35 kitaptyń tanystyrylymy

Búginde talqylanyp jatqan Konstitutsiya jobasyna «Úly Dalanyń myńdaǵan jyldyq tarihynyń sabaqtastyǵyn saqtap» degen tirkestiń engizilui – tarihi jadyny qúqyqtyq deńgeide bekitudiń aiqyn kórinisi. Búl – kitap oqu mádenieti men tarihi tanymnyń ózara sabaqtas ekenin kórsetetin mańyzdy qadam.

Osy últtyq ideyanyń óńirlik deńgeidegi naqty kórinisi – «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy qoǵamdyq birlestiginiń júmysy. 2003 jyldan beri úiym 60-tan astam ólketanu kitabyn jaryqqa shyǵaryp, «Kitap syila!» aktsiyasy arqyly oblystyq, audandyq kitaphanalar qoryn tolyqtyrdy. Biyl sol eńbekterdi kópshilikke keńinen tanystyryp, ǵylymi-tanymdyq mazmúnyn nasihattau júmysy qolǵa alyndy.

Osy bastamalardyń jalǵasy retinde S. Seifullin atyndaǵy oblystyq kitaphana qabyrǵasynda mazmúndy shara ótti. Is-shara barysynda birlestiktiń sońǵy úsh jyldyq júmysy qorytyndylanyp, atqarylǵan jobalar men jaryq kórgen eńbekter turaly beinebayan kórsetildi. Búl – kezdeisoq atqarylǵan sharua emes, júieli izdenistiń nátijesi ekenin ańǵartty.

Keshtiń negizgi bóligi – kitaphana qoryndaǵy 35 kitaptyń tanystyrylymy boldy. Qajet Andas ár eńbektiń ǵylymi salmaǵyna, derektik qúndylyǵyna toqtalyp, olardyń Jetisu óńiriniń tarihi jadyn saqtaudaǵy mańyzyn atap ótti. Búl kitaptar – tek basylym emes, óńirdiń ruhani arhivi.

SHara barysynda sóz sóilegen Taldyqorǵan qalasy, Erkin auyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy  Tortai Izbasqanov ólketanudyń tarihi sanany qalyptastyrudaǵy mańyzyn erekshe atap ótti. Onyń aituynsha, jergilikti tarihty tanu – últtyq tútastyqtyń negizi. Taǵy bir ardagerimiz Arystanbek Bibatyrúly birlestiktiń úsh jyldyq júmysynyń júieliligine toqtalyp, ólketanu isiniń túraqty ári strategiyalyq baǵytta damyp kele jatqanyn aitty.

Tálen Núrǵali kitap oqu mádenietiniń mazmúnmen ólshenetinin, al tuǵan jer tarihyna negizdelgen eńbekterdiń tárbielik yqpaly joǵary bolatynyn jetkizdi. I. Jansúgirov atyndaǵy Jetisu universiteiniń professory Erkin Toqpanov óńirlik bastamalardyń últtyq ruhani sayasatpen úilesui kerektigin atap ótip, ólketanudy últtyq ideologiyanyń tiregine teńedi.

SHara sońynda Q-andas aqparattyq agenttigi saity tanystyryldy. Platforma Jetisu tarihy men túlǵalaryn tsifrlyq formatta júieleuge baǵyttalǵan. Búl – kitap pen jańa tehnologiyanyń úilesui, tarihi múrany zamanaui keńistikke kóshirudiń naqty qadamy.

«Kitap oqityn últ» ideyasy – tek úran emes, naqty mazmúnmen tolyǵyp jatqan ruhani baǵdar. Atyrauda jariyalanǵan bastama Jetisu jerinde ólketanu eńbekteri arqyly ómirsheń sipat alyp otyr. Kitap – últtyq jadynyń saqtaushysy.         Ólketanu – sol jadtyń aimaqtyq beinesi. Al kitaphana tórinde ótken búl kesh – ideyadan iske kóshken ruhani serpilistiń aiqyn dáleli.

Ideyadan iske deiin…

Birlestik avtorlary osyǵan deiin 60-tan astam kitap jazyp, baspadan shyǵarsa, sonyń 35-i S.Seifullin atyndaǵy oblystyq kitaphanaǵa «Kitap syioa!» aktsiyasy ayasynda tabystalǵan. Kitaphana qoryndaǵy eńbekter mazmúny jaǵynan birneshe irgeli baǵytty qamtidy.

Tanystyrylymy ótken kitaptardy tómendegidei túrge bóluge bolady:

Ólketanu, kieli jer, ekspeditsiya (jer men jady)

1. Q. Andas – Jerúiyq meken (kitap-alьbom). Almaty, «Taimas», 2014. 200 b. ISBN 978-601-264-127-1.
2. Qajet Andas – «Saiyp dalanyń Saibolattary. Almaty, 2019. 160 b. (+24 b. túrli-tústi). ISBN 978-601-06-5930-8.
3. Qajet Andas – Qút mekenim – Sarybúlaq. Almaty, «Atameken», 2024. 304 b. ISBN 978-601-7142-16-2.
4. Qajet Andas, Erkin Toqpanov, Qali Ibraiymjanov – Jetisu jartas suretteri (I kitap). Taldyqorǵan, «Travel JK», 2024. 163 b. ISBN 978-601-7833-18-3.
5. Qajet Andas, Erkin Toqpanov, Qali Ibraiymjanov – Jetisudyń qasietti jerleri. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2024. 163 b. ISBN 978-601-7833-18-3.
6. Qajet Andas, Roza Ystai, Qali Ibraiymjanov, Kórkem Rahymǵalieva (qúrast.) – Jarkent – kieli meken (ekspeditsiya materialdary). ISBN 978-601-7833-86-2.
7. Qajet Andas – Ermyrza batyr. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. 85 b. ISBN 978-601-12-5659-9.
8. Qajet Andas – Qyzyljar shaiqasynan Nylqy kóterilisine deiin. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. 174 b. ISBN 978-601-12-5660-5.
9. Qajet Andas – SHalǵai auyl shyraǵy. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. 120 b. ISBN 978-601-12-5657-5.

Tarihi zertteu, dereknama, repressiya/qújat (dáuirdiń «auyr izi»)

• Q. Andas – Úly dala shejiresi (tańdamaly zertteuler). Almaty, «Ádebiet Álemi», 2016. 160 b. ISBN 978-601-7414-64-1.
• Qajet Andas, Maqpal Andas – Ótken kúnde belgi bar. Taldyqorǵan, I. Jansúgirov at. Jetisu MU, 2015. 288 b. ISBN 978-601-216-292-9. (1920–30 jj. baspasóz, tóte jazudan audaru t.b.)
• R.Q. Serǵazinova, G.S. Esjanova, Q. Andas (qúrast.) – Erliktiń dańqy, eldiktiń narqy. Taldyqorǵan, «7Su-Company», 2020. 320 b. ISBN 978-601-7610-84-5.
• Júmys toby – Jetisu óńiriniń quǵyn-súrgin qasireti. Taldyqorǵan, 2023. 242 b. ISBN 978-601-7217-17-4.
• Memlekettik komissiya materialdary (47-tom) – Jetisu oblysyndaǵy bosqyndyq máselesiniń sebep-saldary men zardaby. Astana, «Litera-M», 2023. ISBN 978-601-08-0192-9.
• Qajet Andas – 1916 jylǵy kóterilis: baspasózdegi kórinisi. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. 157 b. ISBN 978-601-12-5661-2.
• Qajet Andas – Vosstanie 1916 goda: otrajenie v izdaniyah. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. 164 b. ISBN 978-601-12-5661-2.

Túlǵatanu, ómirbayan, estelik (adam taǵdyry arqyly tanym)

21.Q. Andas, B.M. SHayanbaeva – Parasat joly. Almaty, 2013. 376 b. ISBN 978-601-06-2514-3. (Ábdimanap Elikbaiúly Bektúrǵanov turaly)

• Z. Ámirǵalieva, Q. Andas – Begzat ómir. Taldyqorǵan, «Ofset», 2020. 287 b. ISBN 978-601-06-3112-0. (Dina Núrǵaliqyzy ónegesi)
• Q. Andas – Ótkeni eren, keleshegi kenen Erkin. Taldyqorǵan, «Ofset», 2023. 320 b. ISBN 978-601-7646-45-5. (Erkin auyly tarihy, azamattary)
• Qajet Andas – Ákem ekeumiz (Hikayattar I kitap). Taldyqorǵan, «Travel JK», 2023. 144 b. ISBN 978-601-06-9279-4.

 Ádebiet, poeziya, aitys, kórkem sóz (ruhtyń kórkem tili)

• Q. Andas – Alty jol óleń (óleń sóz ben kósemsóz). Almaty, «Arda», 2014. 376 b. ISBN 978-601-7355-28-9.
• Andas Omaraqyn – Tarih talǵarynda (I tom). Taldyqorǵan, 2022. 320 b. ISBN 978-601-7865-39-9.
• Andas Omaraqyn – Doda (II tom). Taldyqorǵan, 2022. 304 b. ISBN 978-601-7865-38-2.
• Andas Omaraqyn – Jyldar izi (III tom). Taldyqorǵan, 2022. 304 b. ISBN 978-601-7865-37-5.
• A. Asetqyzy – Júrek syry (óleń sóz ben kósem sóz). Taldyqorǵan, 2023. 90 b.
• (Qúrast.: Qajet Andas) – Artyma ata miras, tarih qalsyn (Dosper Sauryqúlynyń óleńder jinaǵy). Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. 158 b. ISBN 978-601-12-5662-9.
• (T77) Imanǵaliev Qanatai Abyahmetúly óleńderi jinaǵy. Taldyqorǵan, «Travel JK», 2025. ISBN 978-601-12-5656-8. (atauy úzindide tolyq berilmegen, biraq ISBN bar)
• Almanah – «Ainalaiyn, Atameken!» (qandas qalamgerler shyǵarmalary). (úzindide tolyq bibliografiyalyq derek berilmegen, Kazneb siltemesi kórsetilgen)

     Jurnalistika jáne publitsistika (qoǵamǵa aina bolǵan sóz)

33. Q. Andas, M. Andas – Qazaq jurnalistikasynyń jampozy (maqalalar). Almaty, «Bayanjúrek», 2019. 348 b. ISBN 978-601-7532-81-9.
34. Qajet Andas – SHalǵai auyl shyraǵy. (joǵaryda B-bólimde de túr: mazmúny jurnalistik zertteu/reportaj sipatynda bolǵandyqtan osynda da janrlyq túrǵyda sáikes keledi.)

 Bilim, oqushy shyǵarmashylyǵy, oqyrman mádenieti (tárbie men sabaqtastyq)

31. Aueshan Majaiqyzy jáne balalary (qúrast.) – Andas Omaraqyn oqulary (oqushylar shyǵarmashylyǵy). Taldyqorǵan, «Travel JK», 2023. 179 b. ISBN 978-601-06-9182-7.

 Mádeniet/ónertanu (ólkeniń óner álemi)

• Q. Andas – Jerúiyq meken (kitap-alьbom). (5-tarmaq) – óner men mádeniet túlǵalaryn qamtuymen osy sanatqa da jatady.

Qolóner/jazu mádenieti (ruhtyń tańbaǵa túsui)

• Q. Andas – Túrsynbek Qiyashúlynyń hatkerlik óneri (1-kitap). Almaty, 2024. 192 b. ISBN 978-601-7063-04-7.

SHaruashylyq, qoldanbaly bilim (tájiribe arqyly tanym)

• Á. Kúnes – Bal ara baǵymshylyǵy (audaryp, daiyndaǵan Q. Andas). Taldyqorǵan, «Ofset», 2016. 228 b. ISBN 978-601-7865-02-3.

Jetisudyń qasietti jerleri, jartas suretteri, tarihi marshruttary, ekspeditsiyalyq materialdary turaly eńbekter óńirdi tek geografiyalyq aimaq emes, tarihi-mádeni keńistik retinde tanytady. Búl kitaptar oqyrmanǵa jerdiń ózin sóiletedi, keńistiktiń jadyn oyatady. Múndai eńbekter ólketanudyń basty missiyasyn oryndaidy: tuǵan jerdi ǵylymi ári tanymdyq   Qordaǵy túlǵatanu jáne ómirbayandyq eńbekter óńirge eńbegi sińgen azamattardyń ómir jolyn, ǵylymi, mádeni, ruhani qyzmetin saralaidy. Tarih tek oqiǵa emes, tarih – adam taǵdyry ekenin dáleldeidi. Búl baǵyttaǵy kitaptar jas úrpaqqa úlgi kórsetip, eldik sana men azamattyq jauapkershilikti qalyptastyruǵa yqpal etedi.

Tizimdegi eńbekterdiń kópshiligi qúrǵaq derek qualamaidy. Ólke tarihyn túlǵa arqyly, auyl tarihyn ómir arqyly, kieli keńistikti naqty dáleldermen tanytady. Búl – oqyrmanǵa eń ótimdi format. Óitkeni oqyrman eń aldymen oqiǵaǵa, adamǵa, taǵdyrǵa eredi; sodan keiin baryp tarihi paiymǵa keledi. Jetisu jartas suretteri, Jetisudyń qasietti jerleri, Jarkent – kieli meken sekildi eńbekter ólkeni «kartadaǵy atau» emes, tańbasy bar tiri keńistik retinde kórsetedi. «Qút mekenim – Sarybúlaq», «Ótkeni eren, keleshegi kenen Erkin» kitaptary tuǵan jerdiń ótkeni men búginin sabaqtastyryp, jergilikti qauymnyń ózin-ózi tanuyna qyzmet etedi. Ermyrza batyr siyaqty eńbekter arqyly óńirdiń tarihi subъektileri (batyr, bi, mámileger, kóshbasshy) qaita sóileidi. «Jetisu óńiriniń quǵyn-súrgin qasireti» Memlekettik komissiyanyń 47-tomy, sondai-aq 1916 kóterilisine arnalǵan (qazaqsha/oryssha) eńbekter – birlestik kitap qorynyń ǵylymi salmaǵyn arttyratyn «irgeli qabat».
Búl qatar oqyrmanǵa derekke súiengen tarihi sana, salystyrmaly taldau (baspasóz materialdary), qújattyq dálel mádenietin úiretedi.

Ziyatkerlikke bastaityn jol

Ólketanu mátinin kópshilik keide «auyr» qabyldaidy. Al «Alty jol óleń», «Júrek syry», «Artyma ata miras tarih qalsyn», sondai-aq jurnalistik jinaqtar oqyrmandy qyzyqtyryp, keiin tarihi-tanymdyq eńbekterge alyp keledi. «Andas Omaraqyn oqulary» siyaqty jinaqtar «oqu mádenietin» bir sharamen toqtatpai, ádetke ainaldyratyn mehanizmge ainaldyrady. Oqushy oqidy, jazady, salystyrady, sahnalaidy, zertteidi. Búl – dál siz sóz etken «kitap oqityn últ» ideyasynyń óńirlik ólshemdegi naqty kórinisi.

S. Seifullin atyndaǵy Jetisu oblystyq kitaphanasynyń qoryndaǵy 35 kitap – óńirlik deńgeidegi ruhani jańǵyrudyń naqty kórinisi. Búl eńbekter tuǵan jerdiń tarihyn túgendep qana qoimai, jas úrpaqtyń dúnietanymyn keńeitedi, tarihi sanasyn qalyptastyrady.

Kitap – jai basylym emes. Ol – últtyq jadynyń saqtaushysy.
Ólketanu – sol jadtyń aimaqtyq ainasy. Al osy kitaptar qory – «kitap oqityn últ» ideyasyn júzege asyratyn naqty mádeni alań. Jetisuda atqarylyp jatqan búl júmys últtyq deńgeidegi ruhani sayasatpen úndesip, tarihi sabaqtastyqty saqtauǵa jáne bolashaq buyndy ziyatkerlik túrǵyda tárbieleuge qyzmet etedi.

«Q-andas» aqparattyq agenttigi