Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ارنايى جوبالار كونفەرەنتسيا

ايماق دجانعاليەۆ – 113 جىل: المانىڭ اتاسى – الماتى ەمەس، ادام

admin
2026/08/21
كونفەرەنتسيا
0
Аймақ Джанғалиев-113 жыл: Алманың атасы-Алматы емес,адам

باسى:
«قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى جابايى الما اعاشتارى تۋرالى العاشقى مالىمەتتەر بارناۋل قالاسىنىڭ ءدارىحاناشىسى ءارى ەركىن ەكونوميكالىق قوعامنىڭ ءتىلشىسى ي. سيۆەرستىڭ 1796 جىلعى حاتتارىندا كەزدەسەدى. بۇل
جاريالانىمدا ي. سيۆەرس اليگال (الاكول) كولىنە جاساعان ساپارى كەزىندە ورتالىق تارباعاتايدىڭ وڭتۇستىك ماكروبەتكەيىندەگى ءۇرجار وزەنىنىڭ اڭعارىنان «اسا كوركەم الما اعاشىن» كەزدەستىرگەنىن جازادى. ونىڭ سيپاتتاۋىنشا، اعاشتىڭ جەمىستەرى «رەسەيدە بەلگىلى ريازان المالارىنا ۇقسايدى جانە كولەمى تاۋىق جۇمىرتقاسىنداي بولادى».
اكادەميك ايماق جانعاليۇلى جانعاليەۆ

سوڭعى ونجىلدىقتاردا اعىلشىن جانە امەريكالىق عالىمدار جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر بۇكىل الەمدى مادەني الما سورتتارىنىڭ ارعى تەگى قازاقستانعا كەڭىنەن تانىس «جابايى» سيۆەرس الماسى ەكەنىنە تۇبەگەيلى كوز جەتكىزدى. بۇل ءتۇر ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى تاۋلى وڭىرلەردە – تارباعاتاي جوتاسىنان (شىعىس قازاقستان وبلىسى) باستاپ وگەم جوتاسى مەن سىرداريا قاراتاۋىنا (تۇركىستان وبلىسى) دەيىن كەڭ تارالعان. ونىڭ ەڭ ءىرى تابيعي توعايلارى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا، ىلە-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا جانە جوڭعار الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيلەرىندە، سارقان، لەپسى، توپولەۆكا اۋىلدارى ماڭىندا شوعىرلانعان. جاقىندا وسى وڭىردە جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قۇرىلدى. سيۆەرس الماسىنىڭ باعالى تاعامدىق قاسيەتتەرى مەن پىشىندىك الۋانتۇرلىلىگىنە وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باسىندا بەلگىلى كەڭەستىك عالىمدار – گەنەتيك ن.ي. ۆاۆيلوۆ پەن بوتانيك م.گ. پوپوۆ ەرەكشە نازار اۋداردى.
1929 جىلى ن.ي. ۆاۆيلوۆ الماتى ماڭىنداعى تاۋلى وڭىرلەردەگى جابايى الما ورماندارىن زەرتتەي كەلە بىلاي دەپ جازعان: «الما-اتا سوزبە-ءسوز اۋدارعاندا – «المانىڭ اتاسى» دەگەندى بىلدىرەدى. قالانىڭ اينالاسىندا تاۋ بەتكەيلەرىن بويلاي ۇزاق قاشىقتىققا سوزىلعان جابايى الما اعاشتارىنىڭ قالىڭ توعايلارى تۇتاس ورمان القاپتارىن قۇرايدى. كاۆكازدىڭ ۇساق جەمىستى جابايى المالارىنان ايىرماشىلىعى، قازاقستاننىڭ جابايى الماسى نەگىزىنەن مادەني سۇرىپتارعا ۇقساس ءىرى جەمىستى الاۋان تۇرلەردەن تۇرادى. بۇل – 1 قىركۇيەك، المانىڭ ءپىسىپ-جەتىلەتىن كەزەڭى. سول كەزدە ءبىز مادەني المانىڭ شىققان كەرەمەت ورتالىعىندا تۇرعانىمىزعا كوز جەتكىزدىك. مۇندا مادەني جانە جابايى الما فورمالارى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىقتان، جابايى المانى مادەني المادان اجىراتۋ وتە قيىن. كەيبىر فورمالار جەمىستەرىنىڭ ساپاسى مەن كولەمى سونشالىقتى جوعارى بولعاندىقتان، ولاردى ەشقانداي سەلەكتسياسىز-اق مادەني باقتارعا كوشىرۋگە بولاتىنداي. بۇل ءوڭىردىڭ مادەني باقتارىندا اتاقتى «اپورتتان» باستاپ ەۋروپانىڭ ەڭ تاڭداۋلى الما سورتتارىن كورۋگە بولادى» (ن.ي. ۆاۆيلوۆ، 1987).
ن.ي. ۆاۆيلوۆتىڭ جابايى الما اعاشتارىن زەرتتەۋ بويىنشا ەڭبەكتەرى جاس قازاقستاندىق بوتانيك ايماق جاڭعاليەۆتى شابىتتاندىردى. ول قازاقستاننىڭ جابايى جەمىس ورماندارىن زەرتتەۋ ءىسىن جالعاستىرىپ، سوعىستان كەيىنگى جىلدارى سيۆەرس الماسىن جان-جاقتى زەرتتەۋگە كىرىستى.
كەلەسى 50 جىل بويى ايماق جاڭعاليەۆ پەن الماتىداعى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنداعى ارىپتەستەرى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، قازاقستانداعى جابايى الما اعاشتارىنىڭ جەمىستەرىنىڭ ءتۇسى، ءپىشىنى جانە ءدامى بويىنشا مادەني سورتتارمەن جاقىن تۋىستىق بايلانىسى بار ەكەنىن دالەلدەيتىن مول عىلىمي دەرەكتەر جينادى. قازىرگى زامانعى گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر سيۆەرس الماسىنىڭ بۇگىنگى تاڭدا بەلگىلى مادەني الما سورتتارىنىڭ ارعى تەگى ەكەنىن راستايدى.
ايماق جاڭعاليەۆ 1913 جىلدىڭ 15 تامىزىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبەيتى اۋدانىنداعى اشىساي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ازامات سوعىسى مەن ۇجىمداستىرۋ جىلدارى ول اتا-اناسىنان جانە تۋعان شاڭىراعىنان ايىرىلدى. الماتى قالاسىنداعى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن زەرەك ءارى بىلىمگە قۇشتار ايماق جاڭعاليەۆ 1935 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ جەمىس-كوكونىس فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىردى. 1935–1937 جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى قاراتاس اۋدانىنداعى تۇربات ماشينا-تراكتور ستانتسياسىندا (متس) جەمىس ءوسىرۋشى اگرونوم، كەيىن وسى اۋداننىڭ باس اگرونومى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1938 جىلى ماسكەۋدەگى ك.ا. تيميريازەۆ اتىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنىڭ جەمىس جانە ءجۇزىم داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعى كافەدراسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇستى. وسى وقۋ ورنىندا «جابايى ءجۇزىمنىڭ اگروبيولوگيالىق سيپاتتاماسى جانە ونى پايدالانۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الدى. ديسسەرتاتسياسىن 1941 جىلدىڭ شىلدە ايىندا قورعادى. الايدا عىلىمي زەرتحاناعا اپاراتىن جولدى ۇلى وتان سوعىسى توقتاتتى. ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاننان كەيىن ايماق جاڭعاليەۆ ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتاندى. 1941 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي گوركيي قالاسىنداعى زەنيتتىك-ارتيللەريالىق اسكەري ۋچيليشەنى ءتامامداپ، اسكەري ماماندىق الدى. سوعىستىڭ باسىم بولىگىن باتىس مايدانىندا ۆزۆود كومانديرى، كەيىن ماسكەۋ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس مايدانىنىڭ 60-زەنيتتىك ارتيللەريالىق ديۆيزياسىندا باتارەيا كومانديرى رەتىندە وتكىزدى. سوعىستى قيىر شىعىستا اياقتاپ، 1945 جىلدىڭ سوڭىندا زاپاستاعى كاپيتان شەنىندە قازاقستانعا ورالدى. قازاقستاندىق كورنەكتى عالىمنىڭ مايدانداعى ەرلىگى جوعارى باعالانىپ، ول كوپتەگەن جاۋىنگەرلىك وردەندەرمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
اسكەر قاتارىنان بوساتىلعاننان كەيىن ايماق جاڭعاليەۆ 1946–1948 جىلدارى ۆ.ر. ۆيليامس اتىنداعى قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەمىس شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ال 1948–1953 جىلدارى وسى ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ايماق جاڭعاليەۆ قازاقستاندا جەمىس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. اسىرەسە، 1953–1959 جىلدارى ءوزى ۇيىمداستىرعان اتىراۋ مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى ديرەكتورى رەتىندە، ال 1959–1970 جىلدارى قازاق جەمىس شارۋاشىلىعى جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ، ءبىر مەزگىلدە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيولوگيا جانە مەديتسينا عىلىمدارى بولىمشەسىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى (1962–1970 جج.) بولدى. ونىڭ باسشىلىعى كەزەڭىندە قازاقستانداعى مادەني جەمىس باقتارىنىڭ اۋماعى ون ەسەگە ۇلعايىپ، رەسپۋبليكاداعى جەمىس شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي جانە وندىرىستىك نەگىزدەرى ەداۋىر نىعايدى.
1970 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىنگى عىلىمي جانە ەڭبەك جولى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ باس بوتانيكالىق باعىمەن (قازىرگى بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرامىندا) تىعىز بايلانىستى بولدى. ايماق جاڭعاليەۆ جابايى جەمىس وسىمدىكتەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردى. كەيىن بۇل ءبولىم ورمان گەندىك قورىن ساقتاۋ جانە دۇنيەجۇزىلىك مادەني فلورادان جەمىس وسىمدىكتەرىن ينترودۋكتسيالاۋ جونىندەگى سالاارالىق زەرتحانا بولىپ قايتا قۇرىلدى.
ايماق جاڭعاليەۆتىڭ ءومىر بويعى باستى عىلىمي ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – نەگىزىن سيۆەرس الماسى قۇرايتىن قازاقستاننىڭ بىرەگەي جابايى جەمىس ورماندارىن زەرتتەۋ جانە ولاردى ساقتاۋ بولدى. 1960-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ول ارىپتەستەرىمەن بىرگە سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتارىن ىرىكتەۋ، ايقىنداۋ جانە عىلىمي قۇجاتتاۋ جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزدى. ەڭ تانىمال گەنەتيكالىق رەزەرۆاتتاردىڭ ءبىرى – قازىرگى ىلە-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان «كۋزنەتسوۆ شاتقالى» رەزەرۆاتى. بۇل رەزەرۆاتتا عىلىمي باقىلاۋلاردى ۇزاق جىلدار بويى ايماق جاڭعاليەۆ زەرتحاناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزىپ كەلدى. ال 2007 جىلدان باستاپ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ىلە-الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى پ.ۆ. كوروبكو، ر.م. تورەحانوۆا، ا.ا. يۆاشەنكو جانە ۆ.يۋ. سكريپسكيس تە بەلسەندى قاتىستى.
قازاقستاندا ونەركاسىپتىك جەمىس شارۋاشىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا كوپ ۋاقىت پەن كۇش جۇمساي وتىرىپ، ايماق جاڭعاليەۆ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دا ۇزدىكسىز جۇرگىزدى. 1969 جىلى ول «ىلە جانە جوڭعار الاتاۋىنىڭ الما ورماندارى جانە ولاردى پايدالانۋدىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعادى.
ايماق جاڭعاليەۆ – الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق مويىنداعان 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى، كورنەكتى بوتانيك-عالىم ءارى جەمىس وسىمدىكتەرىن زەرتتەۋشى. ونىڭ «قازاقستاننىڭ جابايى الماسى» جانە «قازاقستاننىڭ جابايى جەمىس وسىمدىكتەرى» اتتى عىلىمي ەڭبەكتەرى اقش-تا اعىلشىن تىلىندە جارىق كوردى. ناتيجەسىندە قازاقستاندىق مامانداردىڭ نەگىزگى انىقتامالىق ەڭبەكتەرىنە اينالعان بۇل باسىلىمدار الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى عالىمدار اراسىندا كەڭىنەن تانىلىپ، جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى.
1990-جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ا.د. جاڭعاليەۆتىڭ توبى ۇلتتىق پاركتىڭ بارلىق دەرلىك شاتقالدارىندا – ەسىك، ميكۋشينو، سولداتساي، تالعار، قوتىربۇلاق، ۇلكەن جانە كىشى الماتى، اقساي، قاسكەلەڭ جانە تۇرگەن شاتقالدارىندا جابايى جەمىس وسىمدىكتەرىنە كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ولاردىڭ تۇگەندەۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىردى. سونىمەن قاتار تاعى ءبىر قۇندى جەمىس داقىلى – جابايى ورىككە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. بۇل وسىمدىك اكادەميك ايماق جاڭعاليەۆتىڭ جۇبايى ءارى عىلىمي سەرىكتەسى تاتيانا نيكولاەۆنا سالوۆانىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. ۇستازىنىڭ عىلىمي باعىتى مەن زەرتتەۋ تاسىلدەرىن جالعاستىرا وتىرىپ، تاتيانا نيكولاەۆنا جابايى ورىكتىڭ قۇندى فورمالارىن ىرىكتەۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. تەك قوتىربۇلاق شاتقالىنان عانا جابايى ورىكتىڭ 20-دان استام فورماسى ىرىكتەلىپ، ولاردىڭ 11-ءى كەيىننەن وسىرۋگە جانە سەلەكتسيالىق جۇمىستاردا پايدالانۋعا ەڭ ءتيىمدى فورمالار رەتىندە ۇسىنىلدى.
ايماق جاڭعاليەۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى قازاقستاننىڭ جابايى جەمىس ورماندارىنىڭ گەنەتيكالىق قورىنىڭ قۇندىلىعىنا الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋداردى. 1989 جىلدان باستاپ ول اقش، كانادا، جاڭا زەلانديا جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.
قازاقستاننىڭ جابايى الماسىنىڭ گەنەتيكالىق قورىنىڭ، اسىرەسە جاڭا سورتتاردى شىعارۋداعى ەرەكشە ماڭىزى تۋرالى امەريكالىق ساراپشىلار دا جوعارى باعا بەرەدى. ميننەسوتا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەنەتيك-سەلەكتسيونەرى، ساراپشى دجەيمس لۋبي بۇل جونىندە بىلاي دەپ جازادى: «سيۆەرس الماسى قازاقستاننان تارالعاننان كەيىن جەتكەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى – امەريكا بولدى. ۋاقىت وتە كەلە ول قازىرگى تاڭدا ادامدار تۇتىناتىن الما بۋداندارىنىڭ 90 پايىزدان استامىنىڭ ارعى تەگى بولىپ سانالاتىن «كراسنوە پرەۆوسحودنوە» جانە «زولوتوە پرەۆوسحودنوە» سورتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى».
كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الما داقىلدارى جونىندەگى ساراپشىسى، اقش-تاعى الما بويىنشا عىلىمي ءبىلىمنىڭ نەگىزگى ورتالىعىنىڭ وكىلى گەربەرت ولدۆينكلدىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاننىڭ جابايى الما ورماندارى – جاھاندىق ماڭىزى بار بىرەگەي تابيعي گەنەتيكالىق قور. قازاقستانداعى جابايى (تابيعي) الما اعاشتارىنىڭ باستى قۇندىلىعى – ولاردىڭ اۋرۋلارعا جوعارى توزىمدىلىگىندە.
اكادەميك ا.د. جاڭعاليەۆ پەن ونىڭ زەرتحاناسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پاتەنتتەرىمەن جانە اۆتورلىق كۋالىكتەرىمەن راستالىپ، قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعالدى. وسىنداي قورعاۋ قۇجاتتارى سيۆەرس الماسىنىڭ 27 سورت-كلونىنا جانە جابايى ورىكتىڭ 16 سورت-كلونىنا بەرىلدى (اۆتورلارى: ا.ج. جاڭعاليەۆ، ت.ن. سالوۆا، ر.م. تورەحانوۆا). ەڭ قۇندى فورمالاردى ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ ماقساتىندا اكادەميكتىڭ باستاماسىمەن ءارى تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن ەسىك قالاسىنداعى «ورمان پيتومنيگى» اق بازاسىندا ارنايى تۇقىمباق قۇرىلدى. ول ەكى بولىمنەن تۇردى: انالىق-تۇقىمدىق ءبولىم جانە انالىق-قالەمشەلىك ءبولىم.
فرانتسۋز بيولوگى كاترين پەيكس ايماق جاڭعاليەۆ پەن ونىڭ زەرتحاناسى ارىپتەستەرىنىڭ عىلىمي قىزمەتىن زاماناۋي قۇجاتتىق جانە مۇراعاتتىق ماتەريالدار نەگىزىندە جان-جاقتى زەرتتەپ، ونى «المانىڭ شىعۋ تەگى» اتتى دەرەكتى فيلمىندە اسەرلى تۇردە كورسەتتى. فيلمدە كورنەكتى قازاقستاندىق عالىمنىڭ عىلىمي ءومىر جولىنداعى نەگىزگى كەزەڭدەر ەرەكشە اتاپ وتىلگەن. اتاپ ايتقاندا، ونىڭ قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ق.ي. ساتباەۆتىڭ تۇسىندا اكادەميانىڭ بيولوگيا عىلىمدارى بولىمشەسىنىڭ اكادەميك-حاتشىسى قىزمەتىن اتقارۋى؛ 1969 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ بوتانيكا ينستيتۋتىندا (لەنينگراد قالاسى) دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاۋى؛ 1977 جىلى «قازاقستاننىڭ جابايى الماسى» اتتى مونوگرافياسىنىڭ جارىق كورۋى جانە ونىڭ 2003 جىلى اقش-تا اعىلشىن تىلىندە قايتا باسىلىپ شىعۋى؛ سونداي-اق الىس شەتەلدەردىڭ عالىمدارىمەن بەلسەندى عىلىمي ىنتىماقتاستىق ورناتۋى كەڭىنەن باياندالعان.
قازاقستاندىق عالىمدار بۇل دەرەكتى ءفيلمدى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن تاماشالادى. ءۇش جىلدىق قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن تۋىندى اكادەميك ايماق جاڭعاليەۆتىڭ جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ جابايى الما ورماندارىن ساقتاۋعا ارنالعان كوپجىلدىق جانقيارلىق عىلىمي قىزمەتىن باياندايدى. ءفيلمنىڭ اۆتورى كاترين پەيكس بۇل ەڭبەگىن مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك اياقتاۋعا اسىقتى. ونىڭ باستى ارمانى – سول كەزدە جاسى 96-عا كەلگەن عالىمنىڭ ءوز ءومىرى مەن عىلىمي جولى تۋرالى تۇسىرىلگەن ءفيلمدى كوزى تىرىسىندە كورۋى ەدى. وكىنىشكە قاراي، ايماق جاڭعاليەۆ ءفيلمنىڭ تەك جەكەلەگەن ۇزىندىلەرىن عانا كورىپ ۇلگەردى. ول 2009 جىلعى 21 ماۋسىمدا دۇنيەدەن وزدى. وسىلايشا، دەرەكتى فيلم كورنەكتى عالىم، ءارى ءوز وتانىنىڭ شىنايى پاتريوتىنىڭ جارقىن رۋحىنا تاعزىم رەتىندە تۇسىرىلگەن ەستەلىك تۋىندىعا اينالدى.
ايماق جاڭعاليەۆتىڭ تەرەڭ ءبىلىمى، ەرەكشە شىعارماشىلىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى، سارقىلماس قايرات-جىگەرى، بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى مەن تاباندىلىعى وعان الەمدىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى عالىم ءارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارداقتى ازاماتى رەتىندە زور بەدەل مەن تەرەڭ قۇرمەت اكەلدى.

دەرەككوز: اكادەميك ايماق جانعاليۇلى جانعاليەۆتىڭ تۋعانىنا 113 جىل تولۋىنا ارنالعان «جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۇراسى كونتەكسىندەگى سيۆەرس الماسى: الىپ بىرەگەي اعاشتىڭ تاريحي-بيولوگيالىق قۇندىلىعى جانە وعان «عىلىمي تابيعي وبەكت – ۇلتتىق يگىلىك» مارتەبەسىن بەرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەرى» حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى. /قۇراستىرعاندار: انداس ق.، نۇرعوجانوۆا ج. س. /. تالدىقورعان: «Travel» باسپا ءۇيى، 2026. – 150 ب. ISBN 978-601-12-9452-2
ينفورماتسيوننوە اگەنتستۆو «Q-Andas».
(پرودولجەنيە سلەدۋەت…)

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 13
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
قاجەت اقپارات

Qandas.kz سايتىنداعى ولكەتانۋ ماقالالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ نەگىزدەرى

October 8, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
قاجەت اقپارات

جەتىسۋ مەن ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ارحەولوگيالىق جانە ساكرالدى مۇراسى

September 30, 2026
Ұлттық парк мұражайы: табиғатқа танымдық саяхат
قاجەت اقپارات

ۇلتتىق پارك مۇراجايى: تابيعاتقا تانىمدىق ساياحات

September 29, 2026
Марқа тау таңбалы тастары
قاجەت اقپارات

مارقا تاۋ تاڭبالى تاستارى

September 28, 2026
Сиверис алмасымен қоректенетін зиянкес жәндіктер
قاجەت اقپارات

سيۆەريس الماسىمەن قورەكتەنەتىن زيانكەس جاندىكتەر

September 28, 2026
Сайрам-Өгемдегі жабайы алма: зерттеу және гендік қорды сақтау
قاجەت اقپارات

سايرام-وگەمدەگى جابايى الما: زەرتتەۋ جانە گەندىك قوردى ساقتاۋ

September 24, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz