ءوز ومىرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان شىنشىل سۋرەتكەردىڭ كوركەم تۋىندىلارى كومەسكىلەنبەي كۇندەي جارقىراپ نۇرىن توگە تۇسۋدە. ابەكەڭ ءوز ەلىنىڭ تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعىن، ادامدارىنىڭ دارالىعى مەن دانالىعىن ءدال بەينەلەگەن سۋرەتشى. جەر-انادان جارالعان ۇلكەن سۋرەتكەر تىلسىم تابيعاتتى بەينەلەۋدە جان ءبىتىردى. ءابىلحان اعانىڭ قىلقالامىنان تۋىنداعان پەيزاجدارى الەم ونەرىندە ءوز باعاسىن الدى. سۋرەتشىنىڭ سەريا- لىق سۋرەتتەرى ءبىرتۇتاس دۇنيە. ونىڭ سۋرەتتەرى ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ العانداي شىنشىلدىعىمەن ايقىن. ونىڭ بەينەلەۋ ونەردەگى مانەرى انىق، ويى كەسەك، پىكىرى وتكىر، سەزىمى نازىك. قاستەەۆتىڭ شىعارماشىلىق شەبەرلىگى جايلى وي تۇيگەندە ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ ۇندەستىگىن ءدال تابا بىلگەندىگىن اشىق ايتا الامىز.
ونەرتانۋشى رەتىندە ءوز ويىم – ءا. قاستەەۆ ومىرىنەن شتريحتار، زامانداستارىنان ەستەلىكتەر، شاكىرتتەرىنە لەبىزدەر، ومىرىنەن فوتوسۋرەتتەر، كوركەم تۋىندىلارىن جيناقتاپ، البوم شىعارۋ قولداۋ تاپقانىمەن زەرتتەۋ، زەردەلەۋ ماسەلەسى جەتپەي كەلەدى. سۋرەتشىنىڭ كور- كەم تۋىندىلارىن سارالاپ، تالداۋ بۇگىنگى كۇننىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى. ءابىلحان شىعارماشىلىعىنىڭ ماڭىزىن اشۋ ءۇشىن كوركەمدىك بولمىسىنا بويلاپ، سۋرەتشىلىك سىرىنا وي جۇگىرتىپ كورەيىك.
ابەكەڭنىڭ سۋرەتشى بولۋىنا ەڭ الدىمەن تىكەلەي اسەر ەتكەن تۋعان اناسى قاليپان شىعانبايقىزى. قارشادايىنان بالاسىن قولونەردىڭ تۇرلەرىن مەڭگەرۋگە باۋليدى اناسىنىڭ اياسىندا ءجۇرىپ، سۇلۋلىققا سۇقتانا قاراپ، كورگەنىن بەينەلەۋگە بەيىم بولىپ وسەدى. قورشاعان تابيعاتتىڭ كورىنىستەرى كوركەمدىك تالعامىنىڭ دامۋىنا قۋات-كۇش بەرەدى. تۋا بىتكەن دارىندىلىق ءتۇيسىنۋ، سەزىنۋ، قابىلداۋ سياقتى ىشكى جان سەزىمدەرىن وياتىپ، سۋرەتشى بو- لۋىنا ىقپال ەتەدى. قاستەەۆ ونەردى ءومىر مەكتەبىنەن ۇيرەنەدى. ابەكەڭ ءوز توپىراعىنان ءنار العان ماۋەلى جەمىس اعاشى سياقتى تۋىستارىن بەينەلەۋدەن باستادى. ەڭ اۋەلگى بەينەلەگەن قارىنداسىنىڭ پورترەتى “قازاق قىزى“ دەپ اتالادى. ادام سۋرەتىن سالۋدا العاشقى ناتۋراسى قا- رىنداسىنىڭ كەلبەتتىك تۇلعاسىن ءار ءتۇرلى قىرىنان بەينەلەۋگە تىرىسقان. قازاق قىزىنىڭ ۇلتتىق مىنەزىن اشۋدا گرافيكالىق تۇرعىدا ورىندالعان تۇلعالىق پورترەتىن اتاۋعا بولادى. ارينە، پروپورتسيالىق قاتىناس سۋرەت سالۋ ەرەجەلەرى ساقتالماعانمەن، قازاق قىزىنىڭ سىرتقى پىشىندىك فورماسىن تابا بىلگەن. كەيىننەن كەلە قاستەەۆ قىزدىڭ پسيحولوگيالىق جان-دۇنيەسىن اشۋعا جان-جاقتى ءىس-ارەكەت جاساپ، ءار قىرىنان يىقتىق جانە كەۋدەلىك پورترەتتەر سالادى. اۋەسقويلىقتىق اسەرىنەن تىنىمسىز ىزدەنۋ ۆاريانتتارى بىرتىندەپ كەلە تولىسىپ “مەكتەپتە” اتتى كارتيناعا ۇلاسادى. كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى قاراپايىم ءۇش تۇلعالىق پورترەت كوركەمدىك سي- پاتىمەن، ۇلتتىق مازمۇنىمەن ەرەكشەلەنەدى. تۇلعالاردىڭ بويىنداعى جاراسىمدى ۇلتتىق كيىم قازاقي مىنەز تانىتادى.
ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك تىنىسىن بەينەلەۋدەگى اڭىزعا اينالعان ونىڭ تۋىندىلارى حالىقپەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. ءوزى جاساعان عاسىردىڭ الەۋمەتتىك ءومىر تولعانىسىن كوركەم شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن. قانشا ۋاقىت وزگەرسە دە قاستەەۆتىڭ توپتامالىق كوركەم تۋىندىلارى سۋرەت ونەرىنىڭ شەجىرەسىنە اينالىپ قالا بەرمەك. سۋرەتشىنىڭ سۋرەتكەرلىك سىرى قارىنداشتىڭ بەدەرىن كادەسىنە جاراتا وتىرىپ نوبايلىق نۇسقانىڭ ءوزىن كلاسسيكالىق دەڭگەيگە كوتەرە ءبىلدى. ەلەۋسىز دۇنيەنىڭ وزىنەن ۇلتتىق سيپات تاۋىپ، وعان كەسەك ءبىتىمدى حالىقتىق مىنەزدەمە بەرە ءبىلدى. ابەكەڭ ءبىر كورگەن ادامىن اينا-قاتەسىز بەينەلەي الاتىن ايرىقشا قابىلەتتى ادام بولعان. سۋرەتتەرىنەن ادامنىڭ وتكىنشى ءومىرىن عانا ەمەس، ادامي عۇمىرلىق ءساتتى كوڭىل-كۇيىن بەينەلەگەنىن بايقاي الامىز. پورترەتتىك بەينەلەرىنىڭ بارىندە دەرلىك مىنەز-قۇلىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ تيپتىك مىنەزدەمەسى بار. كەز كەلگەن تۋىندىداعى بەينەلەنگەن ءاربىر تۇلعا سۋرەتشى ءا.قاستەەۆ زامانداستارىنىڭ سان-الۋان سىرىن تولعايدى. سۋرەتشىنىڭ شىعارمالارىنان ءبىرتۇتاس بولمىستى عانا ەمەس، كەيبىر جەكەلەگەن دەتالدارىن اۆتورلىق ويمەن سايكەستەندىرىپ ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇلكەن پاراساتتىلىق پەن پايىمدىلىق كەرەك. ءابىلحان اعا كەيبىر كوركەم تۋىندىلارىندا ناقتى ايتار ويىنا تەرەڭ ءمان بەرىپ، بۋكىل بولمىستىق كورىنىستى بۇگەشىگەسىنە دەيىن ءدال بەينەلەۋگە تىرىسقان. بەينەلەۋ ونەرىندە قويىلاتىن باستى شارتتىلىقتىڭ ءبىرى – تۋىندىدا كوركەمدىك شەشىم اۆتورلىق ويدىڭ مازمۇنىن اشۋعا ۇلاسادى. سۋرەتكەر كارتيناعا كەرەكتى-كەرەكسىز كومپونەنتتەردى ورىنسىز كىرىكتىرىپ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمدى اۋىرلاتپايدى، مۇمكىندىگىنشە اسەرلى بەينەلەۋگە تىرىسادى. ءاربىر تۋىندىسىنا بايسالدى كوز جىبەرىپ قاراساڭ، ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر، تىڭ تاقىرىپتارمەن توعىسامىز.
قاستەەۆ قاتىپ قالعان كاتەگوريا مەن بەلگىلى زاڭدىلىقتارعا باعىنباعان بولمىسى بولەك سۋرەتشى. ەشكىمگە ەلىكتەمەي، بىرەۋدىڭ كولەڭكەسىندە، الدەبىرەۋدىڭ كوشىرمەسىندە ءومىر سۇرمەگەن بىرەگەي تۇلعا. سۋرەتكەردىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – كورگەنىنەن جاڭىلماي، جاساندىلىققا بوي الدىرماعان، كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ تابيعي بولمىسىن ىزدەۋگە بار رەاليست سۋرەتشى. ءالجۋاز مازمۇنى مەن فورماسى جوق، ابستراكتسيالىق باعىتتارعا بارماعان. سوندىقتان بولار، ول كەز كەلگەن كوركەم تۋىندىسىن شىنايى بەينەلەۋدە رەاليزمنىڭ ومىرشەڭدىگىن بىلگەن.
ءا. قاستەەۆتىڭ رۋحاني دۇنيەسى – قازاق ونەرىنىڭ ءومىر تىرشىلىگىنىڭ تىنىسى. ونىڭ سۋرەتتەرىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرى – قازاقتار. ويتكەنى، ءومىردىڭ بەلەستەرىنە تولى ساحارا ءومىرى ابەكەڭ سۋرەتتەرىنەن كورىنىس تابادى.
سۋرەتشى ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ قىر-سىرىن اشۋدا رەاليستىك باعىتتان تايماعان دارىن يەسى. ونىڭ تۋىندىلارىنداعى ۋاقىت كورىنىسى ءبىزدى ۇلكەن ۇمىتكە، ءمولدىر سەزىمگە جەتەلەيدى. سۋرەتكەر تانىمىنىڭ تامىرى كوشپەلى ءومىردىڭ شەكسىز كەپىلى رەتىندە ساحارا دالانى تۇيسىنۋگە باۋرايدى.
سۋرەتشى تالانتى ۇنەمى جەتىلىپ، دامىپ، ءوسۋ ۇردىسىندە بولدى. ونىڭ ەڭ ەلەۋلى ەڭبەگى ا. يمانوۆ پورترەتى. سۋرەتشى قازاق با- تىرى امانگەلدىنىڭ ۇلتتىق الىپ تۇلعاسىن كوركەمدىك كەسكىندەمە ارقىلى كورسەتتى. ول ءوز كەيىپكەرىنىڭ ىشكى جان سەزىمىن بەينەلەۋ ونەرى ءتاسىلى ارقىلى اشىپ بەردى. كوركەم تۋىندىدا ۇيلەسىمدى جاراسىمدىلىقتى بىلدىرە وتىرىپ، باتىردىڭ قايتالانباس دارا كەلبەتىن، تۇلعاسىن ايقىندادى. ا. يمانوۆ پورترەتى قازاق كەسكىندەمە ونەرىنىڭ پورترەت جانرىنداعى ەڭ ۇزدىك دەڭگەيدەگى كورسەتكىشى دەۋگە بولادى. ۇستامدى جازىلعان كارتينانىڭ ىشكى قۋاتى باسىم. سۋرەتشى ادام وبرازىن اشۋدا ورتاق ءتۇستىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ىزدەپ تاپقان. بوياۋ رەڭىندە قازاق حالقىنا ءتان اسەرلى كۇشتى سىپايىلىق قاسيەت بار. تامىرى تەرەڭدە جاتقان حالىق باتىرىنىڭ بولمىستىق ءبىتىمى بولەك مونۋمەنتتىك تۇرعىدا كورىنىس تاپقان. كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى كوركەمدىك جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن كەسەك تۇلعانىڭ وبرازدىق شەشىمى اسا ءبىر شەبەرلىكپەن سومدالعان. سۋرەتكەر قىلقالامىندا ۇلكەن جاسامپازدىق قۋات بار. ونىڭ بويىنداعى وتكەنگە جانە بولاشاققا دەگەن تۇراقتى كوزقاراس ونەرىن تارازىلاي تۇسەدى. سۋرەتشى شىعارماشىلىعىندا اۋىل ءومىرى تاقىرىبى ەشقاشان بەي-جاي قالعان ەمەس. ءا. قاستەەۆ اكەلگەن حالىقتىق سيپات جاڭا جەتىستىكتەرمەن تولىستى. ونىڭ قولتاڭباسىندا سۋرەت سالۋعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك، ءتۇر- ءتۇستىڭ ءبىر-بىرىنە ۇيلەسىمدىلىگى، تەرەڭ ىزدەنىستەر ايقىن بايقالادى. قاستەەۆ كوركەم تۋىندىلارىندا حالىق ومىرىندە قالىپتاسقان شىنايى ونەگەلىلىك سۋرەتتەلسە، ەكىنشى جاعىنان ادامدار اڭساعان ارمان باياندالادى. ادامدىق ىزگىلىك پەن اسەمدىككە بەرگەن باعاسى، سيۋجەتكە قۇرىلعان شىعارمالارىندا جالپى ادامدىق سيپات بەرۋگە ۇمتىلۋى، ۇلى زاماندى شىنشىلدىقپەن بەينەلەۋ، حالىقتىڭ تاماشا ءىسىن دارىپتەۋ، ونى كوركەم تۋىندىلارى ارقىلى جۇرتشىلىققا پاش ەتۋ – سۋرەتشى ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت.
سۋرەتشىنىڭ دارىنى، ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى تەككە سارپ بولماعان، كەيدە اۆتور ونەگەلى جاعىنان كوزگە ىلىنبەگەن سۇرقاي كەيىپكەرلەردى شىعارماسىنا ەنگىزىپ، ەستەتيكالىق تۇرعىدان دارىپتەمەك بولدى. اتاپ ايتقاندا، «ساتىپ الىنعان قالىڭدىق»، «قىزدى زورلاپ الىپ قاشۋ» كور- كەم تۋىندىلارى سوعان كۋا. ماسەلە كوركەمدىك تۇرعىدان جيناقتاپ، كوزگە ىلىنە بەرمەيتىن كورىنىستەردى جۇرتقا تانىتا ءبىلۋ. ءبىز مۇنى ناعىز سۋرەتشىنىڭ سىني كوزقاراسى دەپ ۇعامىز. ابەكەڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ەرەكشە قۇ- رالدارىمەن ءومىر قۇبىلىستارىن بەينەلەگەن ناعىز تالانت. ءوز شىعارماشىلىعىن ومىرمەن بايلانىستىرىپ، ءوز دارىنىن تاريحتىڭ وزىق كۇشتەرىنە قىزمەت ەتۋگە ارناعان سۋرەتشىنىڭ دارا قابىلەتىنىڭ جيىنتىعى قايتالانباس ءوسۋ ءۇردىسى بولىپ تابىلادى. سۋرەتشىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – زامان تۋدىرعان ادامداردىڭ ەرلىك ىستەرىن شىندىقپەن بەينەلەۋدە. كوركەم شىعارماداعى كەيىپكەردىڭ وبرازى ءومىردى تانۋدىڭ وزىندىك فورماسى ارقىلى شەشىلەدى. سۋرەتشى ناقتى ادامنىڭ پورترەتىن جاساعاندا، بەينەلەپ وتىرعان ادامنىڭ ىشكى سەزىمىنىڭ سيپاتى مەن سۋرەتشىنىڭ وعان قاتىناسى ايقىن كورىنىپ تۇر. سۋرەتشى ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە ۇيرەنشىكتى تۇرمىستان جوعارى قاراي ورلەپ، قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىندە ەسىمى اڭىزعا اينالعان ۇلى تۇلعالاردىڭ پورترەتتىك بەينەلەرىن جاساپ شىقتى. ۇلتتىڭ ۇلى قايراتكەرلەر تۇلعالارىنان پورترەتتىك گالەرەيا قۇرعان تۇڭعىش كاسىبي سۋرەتشى – ءا. قاستەەۆ. كوركەم شىعارمالارىنىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرى شىندىققا جاقىن، سەرگەك كوڭىلدىڭ اۋەنى پسيحولوگيالىق سيپاتىمەن ايقىندالماق.
كەسكىندەمە مانەرىنىڭ ەركىندىگى، كەڭىستىك كولەمىنىڭ كەڭدىگى، بوياۋلاردىڭ ۇيلەسىمدىگى، كەيىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىك، سەزىمتاپدىق سيپاتى قايتالانباس وزىندىك قولتاڭباسىمەن ەرەكشەلەنەدى. قاستەەۆ كەسكىندەمەگە قىلقالام تارتا وتىرىپ، اسىرەسە، ۇلتتىق كامەرالى كومپوزيتسيالاردى دۇنيەگە الىپ كەلدى. سۋرەتشىنىڭ ەتنوگرافيالىق دالدىك پەن ناقتى مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، تاريحي جۇيەگە بەت بۇرعانىن بايقاۋعا بولادى. اسىرەسە، “ءا. جانگەلدين مەن ۆ.ي.لەنيننىڭ“، “ش.ءۋاليحانوۆ”، “ا.قۇنانباەۆ“ پورترەتتەرىنىڭ ءار ءتۇرلى جاعدايدا جان-جاقتى سومدالۋى ءومىر شىندىعىنا نەگىزدەلگەنىن كورسەتەدى. ابەكەڭ قوعامدىق باعىتپەن بىرگە ءومىر سۇرە وتى- رىپ، كەسكىندەمە جولىندا جەكە ءوزىنىڭ ۇلتتىق قولتاڭباسىن شىڭ داۋعا بارىنشا ىزدەنىس جاسادى. الەمنىڭ ۇندەستىگى تۋرالى ويىن ۇلتتىق داستۇرگە سۇيەنە وتىرىپ نەگىزگى زاڭدىلىقتارعا باعىندىردى. كوركەم شىعارماداعى بوياۋ ءتۇر-تۇستەردىڭ ۇيلەسىمدىگى، كەڭىستىك كولەمىنىڭ كەڭدىگى، سۋرەتشى ويلاعان ارمانى ءومىر شىندىعىن كورسەتۋگە يتەرمەلەيدى. كەيبىر تۋىندىلارىندا بولمىستى تەرەڭ رومانتيكالىق تۇرعىدا بەرە وتىرىپ، ناقتى بەينەلەر ارقىلى كورسەتەدى.
ءا. قاستەەۆتىڭ سەريالىق كوركەم تۋىندىلارى ۇلتتىق رۋحاني دامۋىندا حالىق ءومىرىنىڭ ءداستۇرلى تىنىس-تىرشىلىگى مەن تاريحىنان كورىنىس بەرەتىن كوركەمسۋرەت ەنتسيكلوپەدياسى دەۋگە بولادى.
حالىقتىق مازمۇنعا تولى قاستەەۆ شىعارمالارى قازاق حالقىنىڭ بەينەلەۋ ونەرىنىڭ التىن قازىناسىنا اينالىپ، عاسىرلار بويى ءومىر سۇرە بەرمەك.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.











