كەيدە ءبىر كىتاپتىڭ ءوزى تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ كۋاگەرى. ونىڭ قاي جەردە شىققانى، قانداي تارالىممەن باسىلعانى، قانداي قارىپپەن (جازۋمەن) جارىق كورگەنى – ءبارى دە سول ءداۋىردىڭ مادەني-تاريحي احۋالىن اڭعارتادى. وسى تۇرعىدان العاندا، انداس وماراقىننىڭ كىتاپتارى – جاي باسىلىمدار ەمەس، ۋاقىتتىڭ ءمورىن ساقتاعان رۋحاني قۇجاتتار.
انداس وماراقىننىڭ جازبا ەڭبەكتەرى ىلە–كۇنەس وڭىرىندەگى قازاقتىڭ تىرشىلىك سالتىن، ءسوز ورنەگىن، ويلاۋ جۇيەسىن ءبىر سوزبەن ايتقاندا، حالىقتىڭ رۋحاني تىنىسىن جوعالتپاي جەتكىزەدى. اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى مەن ايتىس ءداستۇرى ارقىلى ولار وڭىرلىك تاريحي جادتى جۇيەلەپ، ۇرپاق ساناسىنا بەكىتەدى. ەڭ اسەرلىسى – وسى مۇرا شەكارا سىرتىندا عانا قالىپ قويماي، تاۋەلسىز قازاقستاندا ءۇش تومدىق بولىپ قايتا جاڭعىرىپ، ۇلتتىق مادەني اينالىمعا قايتا قوسىلدى.
سوندىقتان انداس وماراقىن كىتاپتارى ءبىر ءوڭىردىڭ عانا ەمەس، كۇللى قازاق رۋحانياتىنىڭ ۇزىلمەگەن ارقاۋى، وتكەن مەن بۇگىندى جالعاعان التىن كوپىر.
رۋحانيات ءىزى قايدان باستالدى؟
رۋحانياتتىڭ ءىزى كوبىنە ۇلكەن تومداردان ەمەس، العاشقى جۇقا كىتاپشالاردان باستالادى. ويتكەنى العاشقى باسىلىم – اۆتوردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ورتانىڭ تىنىسىن سەزدىرەتىن بەلگى. انداس وماراقىن شىعارماشىلىعىنىڭ ەرتە كەزەڭىن كورسەتەتىن ەكى كىتاپتىڭ ءوزى-اق ءبىر ءداۋىردىڭ سيپاتىن تانىتادى. ولار:
«قىزىل شىراق» (قحر، كۇنەس اۋدانى، 1975 جىل)
«جۇرەك قۋانىشى» (1977 جىل؛ شىڭجاڭ حالىق باسپاسى قۇراستىرعان؛ «شىڭحۋا» باسپا زاۋىتى؛ كىتاپ ءنومىرى 182)
بۇل ەكى ەڭبەك – اۆتوردىڭ ادەبي ورتاعا ەرتە ارالاسقانىن عانا بىلدىرمەيدى. ەڭ ماڭىزدىسى: ولار سول كەزەڭدەگى قازاق باسپا مادەنيەتىنىڭ مۇمكىندىگى مەن شەكتەۋىن قاتار كورسەتەدى. ءبىر جاعىنان، كىتاپتىڭ جارىق كورۋى – ءسوزدىڭ ءومىر سۇرۋىنە جول اشقان مۇمكىندىك. ەكىنشى جاعىنان، باسپا ءىسىنىڭ تار شەڭبەرى، تارالىمنىڭ شاعىن بولۋى، كەي كىتاپتاردىڭ ىشكى اينالىمدا عانا ءجۇرۋى سول ءداۋىردىڭ «قىسىمىن» دا اڭعارتادى.
سوندىقتان بۇل كىتاپتار كوزگە كورىنبەيتىن ءبىر قىزمەت اتقارادى: ولار بىزگە ادەبيەتتىڭ قالاي «ءتىرى قالعانىن» دالەلدەيدى. قاعازعا تۇسكەن ءار جول – تەك كوركەم وي ەمەس، سول داۋىردە ءسوزدى جوعالتپاي الىپ قالعان جىگەردىڭ ءىزى. كىتاپ – ءاردايىم ەركىندىكتىڭ عانا فورماسى ەمەس؛ كەيدە ول كۇرەستىڭ دە فورماسى.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا، «قىزىل شىراق» پەن «جۇرەك قۋانىشى» – انداس وماراقىن مۇراسىنىڭ باستاۋ بۇلاعى عانا ەمەس، ىلە–كۇنەس وڭىرىندەگى قازاق رۋحانياتىنىڭ العاشقى بەلگى تاستاعان تاريحي كۋالىكتەرى.
كونەتس فورمى
فولكلور – حالىق فيلوسوفياسى
انداس وماراقىن مۇراسىنىڭ ەڭ سالماقتى قىرى – كۇنەس ءوڭىرىنىڭ فولكلورىن جۇيەلەپ، «جيناق» ەمەس، «قور» جاساۋى.
ءبىر اۋداننىڭ اۋىز ادەبيەتى ءبىرىزدى ءتورت باعىتپەن حاتتالعان.
«كۇنەس اۋدانىنىڭ قيسا-داستاندارى»
«كۇنەس اۋدانىنىڭ ولەڭ-جىرلارى»
«كۇنەس اۋدانىنىڭ اڭىز-ەرتەگىلەرى»
«كۇنەس اۋدانىنىڭ ماقال-ماتەلدەرى» («ىشكى جاقتا تاراتىلادى»، كۋالىك №857، تارالىم 3000 دانا)
«مۇنى جاي ءتىزىم دەپ قاراۋ قاتە. بۇل تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ مادەني كودى.
قيسسا-داستان – حالىقتىڭ كەڭ تىنىستى تاريحي قيالى،
ولەڭ-جىر – سەزىم مەن ويدىڭ مايەگى، اڭىز-ەرتەگى – دۇنيەتانىم مەن تاربيەنىڭ قاڭقاسى، ماقال-ماتەل – ءتىلدىڭ ۇستىنى، ءومىر فيلوسوفياسى.
وسى تورتتىك بىرىككەندە، ءبىز قولىمىزعا ءبىر عانا اۋداننىڭ ەمەس، قازاقى الەمنىڭ شاعىن مودەلىن ۇستايمىز. بۇل ۇلتتىڭ رۋحاني قۇرىلىمىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن «ءتىرى لابوراتوريا».
بۇلار ءبىر اۋدان اياسىنداعى اۋىز ادەبيەتى قورىن «ءتورت قابات» ەتىپ بەرگەن تولىققاندى مادەني ارحيۆ. قيسسا-داستان، ماقال-ماتەل، ەرتەگى، ولەڭ-جىرلار «كونە دۇنيە» ەمەس. بۇگىنگى ۇرپاققا قاجەت تاربيە كودى، ۇلتتىق مىنەزدىڭ ماتىنگە تۇسكەن فورماسى.
«كۇنەس تاريحي ماتەريالدارى» (ىشكى تارالىم) «(哈文)» بەلگىسىمەن جانە «ىشكى تارالىم ءۇشىن» دەگەن ەسكەرتپەمەن شىققان جيناقتار. جالپى وسى باعىتتا 9 كىتاپ جارىققا شىققان. ونىڭ 3-ءى اعىلشىنع 5-ءى قىتاي تىلىنە اۋدارىلعنا. بۇل تيپتەگى باسىلىمدار كوبىنە كەڭ وقىرمان نارىعىنا ەمەس، ءوڭىر ىشىندەگى مادەني-تاريحي دەرەكتى تىركەۋگە باعىتتالادى. ياعني «وقىلاتىن كىتاپ» قانا ەمەس، «ساقتالاتىن قور». بۇل ەڭبەكتەر وڭىردەگى قازاقتىڭ تاريحي-تىرشىلىك تىنىسىن، الەۋمەتتىك بولمىسىن، مادەني ۇستانىمىن تانىتادى. ۇلتتىق تاريحتىڭ تولىق كارتيناسىن جاساۋ ءۇشىن “ورتالىقتاعى وقيعا” عانا ەمەس، ءدال وسىنداي وڭىرلىك ءماتىن قاجەت.
«ىشكى تارالىم» – شەكتەۋ مە، الدە قۇپيا قور ما؟
«كۇنەس تاريحي-مادەني ماتەريالدارى» سەكىلدى جيناقتاردىڭ بەتىندە كەزدەسەتىن «(哈文)» بەلگىسى مەن «ىشكى تارالىم ءۇشىن» دەگەن ەسكەرتپە – سىرتتاي قاراعاندا جاي عانا تەحنيكالىق جازۋ سياقتى. بىراق شىن مانىندە، بۇل – كىتاپتىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس، سول ءداۋىردىڭ اقپاراتقا، تاريحقا، مادەني مۇراعا دەگەن كوزقاراسىن كورسەتەتىن سالماقتى يشارا.
مۇنداي باسىلىمدار، ادەتتە، كەڭ ساۋدا نارىعىنا شىعارىلمايدى. دۇكەن سورەسىنە كوپ تۇسپەيدى، جالپى وقىرمانعا بىردەن جەتپەيدى. كوبىنە مەكەمەلەردىڭ، كىتاپحانالاردىڭ، وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ اينالاسىندا عانا تارالىپ، ەل ىشىندە «قولدان-قولعا» وتەدى. ءبىر قاراعاندا بۇل – شەكتەۋ سياقتى كورىنەدى. الايدا ەكىنشى قىرىنان قاراساق، ءدال وسىنداي «ىشكى» فورماتتىڭ ءوزى كىتاپتى كەزدەيسوق جوعالۋدان ساقتاپ، ونى جۇيەلى قور رەتىندە ۇستاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.
سوندىقتان «ىشكى تارالىم» دەگەن بەلگى كەيدە تىيىمنىڭ عانا ەمەس، ساقتاۋدىڭ امالىن دا بىلدىرەدى. ياعني بۇل كىتاپتار تەك وقىلۋ ءۇشىن ەمەس، جوعالماۋ ءۇشىن باسىلعان. بۇل «وقىلاتىن كىتاپ» ەمەس، ساقتالاتىن قور. مۇنداي قورلاردىڭ تاريحي سالماعى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسەدى: كۇندەلىكتى اينالىمنان تىس قالعان دۇنيەلەر كەيىن ءبىر ءداۋىردىڭ ەڭ شىنايى ىشكى تىنىسىن، شىنايى ءومىر سۋرەتىن بەرەتىن دەرەككە اينالادى.
بۇگىنگى كۇنى ءدال وسىنداي «ىشكى تارالىم» جيناقتارى ءبىز ءۇشىن باعالى، ويتكەنى ولار وڭىرلىك تاريحتىڭ ۇساق دەتالدارىن (ادام، جەر-سۋ، وقيعا، شەجىرە، سالت) تىركەيدى، رەسمي كەڭىستىككە كوپ شىقپاعاندىقتان، سول ۋاقىتتىڭ جاندى ءتىلىن، ناقتى بايانداۋ ءتاسىلىن ساقتايدى، كەيىنگى زەرتتەۋشى ءۇشىن ميكرو-تاريحتىڭ (اۋدان، اۋىل، رۋ-تايپا، جەرگىلىكتى وقيعا) ناقتى ماتەريالىن بەرەدى.
قىسقاسى، «ىشكى تارالىم» – ءبىر جاعىنان شەكتەۋ، بىراق ەكىنشى جاعىنان قۇپيا قور. ال قۇپيا قوردىڭ قۇنى ارقاشان ۋاقىت وتە انىق كورىنەدى. ول وتكەن ءداۋىردىڭ ىشكى ءۇنىن جەتكىزەتىن دەرەك قويماسى.
تاۋەلسىزدىككە قۇيىلعان بۇلاق
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلت رۋحانياتىنا سىرتتا جۇرگەن تالاي اسىل مۇرا قايتا قوسىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – انداس وماراقىن ەڭبەكتەرىنىڭ تالدىقورعاندا ءۇش تومدىق بولىپ جارىق كورۋى. بۇل باسىلىمدار – جەكە اۆتوردىڭ شىعارماسىن عانا ەمەس، ىلە–كۇنەس وڭىرىندەگى قازاقتىڭ تاريحي جادى مەن ءسوز ونەرىن قازاقستان كەڭىستىگىنە قايتا اكەلگەن رۋحاني كوپىر.
2022 جىلى تالدىقورعان قالاسىندا انداس وماراقىننىڭ ءۇش تومدىعى جارىق كوردى. ونىڭ I تومى – «تاريح تالعارىندا» تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالاردى قامتىپ، 320 بەت كولەمىندە باسىلدى (ISBN 978-601-7865-39-9). II توم – «دودا» ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلاردى توپتاپ، 304 بەت بولىپ شىقتى (ISBN 978-601-7865-38-2). ال III توم – «جىلدار ءىزى» ولەڭ ءسوزدى جيناقتاپ، 304 بەت كولەمىندە وقىرمانعا جول تارتتى (ISBN 978-601-7865-37-5). ءۇش تومنىڭ دا ءبىر مەزەتتە جارىق كورۋى – اۆتور مۇراسىن جۇيەلى تۇردە تانىتىپ قانا قويماي، وڭىرلىك دەرەك پەن ءداستۇرلى ءسوز قازىناسىن تاۋەلسىز ەلدىڭ مادەني اينالىمىنا تولىق ەنگىزگەن ماڭىزدى وقيعا.
بۇل باستامانىڭ ومىرشەڭدىگى 2023 جىلى شىققان «انداس وماراقىن وقۋلارى» اتتى جيناقپەن دالەلدەندى. تالدىقورعاندا باسىلعان بۇل كىتاپتا ءۇش تومدىقتىڭ جارىق كورۋىنە وراي جەتىسۋ وبلىسىنداعى 30 مەكتەپتە “وقۋعا قۇشتار مەكتەپ” جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى توپتاستىرىلعانى ايتىلادى. ياعني مۇرا تەك ناسيحاتتالىپ قانا قويماي، ءبىلىم كەڭىستىگىنە ناقتى ەندى: وقۋشى وقىدى، ويلاندى، جازدى، ىزدەندى – ءسويتىپ جاڭا جيناق دۇنيەگە كەلدى.
وسى ۇلگى – رۋحاني مۇرانى تاراتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ويتكەنى بۇل جەردە جاي عانا «جارناما» ەمەس، ءتىرى ءۇردىس بار. ونىڭ فورمۋلاسى كىتاپ ← وقۋ پروتسەسى ← وقۋشىنىڭ جەكە ەڭبەگى ← جاڭا جيناق.
«دەمەك، انداس وماراقىن مۇراسىنىڭ ءۇش تومدىق بولىپ جارىق كورۋى – تاۋەلسىزدىككە قۇيىلعان ءبىر بۇلاق. ۇلت جادىنىڭ جاڭعىرۋىنا قىزمەت ەتكەن، كەلەر ۇرپاقتى كىتاپ ارقىلى تاربيەلەۋگە جول اشقان ناقتى رۋحاني ارەكەت.
ءماتىننىڭ تاعدىرى ارقىلى تاريحتى تانۋ
انداس وماراقىن كىتاپتارى اراب، لاتىن، كريلل حارىپتەرىمەن جارىق كورگەن. قىتايداعى قازاق جازۋى تاريحىندا 1965 جىلدان باستاپ لاتىن نەگىزدى “جاڭا جازۋ” قولدانىلعان، ال 1980 جىلدان كەيىن اراب ءارپى نەگىزدى جازۋعا بىرتىندەپ قايتا ورالعانى رەسمي دەرەكتە ايتىلادى.
وسى كونتەكستى قۇجاتتاعى بيبليوگرافيالىق بەلگىلەرمەن ۇشتاستىرساق، 1977 جىلعى «جۇرەك قۋانىشى» اتاۋى قۇجاتتا Jürêk kuwanexe تۇرىندە لاتىنشا بەرىلگەن. 2001–2012 جىلدارداعى «(哈文)» سەريالارى جانە 2006 جىلعى CIP قازاقشا باسىلىم ەكەنىن ناقتىلاپ تۇر. قحر باسىلىمدارىنىڭ كوپشىلىگى اراب نەگىزدى قازاق جازۋىمەن شىققان. 2022–2023 تالدىقورعان باسىلىمدارى قازاقستاندا جارىق كورگەندىكتەن، وقىرمانعا ارنالعان نەگىزگى گرافيكاسى قازاقستاندا كەڭ تاراعان جازۋ جۇيەسىمەن (كيريلل) باسىلعان.
انداس وماراقىن كىتاپتارى ءارتۇرلى گرافيكادا كورىنۋى – مۇرانىڭ تاريحي ماڭىزىن ەسەلەي تۇسەتىن ەرەكشە بەلگى. 1970-جىلدارداعى كەي دەرەكتەردىڭ لاتىنشا بەرىلۋى سول كەزەڭدەگى جازۋ تاجىريبەسىن اڭعارتادى. 2000-جىلدارداعى قحر باسىلىمدارىندا اراب نەگىزدى جازۋدىڭ كەڭ قولدانىلۋى – تاريحي ءۇردىستىڭ جالعاسى. 2022–2023 جىلدارى تالدىقورعاندا جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ كيريللمەن باسىلۋى تاۋەلسىز قازاقستان وقىرمانىنا قولجەتىمدى بولۋدىڭ، قايتا ورالۋىنىڭ بەلگىسى.
مۇندا قارىپ اۋىسسا دا، رۋح ۇزىلمەگەن. ءماتىننىڭ سىرتقى قابىعى وزگەرگەنىمەن، ىشكى وزەگى حالىقتىڭ جادى ساقتالعان. بۇل – ۇلتتىڭ ومىرشەڭدىگى.
تاريحي-تانىمدىق ماڭىزى نەمەسە بۇل كىتاپتار «نەنى ساقتاپ قالدى»؟
ىلە قازاق وبلىسى، اسىرەسە كۇنەس اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن قازاقتاردىڭ تاريحي-تىرشىلىك تىنىسىن تانىتۋعا جول اشادى. ۇلتتىق تاريحتىڭ تولىق كارتيناسىن جاساۋعا دەرەكتەرمەن قامتاماسىز ەتەدى. «دودا» تومىندا ايتىستىڭ قوعامداعى وقيعالاردى، كوزقاراس پەن پايىمدى جەتكىزگەنىن، كەي كەزەڭدە شەكتەۋگە ۇشىراعانىن، بىراق ايتىسكەرلەر ونەردى جالعاپ اكەلگەنىن ناقتى ايتادى. دەمەك، بۇل توم – ايتىستى ساحنا ونەرى عانا ەمەس، قوعامدىق ويدىڭ جازبا ءىزى رەتىندە تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كۇنەس اۋداندىق قيسا-داستان، ولەڭ-جىر، اڭىز-ەرتەگى، ماقال-ماتەل جيناقتارى – ءبىر ءوڭىردىڭ مادەني كودىن تولىق جيناعان تورتتاعان كورپۋس. 2022 جىلعى «جىلدار ءىزى» تومىنىڭ اڭداتپاسىندا اۆتوردىڭ قولجازبالارى 1966 جىلعى مادەني توڭكەرىس تۇسىندا جوعالىپ، كەيىن عانا شىعارمالارىن قالپىنا كەلتىرگەنى، 1990 جىلدارى مۇمكىندىك اشىلعانى ايتىلادى. بۇل ادەبيەت پەن تاريحتىڭ توعىسقان جەرى.
تاۋەلسىز ەل ءۇشىن قۇندىلىعى نەدە؟
شەتەلدەگى قازاق مۇراسىن ەلگە قايتارىپ، ۇلتتىق مادەني كەڭىستىكتى كەڭەيتەدى. ولكەتانۋ عىلىمىنا ناقتى ماتەريال بەرەدى. ىشكى تارالىمداعى سەريالار مەن اۋداندىق جيناقتار – زەرتتەۋشى ءۇشىن «شيكىزات» ەمەس، تۇپنۇسقا قابات. ونىڭ ىشىندە وقيعا، ادام، ءسوز، اتاۋ – ءبارى بار. اريحي ەسسە، ايتىس ءماتىنى، پوەزيا – مەكتەپ پەن جوو-عا ىڭعايلى. ەڭ باستىسى، بۇل مۇرا قۇرعاق اقپارات ەمەس، قىزىقتىرىپ وقىتاتىن ماتەريال.
انداس وماراقىن مۇرالارىن تەك «جارنامالاۋ» ازدىق ەتەدى. وقىتۋعا، زەرتتەۋگە اينالدىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن بيبليوگرافيالىق كارتوچكا، ياعني ءار كىتاپقا «اتى–جىلى–باسپاسى–تارالىمى–قارىپ/ءتىل بەلگىسى» بويىنشا بىرىزدەنگەن پاسپورت جاساۋ (قۇجاتتاعى دەرەكتەر جەتكىلىكتى) كەرەك. قحر-داعى كىتاپتاردى قازاقستان وقىرمانىنا ىڭعايلاۋ ءۇشىن اۋدارىپ، باسقان ءجون. جىل سايىنعى «انداس وماراقىن وقۋلارى» ءداستۇرىن قالىپتاستىرۋ.
قىسقاسى، انداس وماراقىن كىتاپتارى دياسپورالىق تاجىريبە مەن ۇلتتىق جادتىڭ توعىسقان تۇسى. قارىپ اۋىسۋى تاريحي ورتا ىقپالىنىڭ ايعاعى. كۇنەس جيناقتارى – حالىقتىق دۇنيەتانىمنىڭ ءارحيۆى. ال تالدىقورعاندا جارىق كورگەن ءۇش تومدىق – تاۋەلسىز قازاقستان رۋحانياتىنا قوسىلعان سالماقتى ۇلەس، ۇمىت قالعان قاباتتى قايتا تىرىلتكەن مادەني وقيعا.
Q-andas اقپارات اگەنتتىگى
