Keide bir kitaptyń ózi tútas bir kezeńniń kuágeri. Onyń qai jerde shyqqany, qandai taralymmen basylǵany, qandai qarippen (jazumen) jaryq kórgeni – bári de sol dáuirdiń mádeni-tarihi ahualyn ańǵartady. Osy túrǵydan alǵanda, Andas Omaraqynnyń kitaptary – jai basylymdar emes, uaqyttyń mórin saqtaǵan ruhani qújattar.
Andas Omaraqynnyń jazba eńbekteri Ile–Kúnes óńirindegi qazaqtyń tirshilik saltyn, sóz órnegin, oilau júiesin bir sózben aitqanda, halyqtyń ruhani tynysyn joǵaltpai jetkizedi. Auyz ádebieti úlgileri men aitys dástúri arqyly olar óńirlik tarihi jadty júielep, úrpaq sanasyna bekitedi. Eń áserlisi – osy múra shekara syrtynda ǵana qalyp qoimai, Táuelsiz Qazaqstanda úsh tomdyq bolyp qaita jańǵyryp, últtyq mádeni ainalymǵa qaita qosyldy.
Sondyqtan Andas Omaraqyn kitaptary bir óńirdiń ǵana emes, kúlli qazaq ruhaniyatynyń úzilmegen arqauy, ótken men búgindi jalǵaǵan altyn kópir.
Ruhaniyat izi qaidan bastaldy?
Ruhaniyattyń izi kóbine úlken tomdardan emes, alǵashqy júqa kitapshalardan bastalady. Óitkeni alǵashqy basylym – avtordyń ǵana emes, tútas bir ortanyń tynysyn sezdiretin belgi. Andas Omaraqyn shyǵarmashylyǵynyń erte kezeńin kórsetetin eki kitaptyń ózi-aq bir dáuirdiń sipatyn tanytady. Olar:
- «Qyzyl shyraq» (QHR, Kúnes audany, 1975 jyl)
- «Júrek quanyshy» (1977 jyl; SHyńjań halyq baspasy qúrastyrǵan; «SHyńhua» baspa zauyty; kitap nómiri 182)
Búl eki eńbek – avtordyń ádebi ortaǵa erte aralasqanyn ǵana bildirmeidi. Eń mańyzdysy: olar sol kezeńdegi qazaq baspa mádenietiniń múmkindigi men shekteuin qatar kórsetedi. Bir jaǵynan, kitaptyń jaryq kórui – sózdiń ómir súruine jol ashqan múmkindik. Ekinshi jaǵynan, baspa isiniń tar sheńberi, taralymnyń shaǵyn boluy, kei kitaptardyń ishki ainalymda ǵana júrui sol dáuirdiń «qysymyn» da ańǵartady.
Sondyqtan búl kitaptar kózge kórinbeitin bir qyzmet atqarady: olar bizge ádebiettiń qalai «tiri qalǵanyn» dáleldeidi. Qaǵazǵa túsken ár jol – tek kórkem oi emes, sol dáuirde sózdi joǵaltpai alyp qalǵan jigerdiń izi. Kitap – árdaiym erkindiktiń ǵana formasy emes; keide ol kúrestiń de formasy.
Osy túrǵydan qaraǵanda, «Qyzyl shyraq» pen «Júrek quanyshy» – Andas Omaraqyn múrasynyń bastau búlaǵy ǵana emes, Ile–Kúnes óńirindegi qazaq ruhaniyatynyń alǵashqy belgi tastaǵan tarihi kuálikteri.
Konets formy
Folьklor – halyq filosofiyasy
Andas Omaraqyn múrasynyń eń salmaqty qyry – Kúnes óńiriniń folьkloryn júielep, «jinaq» emes, «qor» jasauy.
Bir audannyń auyz ádebieti birizdi tórt baǵytpen hattalǵan.
- «Kúnes audanynyń qisa-dastandary»
- «Kúnes audanynyń óleń-jyrlary»
- «Kúnes audanynyń ańyz-ertegileri»
- «Kúnes audanynyń maqal-mátelderi» («ishki jaqta taratylady», kuálik №857, taralym 3000 dana)
«Múny jai tizim dep qarau qate. Búl tútas bir óńirdiń mádeni kody.
Qissa-dastan – halyqtyń keń tynysty tarihi qiyaly,
óleń-jyr – sezim men oidyń máiegi, ańyz-ertegi – dúnietanym men tárbieniń qańqasy, maqal-mátel – tildiń ústyny, ómir filosofiyasy.
Osy tórttik birikkende, biz qolymyzǵa bir ǵana audannyń emes, qazaqy álemniń shaǵyn modelin ústaimyz. Búl últtyń ruhani qúrylymyn tanuǵa múmkindik beretin «tiri laboratoriya».
Búlar bir audan ayasyndaǵy auyz ádebieti qoryn «tórt qabat» etip bergen tolyqqandy mádeni arhiv. Qissa-dastan, maqal-mátel, ertegi, óleń-jyrlar «kóne dúnie» emes. Búgingi úrpaqqa qajet tárbie kody, últtyq minezdiń mátinge túsken formasy.
«Kúnes tarihi materialdary» (ishki taralym) «(哈文)» belgisimen jáne «ishki taralym úshin» degen eskertpemen shyqqan jinaqtar. Jalpy osy baǵytta 9 kitap jaryqqa shyqqan. Onyń 3-i aǵylshynǵ 5-i qytai tiline audarylǵna. Búl tiptegi basylymdar kóbine keń oqyrman naryǵyna emes, óńir ishindegi mádeni-tarihi derekti tirkeuge baǵyttalady. YAǵni «oqylatyn kitap» qana emes, «saqtalatyn qor». Búl eńbekter óńirdegi qazaqtyń tarihi-tirshilik tynysyn, áleumettik bolmysyn, mádeni ústanymyn tanytady. Últtyq tarihtyń tolyq kartinasyn jasau úshin “ortalyqtaǵy oqiǵa” ǵana emes, dál osyndai óńirlik mátin qajet.
«Ishki taralym» – shekteu me, álde qúpiya qor ma?
«Kúnes tarihi-mádeni materialdary» sekildi jinaqtardyń betinde kezdesetin «(哈文)» belgisi men «ishki taralym úshin» degen eskertpe – syrttai qaraǵanda jai ǵana tehnikalyq jazu siyaqty. Biraq shyn máninde, búl – kitaptyń taǵdyryn ǵana emes, sol dáuirdiń aqparatqa, tarihqa, mádeni múraǵa degen kózqarasyn kórsetetin salmaqty ishara.
Múndai basylymdar, ádette, keń sauda naryǵyna shyǵarylmaidy. Dúken sóresine kóp túspeidi, jalpy oqyrmanǵa birden jetpeidi. Kóbine mekemelerdiń, kitaphanalardyń, óńirlik úiymdardyń ainalasynda ǵana taralyp, el ishinde «qoldan-qolǵa» ótedi. Bir qaraǵanda búl – shekteu siyaqty kórinedi. Alaida ekinshi qyrynan qarasaq, dál osyndai «ishki» formattyń ózi kitapty kezdeisoq joǵaludan saqtap, ony júieli qor retinde ústap qaluǵa múmkindik bergen.
Sondyqtan «ishki taralym» degen belgi keide tyiymnyń ǵana emes, saqtaudyń amalyn da bildiredi. YAǵni búl kitaptar tek oqylu úshin emes, joǵalmau úshin basylǵan. Búl «oqylatyn kitap» emes, saqtalatyn qor. Múndai qorlardyń tarihi salmaǵy uaqyt ótken saiyn arta túsedi: kúndelikti ainalymnan tys qalǵan dúnieler keiin bir dáuirdiń eń shynaiy ishki tynysyn, shynaiy ómir suretin beretin derekke ainalady.
Búgingi kúni dál osyndai «ishki taralym» jinaqtary biz úshin baǵaly, óitkeni olar óńirlik tarihtyń úsaq detalьdaryn (adam, jer-su, oqiǵa, shejire, salt) tirkeidi, resmi keńistikke kóp shyqpaǵandyqtan, sol uaqyttyń jandy tilin, naqty bayandau tásilin saqtaidy, keiingi zertteushi úshin mikro-tarihtyń (audan, auyl, ru-taipa, jergilikti oqiǵa) naqty materialyn beredi.
Qysqasy, «ishki taralym» – bir jaǵynan shekteu, biraq ekinshi jaǵynan qúpiya qor. Al qúpiya qordyń qúny árqashan uaqyt óte anyq kórinedi. Ol ótken dáuirdiń ishki únin jetkizetin derek qoimasy.
Táuelsizdikke qúiylǵan búlaq
Táuelsizdik jyldary últ ruhaniyatyna syrtta júrgen talai asyl múra qaita qosyldy. Solardyń biri – Andas Omaraqyn eńbekteriniń Taldyqorǵanda úsh tomdyq bolyp jaryq kórui. Búl basylymdar – jeke avtordyń shyǵarmasyn ǵana emes, Ile–Kúnes óńirindegi qazaqtyń tarihi jady men sóz ónerin Qazaqstan keńistigine qaita ákelgen ruhani kópir.
2022 jyly Taldyqorǵan qalasynda Andas Omaraqynnyń úsh tomdyǵy jaryq kórdi. Onyń I tomy – «Tarih talǵarynda» tarihi zertteuler, esse, maqalalardy qamtyp, 320 bet kóleminde basyldy (ISBN 978-601-7865-39-9). II tom – «Doda» aitystar men tarihi-etnografiyalyq jyrlardy toptap, 304 bet bolyp shyqty (ISBN 978-601-7865-38-2). Al III tom – «Jyldar izi» óleń sózdi jinaqtap, 304 bet kóleminde oqyrmanǵa jol tartty (ISBN 978-601-7865-37-5). Úsh tomnyń da bir mezette jaryq kórui – avtor múrasyn júieli túrde tanytyp qana qoimai, óńirlik derek pen dástúrli sóz qazynasyn táuelsiz eldiń mádeni ainalymyna tolyq engizgen mańyzdy oqiǵa.
Búl bastamanyń ómirsheńdigi 2023 jyly shyqqan «Andas Omaraqyn oqulary» atty jinaqpen dáleldendi. Taldyqorǵanda basylǵan búl kitapta úsh tomdyqtyń jaryq kóruine orai Jetisu oblysyndaǵy 30 mektepte “Oquǵa qúshtar mektep” jobasy ayasynda úiymdastyrylǵan júmystardyń nátijesi toptastyrylǵany aitylady. YAǵni múra tek nasihattalyp qana qoimai, bilim keńistigine naqty endi: oqushy oqydy, oilandy, jazdy, izdendi – sóitip jańa jinaq dúniege keldi.
Osy úlgi – ruhani múrany taratudyń eń tiimdi joly. Óitkeni búl jerde jai ǵana «jarnama» emes, tiri úrdis bar. Onyń formulasy kitap → oqu protsesi → oqushynyń jeke eńbegi → jańa jinaq.
«Demek, Andas Omaraqyn múrasynyń úsh tomdyq bolyp jaryq kórui – táuelsizdikke qúiylǵan bir búlaq. Últ jadynyń jańǵyruyna qyzmet etken, keler úrpaqty kitap arqyly tárbieleuge jol ashqan naqty ruhani áreket.
Mátinniń taǵdyry arqyly tarihty tanu
Andas Omaraqyn kitaptary arab, latyn, krill haripterimen jaryq kórgen. Qytaidaǵy qazaq jazuy tarihynda 1965 jyldan bastap latyn negizdi “jańa jazu” qoldanylǵan, al 1980 jyldan keiin arab árpi negizdi jazuǵa birtindep qaita oralǵany resmi derekte aitylady.
Osy konteksti qújattaǵy bibliografiyalyq belgilermen úshtastyrsaq, 1977 jylǵy «Júrek quanyshy» atauy qújatta Jürêk kuwanexe túrinde latynsha berilgen. 2001–2012 jyldardaǵy «(哈文)» seriyalary jáne 2006 jylǵy CIP qazaqsha basylym ekenin naqtylap túr. QHR basylymdarynyń kópshiligi arab negizdi qazaq jazuymen shyqqan. 2022–2023 Taldyqorǵan basylymdary Qazaqstanda jaryq kórgendikten, oqyrmanǵa arnalǵan negizgi grafikasy Qazaqstanda keń taraǵan jazu júiesimen (kirill) basylǵan.
Andas Omaraqyn kitaptary ártúrli grafikada kórinui – múranyń tarihi mańyzyn eselei túsetin erekshe belgi. 1970-jyldardaǵy kei derekterdiń latynsha berilui sol kezeńdegi jazu tájiribesin ańǵartady. 2000-jyldardaǵy QHR basylymdarynda arab negizdi jazudyń keń qoldanyluy – tarihi úrdistiń jalǵasy. 2022–2023 jyldary Taldyqorǵanda jaryq kórgen kitaptardyń kirillmen basyluy Táuelsiz Qazaqstan oqyrmanyna qoljetimdi boludyń, qaita oraluynyń belgisi.
Múnda qarip auyssa da, ruh úzilmegen. Mátinniń syrtqy qabyǵy ózgergenimen, ishki ózegi halyqtyń jady saqtalǵan. Búl – últtyń ómirsheńdigi.
Tarihi-tanymdyq mańyzy nemese búl kitaptar «neni saqtap qaldy»?
Ile qazaq oblysy, ásirese Kúnes audanynda ómir súrgen qazaqtardyń tarihi-tirshilik tynysyn tanytuǵa jol ashady. Últtyq tarihtyń tolyq kartinasyn jasauǵa derektermen qamtamasyz etedi. «Doda» tomynda aitystyń qoǵamdaǵy oqiǵalardy, kózqaras pen paiymdy jetkizgenin, kei kezeńde shekteuge úshyraǵanyn, biraq aityskerler ónerdi jalǵap ákelgenin naqty aitady. Demek, búl tom – aitysty sahna óneri ǵana emes, qoǵamdyq oidyń jazba izi retinde tanuǵa múmkindik beredi. Kúnes audandyq qisa-dastan, óleń-jyr, ańyz-ertegi, maqal-mátel jinaqtary – bir óńirdiń mádeni kodyn tolyq jinaǵan tórttaǵan korpus. 2022 jylǵy «Jyldar izi» tomynyń ańdatpasynda avtordyń qoljazbalary 1966 jylǵy mádeni tóńkeris túsynda joǵalyp, keiin ǵana shyǵarmalaryn qalpyna keltirgeni, 1990 jyldary múmkindik ashylǵany aitylady. Búl ádebiet pen tarihtyń toǵysqan jeri.
Táuelsiz el úshin qúndylyǵy nede?
SHeteldegi qazaq múrasyn elge qaitaryp, últtyq mádeni keńistikti keńeitedi. Ólketanu ǵylymyna naqty material beredi. Ishki taralymdaǵy seriyalar men audandyq jinaqtar – zertteushi úshin «shikizat» emes, túpnúsqa qabat. Onyń ishinde oqiǵa, adam, sóz, atau – bári bar. arihi esse, aitys mátini, poeziya – mektep pen JOO-ǵa yńǵaily. Eń bastysy, búl múra qúrǵaq aqparat emes, qyzyqtyryp oqytatyn material.
Andas Omaraqyn múralaryn tek «jarnamalau» azdyq etedi. Oqytuǵa, zertteuge ainaldyru kerek. Ol úshin bibliografiyalyq kartochka, yaǵni ár kitapqa «aty–jyly–baspasy–taralymy–qarip/til belgisi» boiynsha birizdengen pasport jasau (qújattaǵy derekter jetkilikti) kerek. QHR-daǵy kitaptardy Qazaqstan oqyrmanyna yńǵailau úshin audaryp, basqan jón. Jyl saiynǵy «Andas Omaraqyn oqulary» dástúrin qalyptastyru.
Qysqasy, Andas Omaraqyn kitaptary diasporalyq tájiribe men últtyq jadtyń toǵysqan túsy. Qarip auysuy tarihi orta yqpalynyń aiǵaǵy. Kúnes jinaqtary – halyqtyq dúnietanymnyń arhivi. Al Taldyqorǵanda jaryq kórgen úsh tomdyq – Táuelsiz Qazaqstan ruhaniyatyna qosylǵan salmaqty úles, úmyt qalǵan qabatty qaita tiriltken mádeni oqiǵa.
Q-andas aqparat agenttigi
