Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Qajet derek

Bosqyn qyrǵyzdardyń jai-kúii

admin
2026/08/30
Qajet derek
0
Босқын қырғыздардың жай-күйі

Basy: QÚLJA – byltyrǵy 25-shi iyun jarlyǵynan Qytai jeriniń Ile guberniyasyna (Qúlja saǵarasyna) Prjeval uezinen 8000 úi bosyp barǵan. Qashqar jaǵyna bastyǵy SHabdan balalary bolyp, jiyrmanyń ishinde úlys bosyp ketken eken.

Ózim 25-shi aprelьde Qapaldan Qúljaǵa kelip edim. Qúljadaǵy kózim kórgen bosqyn qyrǵyzdyń halin gazetke jazyp, Alash azamattaryna bildirudi borysh kórdim. Búl Qúlja alabyna bosyp kelgen qyrǵyzdar, orys áskeriniń talauynan qalǵan maldaryn Qytai jerine ótken soń, Qytai sherigi (áskeri) qalmaq, Qúlja aqsaqaly Núrahyn, konsul, bári kompaniya bolyp, orys jerine qaita aidaimyz dep qorqytyp, talap alǵan. Aqsaqal qyrǵyzdarǵa: «Búl maldaryń qoldaryńda túrsa qytai kisileri talap alady. Meniń atyma shyǵaryp berińder, saqtap bereiin» dep 9000 jylqyny Núrahyn aqsaqal Tekeske qyrkúiekte aidatyp jibergen eken. Osy kúnge deiin jylqydan da, Núrahyn baidan da derek joq. Núrahynnyń 9 myń jylqyny alǵanyn ne qylaiyq, biraq Qytai jerine aldap ótkizip alyp, orystan qashyp kelgen qyrǵyz Qytaiǵa kelip ne ońdyrady. Odan da qúrtyńdar dep, qalmaq, qytai áskerine sóz berip talatqany – adam balasy túgil, haiuannan da ayarlyq boldy desedi. Sóitip, úiden, maldan aiyrylǵan soń, qytai qazaqtarynyń jeri Tekes, Kúneske baryp qytai qazaqtarymen sybailas qystaidy. Úi, tamaq, kiim joq. Jergilikti halyq qarailasqanymen olardyń da beretini az. Ashtyqtan, suyqtan bosqyn qyrǵyzdardyń júzden 3 eseniń ekisi ólgen.

Qazirde de topalań tigen qoidai ólip jatyr. Ólgenin kómugede haldary keletin emes. 3-4 myńdai kisi Qúlja, Kóz shaharyna kelip, tilenshilikpen kún kórip, ashtan óluden aman qalyp osy uaqytqa deiin tilenshilik etip az-azdap bolmasa, kóp ólimi joq. Qúljadan 180 shaqyrym jerde ashtan ólu kóp.

Bostandyq bolǵan soń, Qytai úkimeti qalǵan bosqyndardy óz jerlerine aidap saluǵa sherik shyǵaryp aidatqanda kóbi qyryldy. Aidap bara jatqandaǵy jai-kúilerin bayandap konsulǵa músylmandar jazyp aryz berdi. Aryzdaǵy sózdi adam balasy jylamai estip otyra alar emes.

Qazir 27-shi sáuir Pekinnen 3 aiǵa qytai jerinde túra-túruǵa máulet keldi. Búl máulettiń kóshirmesin alyp, aidap bara jatqan qytai sherigine kisi shapty. Búl máulet Qúljada Ǵaryp Ǵabdyqtyń Petrogrodqa Syrtqy Is Ministirine bergen jedelhaty  arqasynda bolsa kerek.

Qyrǵyzdardyń osy halyn kózi kórgen jigit Musalim Mollaúly, Qúlja músylmanynyń atqaru komitetine jedelhat arqyly músylman kóp bolǵan qalalardaǵy ash qyrǵyz halyn bayandap aityp, járdem súrauyn ótindi. Komitet maqúl kórip, jedelhat úshin qyrǵyz úlysynan 80 som alyp, qyrǵyzdardyń halin bayan etip, qandas tuysqandary bar qalalardaǵy músylman komitetterinn járdem súrap, Qúlja Komitetiniń tóraǵasy Sydyq  Juvashev jedelhat berdi.

Kelgen járdemdi dápterge tirkep, «Uaqyt», «Qazaq» gazetterinde esebin berip, qyrǵyzdardy ashtan óltirmes úshin, Qúljadan, qyrdan bólimder ashu, jalańash tilenshi áielderge kiim alyp beru jáne  basqaru úshin Qúlja músylman komiteti ár qaisysyna kisi sailady.

Búl bosqyn qyoǵyzdardyń qatyn-qyzdaryn Qytai saldaty, qytai dúngen, Qashqarlyq sart, qytai qazaǵy qatyndanyp alǵan. Qúljanyń kóshesinde qyrǵyz tilenshilerinen kisi júre alatyn emes. Tilenshilik etken qyrǵyz áielderiniń kiimderi tozǵandyqtan qúrym kiizden denesin jabarlyq lypa jamylyp júr. Qyrǵyz halyn kózimen kórgen qazaq jigiti bolsa, shydai almaidy, jylaidy. Qaisy bireuleri shalqasynan jyǵylyp, óleiin dep jatqany, qaisy bireuler shahardyń syrtynda, dalada auyryp óleiin dep jatqany.

Búl qyrǵyzdardyń hali káris (dúngen) músylmandarynyń halinen nasharyraq. Óitkeni káris (dúngen) músylmandarynyń ashtyq, jalańashtyq kúiin gazetterde erte jazyp, búkil Rossiya músylmany jylu jiyp, kóptep kómektep, ashtyq, jalańashtyq óliminen qútqardy. Qyrǵyzdardyń 6-7 ai ashtyq, jalańashtyqtan ólip jatqanyn eshkim bilmegen. Bostandyq tuǵan soń Qúljadaǵy oqiǵa bilimdi noǵai aǵaiyndardyń qyrǵyz halin gazetterge jazyp, áshkere qylyp, járdem jiyuǵa erterek úmtylǵandaryna ish auyrǵandai boldy. Bári bir din qaryndas osylai ólip jatqanda paida tigizbegende, qaida tgizbek kerek edi.

A. Naimanqoja balasy.

 

Qyrǵyz aǵaiynǵa járdem jiberushiler: mynau meken-jaiǵa jibersin.

Kulьdja, Kitaiskoe Vladenie, Predsedatelyu musylьmanskogo ispolnitelьnogo Komiteta S. Juvashevu.

 

Bosqyn qyrǵyzdarǵa járdem

  • Samara guberniyasy Búgilme qalasyndaǵy músylman byurosy 200 som.
  • Birinshi Bórte 7-shi auyl qazaqtarynan 55 som 83 tiyn.

«Qazaq» gazeti, №231, 3-4-bet, 27 mai, 1917 jyl.

 

Túp núsqa arab harpinde.

Audarǵan Qajet Andas.

 

 

POLOJENIE KIRGIZSKIH BEJENTSEV

 

Kulьdja. Spasayasь ot Ukaza 25 iyunya proshlogo goda. V kitaiskuyu Iliiskuyu guberniyu (territoriya Kulьdji), iz Prjevalьskogo uezda bejali 8000 domov.

Sam ya, 25-go aprelya pribyl v Kulьdju  iz Kapala. Uvidev polojenie kirgizov v Kulьdje, ya schel neobhodimym oznakomitь s takovym, kazahskii narod.

Pribyvshie na territoriyu Kulьdji kirgizskie bejentsy s ostatkami skota utselevshego ot razgrableniya russkimi otryadami, popali v ruki kitaiskimi delьtsam. Voennyi chinovnik kalmyk, Kulьdjinskii aksakal

Nurahyn, konsul, sgovorivshisь zapugivali kirgizov, chto pogonyat ih obratno k russkim. Tak aksakal Nurahyn govoril kirgizam «esli vesь vash skot budet pri vas, kitaitsy razgrabyat ego. Zapishite skot na moe imya i peredaite mne. YA sohranyu vash skot v tselosti».

Takim obrazom, Nurahyn peregnal 9000 loshadei kirgiizov v g Tekes, v sentyabre mesyatse. Do nastoyashego vremeni net nikakih vestei ot Nurahynbaya, i net nikakoi informatsii o loshadyah. Nurahyn bai prisvoil 9000 kirgizskih loshadei, malo togo, znaya o tom, chto bejavshie ot russkih, bespravnye kirgizy nichego ne smogut sdelatь na kitaiskoi zemle, kalmyki sovmestno kitaiskimi voennymi podvergli razgrableniyu i razoreniyu bednyh kirgizov. Takoe polojenie kirgizov vyzyvaet sochuvstvie i jalostь ne tolьko u lyudei, no i zverei.

Kirgizy, lishivshisь skota, domov i bez vsyakih sredstv, pribyli v g. Tekes, Kunes, k kitaiskimi kazaham. Kazahi ih priyutili, predostavili krov, odejdu, edu, no soderjatь ih polnostьyu ne mogli. Ot goloda, holoda, boleznei umerlo 2/3 kirgizov.

I seichas kirgizy prodoljayut umiratь, slovno ih postig mor. 3-4 tysyachi chelovek pribyv v goroda Kulьdja, Koz sushestvuyut za schet

poproshainichestva, chtoby ne umeretь s golodu. A v 180-ti kilometrah ot Kulьdji golodomor sredi kirgizov prodoljaetsya.

