Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت قاجەت دەرەك

بوسقىن قىرعىزداردىڭ جاي-كۇيى

admin
2026/08/30
قاجەت دەرەك
0
Босқын қырғыздардың жай-күйі

باسى: قۇلجا – بىلتىرعى 25-ءشى يۋن جارلىعىنان قىتاي جەرىنىڭ ىلە گۋبەرنياسىنا (قۇلجا ساعاراسىنا) پرجەۆال ۋەزىنەن 8000 ءۇي بوسىپ بارعان. قاشقار جاعىنا باستىعى شابدان بالالارى بولىپ، جيىرمانىڭ ىشىندە ۇلىس بوسىپ كەتكەن ەكەن.

ءوزىم 25-ءشى اپرەلدە قاپالدان قۇلجاعا كەلىپ ەدىم. قۇلجاداعى كوزىم كورگەن بوسقىن قىرعىزدىڭ ءحالىن گازەتكە جازىپ، الاش ازاماتتارىنا ءبىلدىرۋدى بورىش كوردىم. بۇل قۇلجا الابىنا بوسىپ كەلگەن قىرعىزدار، ورىس اسكەرىنىڭ تالاۋىنان قالعان مالدارىن قىتاي جەرىنە وتكەن سوڭ، قىتاي شەرىگى (اسكەرى) قالماق، قۇلجا اقساقالى نۇراحىن، كونسۋل، ءبارى كومپانيا بولىپ، ورىس جەرىنە قايتا ايدايمىز دەپ قورقىتىپ، تالاپ العان. اقساقال قىرعىزدارعا: «بۇل مالدارىڭ قولدارىڭدا تۇرسا قىتاي كىسىلەرى تالاپ الادى. مەنىڭ اتىما شىعارىپ بەرىڭدەر، ساقتاپ بەرەيىن» دەپ 9000 جىلقىنى ءنۇراحىن اقساقال تەكەسكە قىركۇيەكتە ايداتىپ جىبەرگەن ەكەن. وسى كۇنگە دەيىن جىلقىدان دا، نۇراحىن بايدان دا دەرەك جوق. نۇراحىننىڭ 9 مىڭ جىلقىنى العانىن نە قىلايىق، بىراق قىتاي جەرىنە الداپ وتكىزىپ الىپ، ورىستان قاشىپ كەلگەن قىرعىز قىتايعا كەلىپ نە وڭدىرادى. ودان دا قۇرتىڭدار دەپ، قالماق، قىتاي اسكەرىنە ءسوز بەرىپ تالاتقانى – ادام بالاسى تۇگىل، حايۋاننان دا ايارلىق بولدى دەسەدى. ءسويتىپ، ۇيدەن، مالدان ايىرىلعان سوڭ، قىتاي قازاقتارىنىڭ جەرى تەكەس، كۇنەسكە بارىپ قىتاي قازاقتارىمەن سىبايلاس قىستايدى. ءۇي، تاماق، كيىم جوق. جەرگىلىكتى حالىق قارايلاسقانىمەن ولاردىڭ دا بەرەتىنى از. اشتىقتان، سۋىقتان بوسقىن قىرعىزداردىڭ جۇزدەن 3 ەسەنىڭ ەكىسى ولگەن.

قازىردە دە توپالاڭ تيگەن قويداي ءولىپ جاتىر. ولگەنىن كومۋگەدە حالدارى كەلەتىن ەمەس. 3-4 مىڭداي كىسى قۇلجا، كوز شاھارىنا كەلىپ، تىلەنشىلىكپەن كۇن كورىپ، اشتان ولۋدەن امان قالىپ وسى ۋاقىتقا دەيىن تىلەنشىلىك ەتىپ از-ازداپ بولماسا، كوپ ءولىمى جوق. قۇلجادان 180 شاقىرىم جەردە اشتان ءولۋ كوپ.

بوستاندىق بولعان سوڭ، قىتاي ۇكىمەتى قالعان بوسقىنداردى ءوز جەرلەرىنە ايداپ سالۋعا شەرىك شىعارىپ ايداتقاندا كوبى قىرىلدى. ايداپ بارا جاتقانداعى جاي-كۇيلەرىن بايانداپ كونسۋلعا مۇسىلماندار جازىپ ارىز بەردى. ارىزداعى ءسوزدى ادام بالاسى جىلاماي ەستىپ وتىرا الار ەمەس.

قازىر 27-ءشى ءساۋىر پەكىننەن 3 ايعا قىتاي جەرىندە تۇرا-تۇرۋعا ماۋلەت كەلدى. بۇل ماۋلەتتىڭ كوشىرمەسىن الىپ، ايداپ بارا جاتقان قىتاي شەرىگىنە كىسى شاپتى. بۇل ماۋلەت قۇلجادا عارىپ عابدىقتىڭ پەتروگرودقا سىرتقى ءىس مينيستىرىنە بەرگەن جەدەلحاتى  ارقاسىندا بولسا كەرەك.

قىرعىزداردىڭ وسى حالىن كوزى كورگەن جىگىت ءمۋسالىم موللاۇلى، قۇلجا مۇسىلمانىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنە جەدەلحات ارقىلى مۇسىلمان كوپ بولعان قالالارداعى اش قىرعىز حالىن بايانداپ ايتىپ، جاردەم سۇراۋىن ءوتىندى. كوميتەت ماقۇل كورىپ، جەدەلحات ءۇشىن قىرعىز ۇلىسىنان 80 سوم الىپ، قىرعىزداردىڭ ءحالىن بايان ەتىپ، قانداس تۋىسقاندارى بار قالالارداعى مۇسىلمان كوميتەتتەرىنن جاردەم سۇراپ، قۇلجا كوميتەتىنىڭ توراعاسى سىدىق  جۋۆاشەۆ جەدەلحات بەردى.

كەلگەن جاردەمدى داپتەرگە تىركەپ، «ۋاقىت»، «قازاق» گازەتتەرىندە ەسەبىن بەرىپ، قىرعىزداردى اشتان ولتىرمەس ءۇشىن، قۇلجادان، قىردان بولىمدەر اشۋ، جالاڭاش تىلەنشى ايەلدەرگە كيىم الىپ بەرۋ جانە  باسقارۋ ءۇشىن قۇلجا مۇسىلمان كوميتەتى ءار قايسىسىنا كىسى سايلادى.

بۇل بوسقىن قىوعىزداردىڭ قاتىن-قىزدارىن قىتاي سالداتى، قىتاي دۇنگەن، قاشقارلىق سارت، قىتاي قازاعى قاتىندانىپ العان. قۇلجانىڭ كوشەسىندە قىرعىز تىلەنشىلەرىنەن كىسى جۇرە الاتىن ەمەس. تىلەنشىلىك ەتكەن قىرعىز ايەلدەرىنىڭ كيىمدەرى توزعاندىقتان قۇرىم كيىزدەن دەنەسىن جابارلىق لىپا جامىلىپ ءجۇر. قىرعىز حالىن كوزىمەن كورگەن قازاق جىگىتى بولسا، شىداي المايدى، جىلايدى. قايسى بىرەۋلەرى شالقاسىنان جىعىلىپ، ولەيىن دەپ جاتقانى، قايسى بىرەۋلەر شاھاردىڭ سىرتىندا، دالادا اۋىرىپ ولەيىن دەپ جاتقانى.

بۇل قىرعىزداردىڭ ءحالى كارىس (دۇنگەن) مۇسىلماندارىنىڭ حالىنەن ناشارىراق. ويتكەنى كارىس (دۇنگەن) مۇسىلماندارىنىڭ اشتىق، جالاڭاشتىق كۇيىن گازەتتەردە ەرتە جازىپ، بۇكىل روسسيا مۇسىلمانى جىلۋ جيىپ، كوپتەپ كومەكتەپ، اشتىق، جالاڭاشتىق ولىمىنەن قۇتقاردى. قىرعىزداردىڭ 6-7 اي اشتىق، جالاڭاشتىقتان ءولىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەگەن. بوستاندىق تۋعان سوڭ قۇلجاداعى وقيعا ءبىلىمدى نوعاي اعايىنداردىڭ قىرعىز ءحالىن گازەتتەرگە جازىپ، اشكەرە قىلىپ، جاردەم جيۋعا ەرتەرەك ۇمتىلعاندارىنا ءىش اۋىرعانداي بولدى. ءبارى ءبىر ءدىن قارىنداس وسىلاي ءولىپ جاتقاندا پايدا تيگىزبەگەندە، قايدا تگىزبەك كەرەك ەدى.

ا. نايمانقوجا بالاسى.

قىرعىز اعايىنعا جاردەم جىبەرۋشىلەر: مىناۋ مەكەن-جايعا جىبەرسىن.

كۋلدجا، كيتايسكوە ۆلادەنيە، پرەدسەداتەليۋ مۋسىلمانسكوگو يسپولنيتەلنوگو كوميتەتا س. جۋۆاشەۆۋ.

بوسقىن قىرعىزدارعا جاردەم

سامارا گۋبەرنياسى بۇگىلمە قالاسىنداعى مۇسىلمان بيۋروسى 200 سوم.
ءبىرىنشى بورتە 7-ءشى اۋىل قازاقتارىنان 55 سوم 83 تيىن.

«قازاق» گازەتى، №231، 3-4-بەت، 27 ماي، 1917 جىل.

ءتۇپ نۇسقا اراب حارپىندە.

 

اۋدارعان قاجەت انداس.

 

ПОЛОЖЕНИЕ КИРГИЗСКИХ БЕЖЕНЦЕВ

 

Кульджа. Спасаясь от Указа 25 июня прошлого года. В китайскую Илийскую губернию (территория Кульджи), из Пржевальского уезда бежали 8000 домов.

Сам я, 25-го апреля прибыл в Кульджу  из Капала. Увидев положение киргизов в Кульдже, я счел необходимым ознакомить с таковым, казахский народ.

Прибывшие на территорию Кульджи киргизские беженцы с остатками скота уцелевшего от разграбления русскими отрядами, попали в руки китайскими дельцам. Военный чиновник калмык, Кульджинский аксакал

Нурахын, консул, сговорившись запугивали киргизов, что погонят их обратно к русским. Так аксакал Нурахын говорил киргизам «если весь ваш скот будет при вас, китайцы разграбят его. Запишите скот на мое имя и передайте мне. Я сохраню ваш скот в целости».

Таким образом, Нурахын перегнал 9000 лошадей киргиизов в г Текес, в сентябре месяце. До настоящего времени нет никаких вестей от Нурахынбая, и нет никакой информации о лошадях. Нурахын бай присвоил 9000 киргизских лошадей, мало того, зная о том, что бежавшие от русских, бесправные киргизы ничего не смогут сделать на китайской земле, калмыки совместно китайскими военными подвергли разграблению и разорению бедных киргизов. Такое положение киргизов вызывает сочувствие и жалость не только у людей, но и зверей.

Киргизы, лишившись скота, домов и без всяких средств, прибыли в г. Текес, Кунес, к китайскими казахам. Казахи их приютили, предоставили кров, одежду, еду, но содержать их полностью не могли. От голода, холода, болезней умерло 2/3 киргизов.

И сейчас киргизы продолжают умирать, словно их постиг мор. 3-4 тысячи человек прибыв в города Кульджа, Коз существуют за счет

попрошайничества, чтобы не умереть с голоду. А в 180-ти километрах от Кульджи голодомор среди киргизов продолжается.

Когда пришла свобода, китайские власти с помощью своих войск погнали киргизов обратно. Киргизы опять подверглись гонениям, опять не успевают хоронить своих людей. Во время выселения киргизов из Китая, мусульмане написали обращение своему консулу о положении киргизов. Это обращение (заявление) невозможно читать без слез.

Сейчас 27-го апреля из Пекина пришло указание, разрешить киргизам остаться на китайской земле на три месяца, сняв с разрешения копию, вслед за конвоирами был срочно отправлен гонец, для  приостановления выселения (депортации). Это разрешение было дано после обращение Гарыпа Габдыка  телеграммой из Кульджи в Петраград Министру Иностранных Дел.

Видевший своими глазами бедственное положение киргизов Мусалим Муллаулы, через телеграф обратился в Исполнительный Комитет мусульман Кульджи, с просьбой оказать помощь голодающим и бедствующим киргизам в городах, где  компактно, в большой численности проживают мусульмане.  Исполком мусульман Кульджи  выделил 80 рублей для киргизов, Председатель мусульманского комитета Кульджи Сыдык Жумашев телеграммой обратился к мусульманским комитетам других городов, с просьбой помочь киргизкому народу в Китае.

Комитет мусульман Кульджи при поддержке газет  «Уакыт»  (Время) и «Казах» проводит большую работу по спасению киргизов: производится регистрация, и учет поступающей помощи, открываются в разных местах отделения комитета для приобретения одежды и оказания другой помощи, во всех отделениях комитета назначены ответственные лица.

Обездоленных киргизских женщин, девушек китайские солдаты, дунгане, китайские казахи брали в жены.

По улицам Кульджи невозможно было пройти не встретив попрошаек-киргизов. У киргизских женщин до того износилась одежда, что они ходили в тряпье и накидках из войлока. Казахи видевшие такое положение киргизов, не могут говорить об этом без слез. Говорят, что некоторые прямо  на улице города падают и умирают, а некоторые уходят за город, бредут в степь умирать.

Такое положение киргизов намного хуже положения мусульман –дунган.

Потому, что о бедственном положении мусульман-дунган своевременно из газет  узнали мусульмане России и приняли необходимые меры по их спасению от холода, голода. А о том, что киргизы умирают от холода, голода, и болезней, в течение  6-7-ми месяцев никто не знал. После обретения свободы, более грамотные ногайские братья, через свои газеты забили  тревогу, указывая на нечеловечские условия сущуствования киргизов в Кульдже и первыми начали кампанию по сбору средств для спасения киргизов. Вот в такое тяжелое, для братьев – единоверцев время, мы должны оказать и оказываем помощь киргизам.

А.Найманкожаұлы

 

Для оказания помощи братьям – киргизам, сообщаем адрес: г. Кульджа, Китайское владение: Председателю мусульманского исполнительного комитета С.Юлдашеву.

Помощь для киргизских беженцев:

  • Мусульманское бюро г. Бугульма Самарской губернии – 200 рублей
  • От казахов 7-го аула . первого Борте 55 рублей 83 копеек.

Газета «казах», №231, стр 3-4, 27 мая 1917г.

  Материал подготовлен по переводу Кажета Андaса.
Перевод на русский язык
– Сабыржан Калиев.
Источник: информационное агентство “Q-Andas”.

Жалғасы бар…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 14
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
قاجەت دەرەك

تالدىقورعانداعى كونە كينوتەاترلار

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
قاجەت دەرەك

قالا كينوتەاترلارى قالاي وزگەردى؟

September 24, 2026
45 تاعدىر
قاجەت دەرەك

45 تاعدىر

September 8, 2026
قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح
قاجەت دەرەك

قاجەت دەرەك: ءبىر كوشە، ءبىر تاريح

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
قاجەت دەرەك

بۇيەن-اقسۋ كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىلەرى كىم؟

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
قاجەت دەرەك

بۇل قاي ەردەنباەۆ؟

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz