالىساتىنبىز. قيىر جايلاۋ، الىس وتاردا وتكەن كۇندەرىم كۇنىبۇگىنگە دەيىن ەسىمدە.
اكەم جاسىنان اراققا قۇشتار بولىپتى، شەشەم قاتال تۇرمىستىڭ يلەۋىندە وسكەن ادام ەدى. اكەمدى جاماندايىن دەگەن ويىم جوق. بىراق، جاسىرىپ نە تاپپاقپىن. ماس بولىپ كەلىپ شەشەمدى تاياققا جىعىپ، شاشىن جۇلا جازداعانى ەسىمدە قالماپتى، مۇمكىن سان جەتپەستە شىعار. سودان بولار اكەمىزدەن جۇرەگىمىز شايلىققانى سونشا، ىشكەن اسىمىزدىڭ جايلانىپ بويعا تاراعان كۇنى دە از. بالالارى ات جالىن تارتىپ مىنگەن سوڭ، اسىعى ءتىپتى دە الشىسىنان ءتۇستى. ارتىمدا ءىسىم قالدى دەپ الاڭدايتىن نە تۇر؟!
ەس بىلە باستاعاندا مال-باسىمىزدىڭ ەداۋىر ارتقانىن بىلەمىن. مىڭعىرعان مالى بار جال باسىنداعى قازاققا اينالدىق. حا، حا، حا…قازاققا اينالدىق!!! ول كەزدەگى “مادەنيەتىمىزدى” سۇراماي-اق قويىڭىز. باس-باسىمىزعا جورعا ءمىنىپ قۇيعىتىپ جۇردىك. امال نە، ءتاڭىر بىزدەن تىنىشتىعىن دا قىزعاندى. ءتۇن بولسا قام-قايعىسىز ۇيقىعا باتاتىن، كۇندىز كوگالدا كەرىلىپ-سوزىلىپ جاتىپ، اسا ءبىر راحاتپەن كۇن شۋاقتايتىن “باقىتتى” دا قيمادى.
اكەمنىڭ ايبارىنان دالاعا تۇنەگەن، جەرلىك قاشقىن بولعان كۇندەرىمدى ساۋساقپەن ساناپ بەرەمىن دەپ ايتا المايمىن. راس ونىڭ كەسىرىنەن كورشىلەرىمىزبەن شىعىسا المايتىنبىز. الدە ءبىر ءىستىڭ ۋدەسىنەن شىعا الماعاندىعى ءۇشىن شەشەمنىڭ مۇرنىنان قىزىلجوسا قان دىردەكتەپ جاتقانىن تالاي-تالاي كورگەنمىن. قايسى ءبىرىن ايتايىن، وسىنداي وتباسىندا تۋىلعانىمدى ۇمىتقان ەمەسپىن.
ءومىر دەگەندە قىزىق. كەيدە سەنىڭ ويلاعانىڭا باعىنبايتىنى بار. ءبىزدىڭ ارمانىمىز قانشا ماعىنالى بولسا، تاعدىر ماعىناسىز تىرلىككە يتەرمەلەۋىن دوعارا قويمادى. ەكى اعام مەكتەپتى تولىق بىتىرمەستەن وقۋدان شەگىندى. اپكەم جوعارى وقۋ ورنىنان شاقىرۋ قاعازىن السا دا بارا المادى. مەن ناعاشىلارىمنىڭ سەبىمەن اۋىلدان ون شاقىرىم شالعايداعى اۋدان ورتالىعىنا بارىپ، مەكتەپ ينتەرناتقا ءتۇستىم، جاتاقحانا ءومىرى مەن جالعىزدىق سودان باستالدى. ءتورتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كەزىم. قاراشانىڭ جۇماعا قاراعان ءتۇنى تۋىسقاندارىم ومىرىندەگى ەڭ وكىنىشتى حاباردى ەستىدىم.
سول كۇنى ۋايىمسىز سىنىپقا باردىم. ەكى-ءۇش بالا الدەنەنى ۇرەيلەنە اڭگىمەلەپ وتىر ەكەن. ماعان تۇستاۋ كەلەتىن ءبىرى قاسىما كەلدى دە “اكەڭ، شەشەڭدى اتىپ تاستاپتى ەندى قايتەسىڭ” – دەدى توسىننان. جۇرەگىم زىرق ەتە تۇسكەنى. بىراق زاپى تۇرمىسقا كوندىگىپ كەتكەندىكتەن سەنبەدىم. سەنبەگەن سوڭ جىلامادىم دا، ارتىما بۇرىلىپ سىنىپتان شىعا بەردىم.
الا بورتىپ ۇيگە جەتىپ كەلسەم، ەھ! مىنە عاجاپ، ساكىسى جەتىپ سالىنىپ بىتپەگەن ەكى بولمەلى ءۇيدىڭ ەدەنىنە جۇققان قىپ-قىزىل قاندى جۋىپ-شايىپ، وكسىپ جىلاپ اپكەم ءجۇر. تاستاي سۋىق ىشكى بولمەدە ۇركەردەي بولىپ كوز جاستارىن سىعىمداپ ءىنى-قارىنداستارىم وتىر. تاس بوساعانى قۇشاقتاپ، ەگىلە جىلاعانىم ەسىمنەن كەتپەيدى.
– ەندىگارى كەلسىنشى، بالتامەن شاۋىپ تاستايمىن، وڭباي كەتكىر!!!
اپكەمنىڭ اكەمە كەكتەنىپ جۇرگەنى بەسەنەدەن بەلگىلى ەدى، سالدەن سوڭ وكسىگىن ازەرگە تەجەدى.
– اكەم قايدا؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– الىپ كەتتى، – دەدى. كيىزدى جۋا ءجۇرىپ.
– قايدا.
– تۇرمەگە.
– تۇرمەگە؟ شەشەمشى؟
– الىپ كەتتى.
– قايدا؟
– ەمحاناعا.
– ايتشى ماعان، نە بولدى بۇل ۇيگە؟ – دەدىم ايقايلاپ، ىزامەن وكسي جىلاپ.
– قۇداي اتتى، – دەدى اپكەم بەتەرگە سولقىلداپ، – كەشە كەش اكەم ۇيگە شىلقا ماس ورالدى. مەن سىرتتا سيىر ساۋىپ جۇرگەن ەدىم، شەشەمدى ۇيگە شاقىرىپ العان اكەم الدەنەنى ىزدەتىپتى. ءبىر كەزدە اكەم كەرەگەدە ءىلۋلى تۇرعان “جيرما”نى الىپتى دا، نە قۇداي اتقانىن كىم ءبىلسىن؟ الىپتى دا اتىپتى. وڭباي كەتكىر اكەم، اتىپتى…
قۇلاق تۇندىرا شىققان مىلتىق ۇنىنەن شوشىنا ۇيگە كىرسەم، ءتور الدىندا بۇكتەلىپ شەشەم جاتىر، تەرەزە الدىندا الا مىلتىقتى قۇشاقتاپ اكەم وتىر. شەشەمدى الدە كىمدەر ماشيناسىنا سالىپ ەمحاناعا اكەتتى، كوپ وتپەي ەكى ميليتسيا كەلىپ، بولعان جايدى بىزدەن سۇراپ، جازىپ الدى دا، اكەمدى الىپ ولاردا كەتتى.
– شەشەم ءتىرى مە؟
– بىلمەيمىن.
ول كەزدە مەنىڭ ەس توقتاتىپ ۇلگىرمەگەن كەزىم. بۇل ىسكە اقىلىم جەتىپ كەتكەنى جوق. وسى ءبىر الاساپىراندا قولىمىزداعى مالدىڭ كوبى ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. ەمحانانىڭ جانە باسقانىڭ بوداۋىنا بەرىلدى. قولدا بار مۇلكىمىز تاۋسىلىپ بولدى. كەيىن اكەم التى جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. شەشەمنىڭ قارىنىن سىزا تيگەن وق وڭ سانىنىڭ جەلكەسىنەن كىرىپ ودان قاباتتاي بالتىرعا كىرىپ، توبىق ۇستىندەگى قىر جىلىنشىكتەن شىعىپ، ودان ارى چەمودانعا كىرىپ كيىمدەردى ارالاپ توقتاپتى. جارتى جىلعا تاياۋ جاتىپ كوزى ءتىرى ورالدى. سول بويى اكەمىزدى التى جىل كورمەدىك. قاتال دا، تاپشى تۇرمىس كەڭىردەگىمىزدەن قىستى دا الدى. تاڭىردەن راقىم تىلەدىكتە جۇردىك. تۋىس-تۋعاندار كومەكتەسكەن بولدى. ول ءبىزدىڭ جانسەبىل تىرشىلىگىمىزگە سەپتىگى بولا قويعان جوق. سانا دەڭگەيىنە بايلانىستى ما؟ ەكى اعام كوڭىلدەرىن اراقپەن جۇباتىپ، ۇيگە كەلىپ ەڭىرەپ جىلاپ، ءتىپتى ارەدىك ءۇي مۇلىكتەرىن شاعىپ قۇرساقتارىن بوساتىپ ءجۇردى. وسى كەزدەگى شەشەمنىڭ تارتقان ازابان ايتۋعا اۋزىم بارمايدى. ءتىرى جەتىم، ءتىرى جەسىر بولدىق تا قالدىق. تالايلاردىڭ سايقى-مازاعىن، ءتىرى جەتىمدىكتىڭ ازابىن باسىمنان وتكىزدىم. كەي كەزدەرى اكەم بولساعوي دەپ ارمانداۋشى ەدىم. بۇل ءۇمىتىم دە ورىندالىپ، اراعا التى جىل سالىپ، اكەم ورتامىزعا كەلدى. بىراق جۇيكەسى توزىپ، جارىمجان بولىپ كەلگەن ەدى.
مىنە، وسىنداي سوققىلاردىڭ سالدارىنان كوڭىل-كۇيىمدە ەركىم جەتىپ توزە الماس پسحيكالىق ەرەكشەلىكتەر پايدا بولدى. ءبىر بۇرىلعان جاعىمنان قايتا الماي قالۋ كوبەيە باستادى. ءتىپتى ەندىگارى ءومىرىم جايىندا ءبارى قۇرىپ بارا جاتسا دا دەن قويۋدى كوڭىلىم قالامايدى. ەرەگىسكەن جاندارمەن مەيلى ونىڭ كىم ەكەنىنە قاراماستان، قانداي تاۋقىمەت بوداۋ بولسىن قۇربان ەتە وتىرىپ ەگەسۋ، ەلجىرەسكەن جاندارمەن ەزىلگەنشە ەلجىرەسۋ مەنىڭ شىنايى بولمىسىما اينالا باستادى. وسى مىنەزىمنەن تالاي بۇرالاڭدارعا جولىقتىم. الايدا، ولاردى ەشقاشان وكىنىشىم رەتىندە ەسكە الىپ كورمەدىم. اندا-ساندا ءوزىمدى جىڭىشكەلىكپەن ويلانۋعا زورلاپ كوردىم. بىراق وزگەرتۋگە تىرىسپادىم. سول مىنەزدىڭ ىقپالىندا قالىپتاسقان قاتال مىنەزدەردى وسى كۇنى كورسەم دە كورمەسكە بەكىپ كوزىمدى جۇمىپ الامىن.
وسى ۋاقىتتا اعالارىمنىڭ كەيبىر قىلىقتارى كوڭىلىمە وشپەستەي سىزات قالدىردى. قىز الىپ قاشتى، ونىڭ دا ءساتى بولمادى. اقىرى ادام ولىمىنە سەبەپتى تۋعان جەرىنەن وپا تاپپاي جان ساۋعالاپ كەتتى. سودان بەرى اۋىلعا ورالعان جوق. ءتۇرلى رۋحاني سوققىلاردىڭ سالدارىنان باسىم قاتىپ جۇرگەندە، جان داۋا ىزدەپ ريۋمكانى اۋزىما توستىم. ءبىر ءسات ونىڭ راحاتىن تاپقانداي بولدىم. اراقتىڭ ازابىن كورىپ وسسەم دە، ءومىر ماعان دا اراقتى جولداس ەتتى. ءبىر فيلوسوف – “ادام وزگەرىپ، ەكىنشى بەينەگە ەنۋ ءۇشىن انادان تۋعانداي بارىس كەرەك. ات دەگەن بەلگى، بەلگى وزگەرمەي زاتتىڭ بارلىق بارىسى وزگەرۋى مۇمكىن ەمەس. الەمدە جاقسى ادام جوق، جاقسى ادام بولامىن دەسەڭ اراندالۋعا، الدانۋعا، زياندالۋعا دايىندالا بەر. تاريحتار بويى دانىشپان، عۇلامالار ميعۇلا بولىپ، الا اياقتار ادال بولىپ كورىنىپ كەلگەن. سوندىقتان بارلىق ادام جاقسى اكە، جاقسى شەشە، سىيلى جار، ادال دوس بولۋمەن بىرگە جاقسى اراقكەشتە بولا الادى”، – دەگەن ەكەن. دەسە دە، ماعان تاڭدانا قاراما؟ مۇنداي جاسامپازدىعى بار قازاق تەك مەن عانا ەمەسپىن. ىزدەسەتالايىن تابا الاسىڭ.
و، اراق، ايلالى اراق، ايبىندى اراق،
ىشكەندە كەتەدى عوي قايعىڭ تاراپ.
ابىروي، اتاق الىپ بەرمەسەڭ دە،
كوڭىلدى كوتەرۋگە ءجۇرسىڭ جاراپ، –
دەپ اڭگىمەسىن دوعاردى دوسىم.
ءاي، اراق، اراق، سەنىڭ جولىڭدا قانشاما ادام باسىن بايگەگە تىكتى ەكەن؟ بىراق ولارعا تىنىم-تىنىشتىق بەرمەي، وكىنىشكە ۇرىندىرىپ كەلەسىڭ -اۋ! ءيا، ءبىز اينالامىزدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قۇبىلىستارعا داعدىلى كوزبەن قاراۋدان قاشان شارشاساق، تىرلىگىمىزدە سول كۇننەن باستاپ باسقاشا بولاتىنى انىق.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپاراتتىق اگەنتتىگى