Kogda prishla svoboda, kitaiskie vlasti s pomoshьyu svoih voisk pognali kirgizov obratno. Kirgizy opyatь podverglisь goneniyam, opyatь ne uspevayut horonitь svoih lyudei. Vo vremya vyseleniya kirgizov iz Kitaya, musulьmane napisali obrashenie svoemu konsulu o polojenii kirgizov. Eto obrashenie (zayavlenie) nevozmojno chitatь bez slez.

Seichas 27-go aprelya iz Pekina prishlo ukazanie, razreshitь kirgizam ostatьsya na kitaiskoi zemle na tri mesyatsa, snyav s razresheniya kopiyu, vsled za konvoirami byl srochno otpravlen gonets, dlya  priostanovleniya vyseleniya (deportatsii). Eto razreshenie bylo dano posle obrashenie Garypa Gabdyka  telegrammoi iz Kulьdji v Petragrad Ministru Inostrannyh Del.

Videvshii svoimi glazami bedstvennoe polojenie kirgizov Musalim Mullauly, cherez telegraf obratilsya v Ispolnitelьnyi Komitet musulьman Kulьdji, s prosьboi okazatь pomoshь golodayushim i bedstvuyushim kirgizam v gorodah, gde  kompaktno, v bolьshoi chislennosti projivayut musulьmane.  Ispolkom musulьman Kulьdji  vydelil 80 rublei dlya kirgizov, Predsedatelь musulьmanskogo komiteta Kulьdji Sydyk Jumashev telegrammoi obratilsya k musulьmanskim komitetam drugih gorodov, s prosьboi pomochь kirgizkomu narodu v Kitae.

Komitet musulьman Kulьdji pri podderjke gazet  «Uakyt»  (Vremya) i «Kazah» provodit bolьshuyu rabotu po spaseniyu kirgizov: proizvoditsya registratsiya, i uchet postupayushei pomoshi, otkryvayutsya v raznyh mestah otdeleniya komiteta dlya priobreteniya odejdy i okazaniya drugoi pomoshi, vo vseh otdeleniyah komiteta naznacheny otvetstvennye litsa.

Obezdolennyh kirgizskih jenshin, devushek kitaiskie soldaty, dungane, kitaiskie kazahi brali v jeny.

Po ulitsam Kulьdji nevozmojno bylo proiti ne vstretiv poproshaek-kirgizov. U kirgizskih jenshin do togo iznosilasь odejda, chto oni hodili v tryapьe i nakidkah iz voiloka. Kazahi videvshie takoe polojenie kirgizov, ne mogut govoritь ob etom bez slez. Govoryat, chto nekotorye pryamo  na ulitse goroda padayut i umirayut, a nekotorye uhodyat za gorod, bredut v stepь umiratь.

Takoe polojenie kirgizov namnogo huje polojeniya musulьman –dungan.

Potomu, chto o bedstvennom polojenii musulьman-dungan svoevremenno iz gazet  uznali musulьmane Rossii i prinyali neobhodimye mery po ih spaseniyu ot holoda, goloda. A o tom, chto kirgizy umirayut ot holoda, goloda, i boleznei, v techenie  6-7-mi mesyatsev nikto ne znal. Posle obreteniya svobody, bolee gramotnye nogaiskie bratьya, cherez svoi gazety zabili  trevogu, ukazyvaya na nechelovechskie usloviya sushustvovaniya kirgizov v Kulьdje i pervymi nachali kampaniyu po sboru sredstv dlya spaseniya kirgizov. Vot v takoe tyajeloe, dlya bratьev – edinovertsev vremya, my doljny okazatь i okazyvaem pomoshь kirgizam.

A.Naimankojaúly

 

Dlya okazaniya pomoshi bratьyam – kirgizam, soobshaem adres: g. Kulьdja, Kitaiskoe vladenie: Predsedatelyu musulьmanskogo ispolnitelьnogo komiteta S.YUldashevu.

Pomoshь dlya kirgizskih bejentsev:

  • Musulьmanskoe byuro g. Bugulьma Samarskoi gubernii – 200 rublei
  • Ot kazahov 7-go aula . pervogo Borte 55 rublei 83 kopeek.

Gazeta «kazah», №231, str 3-4, 27 maya 1917g.

  Material podgotovlen po perevodu Kajeta Andasa.
Perevod na russkii yazyk
– Sabyrjan Kaliev.
Istochnik: informatsionnoe agentstvo “Q-Andas”.

Jalǵasy bar…

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 14
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Qajet derek

Taldyqorǵandaǵy kóne kinoteatrlar

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Qajet derek

Qala kinoteatrlary qalai ózgerdi?

September 24, 2026
45 тағдыр
Qajet derek

45 тағдыр

September 8, 2026
Qajet derek: Taldyqorǵan –  keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH
Qajet derek

Qajet derek: Taldyqorǵan – keshe jáne búgin BIR KÓSHE, BIR TARIH

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Qajet derek

Búien-Aqsu kóterilisiniń jetekshileri kim?

August 31, 2026
Бұл қай Ерденбаев?
Qajet derek

Búl qai Erdenbaev?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz