Q-Andas
No Result
View All Result
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
باستى بەت ولكەتانۋ تۇلعا تانۋ

جارقىن ءجۇزىڭ جادىمىزدا…

ۋاقىت اققان سۋمەن تەڭ. مىنە، كەشە عانا كوكتەم ەدى اۋناپ ءتۇسىپ جاز بولدى. انە، وتكەن جىلى وسى ۋاقىتتا «شىرىن شىندىق پەن شىرىل» كىتابىن قولتىعىنا قىسىپ، كابينەتتىڭ ەسىگىن ەپپەن اشىپ كىرىپ كەلە جاتقان ايتمۇحامبەت اتامىزدىڭ دا ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانعانىنا ءبىر جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ۋاقىت وتكەنى بولماسا سول باياعى كىرپياز قالپى، جەڭىل ءجۇرىسى، اڭقىلداق اسىل بەينەسى كوز الدىمىزدا تۇر. سەلت ەتىپ، سەرگىپ بارىپ، اتامىزدىڭ ارامىزدا جوق ەكەنىن ەسكەرىپ، الدىمىزدا ءتىزىلىپ جاتقان كىتاپتارىن ەپپەن قولىما الدىم. كوڭىل كوك دونەنى الاي-دۇلەي قۇيىن ويدىڭ ءيىرىمىن ءبىر مالتىپ الدى دا، ارى قاراي اتا مۇراسىنا ءۇڭىلدى.

admin
2025/10/07
تۇلعا تانۋ
0
Жарқын жүзің жадымызда…

ءالى ەسىمدە، سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ايتمۇحامبەت قاريانىڭ ۇيىندە ءبىر قابىرعا تۇگەل ءيىن تىرەسكەن كىتاپ. سورەنىڭ ەكىنشى قاباتى قاريانىڭ قولتاڭباسىن تانىتاتىن تۋىندىلار مەن سوعان قاتىستى كىتاپتارعا تولىسقان. مىنە، سارعىش تارتىپ كونەرگەن ءبىر كىتاپ «كەرۋەن» اتالىپتى. كوز الدىما توقتامايتىن ءومىر كوشى كەلە قالدى. جيناقتىڭ العاشقى بەتىنەن-اق ساعىنىش سازى ويناپ سالا بەردى. اق پاراقتىڭ ماڭدايشاسىندا: «رەپرەسسيا قىرعىنىنىڭ قۇربانى بولعان اكەم – ەسىمجانعا، سول قاسىرەتتەن 29 جاسىندا كوز جۇمعان شەشەم – رازياعا ارنايمىن. اۆتور»، – دەگەن ءبىراۋىز ءسوز تۇر. ەندى ماعان ءبارى دە الاقانداعىداي ايان. جازىقسىز جالاعا ۇشىراپ، وققا ۇشقان زۇلماتتى جىلداردىڭ قاندى پاراعى كوز الدىما كەلىپ، جۇرەگىم سىزداپ قويا بەردى. مەنىڭ وسى كوڭىل كۇيىمدى سەزسە كەرەك:

«مەنىڭ اتا-بابامنىڭ قادىر-قاسيەتىن بىلگىڭ كەلسە، «تۋىس» اتتى داستانىمدى وقى»، – دەدى جايمەن عانا.

ايتمۇحامبەت اتانىڭ باسىنان سان ءتۇرلى قيىندىق ءوتتى. ەكى جارىم جاسىندا اكەسى، ءتورت جاسىندا شەشەسى ساياسي قۋعىننىڭ قۇربانى بولدى. بۇكىل اۋلەتتەن قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن جالعىز ءوزى ءتىرى قالدى. ناعاشى اجەسى ءماريا ىرىسالدىقىزى ءسابي كەزىنەن باۋىرىنا باسىپ، قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ءوسىردى. الايدا ول زامان وتە قيىن ەدى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن قارا جۇمىستىڭ سوڭىندا ءجۇردى. بىردە اش، بىردە توق كۇنۇزاققا شومەلە تاسىپ، تۇنىمەن ماساعا تالاندى. اۋىر، ازاپتى كۇندەر جەتىم بالانىڭ جەلكەسىنەن باسىپ، جۇرەگىن جەگىدەي جەدى.

–كوكتەرەك دەگەن جەردە تۋىپ-ءوستىم، – دەپ ەدى اتامىزبەن بولعان اڭگىمەدە قاسىرەتتى جىلداردى وي ەلەگىنەن تاعى ءبىر مارتە وتكىزىپ.

– ارعى اتالارىم مۇسىلمانشىلىقتى جۇرەگىنە قۇيعان ءدىندارلار ەدى. ماماجان اتام قازاندا ءدىني ءبىلىم الىپ كەلگەن. اتامىز تاتاردىڭ قىزىمەن تانىسىپ، ۇيلەنگەن. جاسى 82-گە كەلىپ ومىردەن ءوتتى. اپام اقىلدى، شەشەن، سوزگە شەبەر ادام. بەس كەلىنى بولىپتى. اۋىلعا كەلگەن قوناقتار اپامنىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايمىز دەپ جينالادى ەكەن. اتامنىڭ قاسيەتى سول، جاز جايلاۋعا كوشەردە، شاياننىڭ اۋزىن بايلاپ تاستايدى ەكەن. ياعني، كوشتەن بۇرىن ءوزى بارىپ، زياندى جاندىكتەردىڭ اۋزىن دۇعامەن بايلاپ شىعادى. كوش قىستاۋعا قايتقاندا قايتادان جاندىكتەردىڭ اۋزىن اشادى. ماماجاننان كاكىش، تىشقانباي، حاسەن، احمەت، ەسىمجان تارايدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ سايقال ساياساتى ولاردى جانە بالالارى ومارعالي، قۇرمانعالي، قاليدىڭ مال-مۇلكىن تۇگەل تاركىلەپ، «حالىق جاۋى» دەپ اتۋ جازاسىنا كەسەدى. ول كەزدە مەن ەكى جارىم جاستا ەدىم. بۇكىل اۋلەتتە ون ەركەك كىندىكتەن تەك مەن عانا قالدىم.

ءيا، ايتمۇحامبەت ەسىمجانۇلى بۇرىنعى بورلىتوبە اۋدانى، كوكتەرەك اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن كەزدەن تۇرمىستىڭ قيىنشىلىعىنا تاپ بولادى. بابالارىنان دارىعان كۇيشىلىك، كورىپكەلدىك، شەشەندىك، اقىندىق سىندى ىزگى قاسيەتتەر ايتمۇحامبەتتىڭ دە بويىنان شىعىپ، ولەڭ جازۋعا اۋەستەنەدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جەتىمدىكتىڭ اشى زاپىرانىن تاتىپ وسكەن بالا ەڭبەككە ەرتە جاسىنان شىڭدالادى. قارا سيراق بالا كەزىندە ءشوپ باسىندا اۋىر جۇمىسقا جەگىلىپ، ازاپتىڭ قۇرساۋىندا ەسەيەدى.

قاريا قىرىق جىلعا جۋىق ۇستازدىق ەتكەن ۋاقىتىن ءومىرىنىڭ ەڭ جارقىن ساتتەرىنە بالايدى. ول زاماندا مۇعالىم بولۋ – ەكىنىڭ ءبىرى قولى جەتكىزە بەرمەيتىن ءارى جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن قاستەرلى ماماندىق. ءتىپتى، ايتمۇحامبەت باستاعان اۋىلدىڭ ءبىر توپ شۋىلداقتارى قوناقتاردىڭ قولىنا سۋ قۇيۋ ءۇشىن شەكىسىپ قالىپ جۇرەدى. سەبەبى، كەلگەن مەيمان سۋ قۇيىپ بولعان سوڭ، مىندەتتى تۇردە: «راحمەت، بالام! مۇعالىم بول!» – دەپ باتا بەرەدى ەكەن. وسى ءبىر اۋىز قاسيەتتى باتانى العىسى كەلگەن بالالار ۇستازدىقتى توبەسىنە قۇرمەتتەپ ءوستى.

ايتمۇحامبەت ەسىمجانۇلى اڭساعان ارمانىنا جەتەدى. ول اۋىر ازاپقا تولى بالالىق شاعىمەن قوشتاسىپ، سەمەي قالاسىنا وقۋعا اتتانادى. ءبۇتىن اۋلەتتىڭ جالعىز ۇرپاعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى اتانىپ، بەس جىلدان كەيىن ۇستازدىق قىزمەتكە كىرىسىپ كەتەدى. ءسۇيىپ ىستەگەن قىزمەت ارقاشان ابىروي اكەلەدى. جاس مامان از ۋاقىتتا وقۋ ىسىندە ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنىپ، جاپپاي العىسقا بولەنەدى. اۋداندىق، وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق مۇعالىمدەردىڭ وقىتۋ بىلىكتىلىكتەرىن شىڭدايتىن جارىستاردا ۇنەمى الدىڭعى ورىنداردان كورىندى. پروبلەمالىق وقىتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ، وقۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن دامىتتى. ارينە، ادەبيەتتىڭ سىيقىر كۇشى بار. بىراق اركىمنىڭ بۇل جولعا كەلۋى سان الۋان. ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆ ءومىرىنىڭ دەنىن ۇستازدىق قىزمەتكە ارناپ، سودان باقىت تاپتى. وزات ۇستازدىق مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋداعى وزىق ۇلگىسى وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق پەداگوگيكالىق وقۋلاردا ۇنەمى ەسكەرىلىپ، تاجىريبەسى تانىستىرىلىپ وتىردى. ال ادەبيەتتى پروبلەمالىق جۇيەدە وقىتۋعا بايلانىستى ۇسىنىسى «مەكتەپتەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى»، «ءسات-ساپار جاس ۇستاز» كىتاپتارىنا ەنگىزىلگەن. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ەلگە تۇلعا بولىپ جۇرگەن ءبىر توپ ازاماتتاردى وقىتتى. ايتالىق، مۇحتار ارىن، تۇرسىن سىدىقوۆ، تىلەۋقاجى ەسىمجانوۆ، ابدىعالي سادىقوۆ، قۇسايىن تىلەۋبەكوۆتاردىڭ قوعامعا، عىلىمعا، ادەبيەت، مادەنيەتكە قوسىپ جۇرگەن ۇلەستەرىنىڭ باسىندا ۇستازى ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆتىڭ تۇرعانىن ەشكىم تەرىستەي المايدى.

ۇستازدىقتىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاي ءجۇرىپ، قادىرمەندى قاريا شىعارماشىلىقتىڭ دا بيىك شىڭىنا كوتەرىلدى. مەن اتانىڭ بارلىق كىتابىن وقىپ شىقتىم. «كەرۋەن»، «جۇرەك ءسوزى»، «وي كوزى»، «ءومىر ءوزى»، «جاس پەن ناز»، «عاسىر ءۇنى»، «ۋاقىت تاڭباسى»، «كەزگەن كوڭىلدە»، «كۇز مارەدەگى ءسوز» اتتى كىتاپتارىن وقىپ شىقتىم، سالماقتاپ وي ءتۇيدىم. «ەلىم دەپ سوققان جۇرەگىم» اتتى كىتابىنا سالماقتى وي وربىتكەنىم بار. ال اۆتوردىڭ «وي كوزى»  كىتابىنىڭ ىشكى بەتىندە اقىننىڭ شەجىرەسى شەر ارالاس جىر جولارى ورنەكتەلىپ، اق قاعازعا تۇسكەن ولەڭ تارماقتارى نەبارى توعىز-اق جىلدا توپىراق جامىلعان پاك اپكەسى بيبانۋدى جوقتاعان جىرلارمەن تولىپ تۇر. «جۇرەك ءسوزى» «ءومىر وزىمەن» جالعاسىپ، كەيىنگى زامانعا «عاسىر ۇنىمەن» ۇندەۋ تاستايدى. سان جىلدار ساناسىندا ساۋلەلەنىپ كەلگەن «ۋاقىت تاڭباسىن» «كوزدەن كوڭىلگە» بەكىتەدى. قولىنداعى قالامىمەن «شىرىن شىندىقپەن شىرىلداپ» ءۇن قاتادى. جاس ۇرپاققا «كۇز مارەدەگى سوزىمەن» ونەگە قالدىرىپ، وي تامشىلارىن، دانالىق سوزدەرىن «شىركىن، دۇنيە، تىم ىستىق!» كىتابىنا توعىتادى. قارت قالامگەر جاستىق ومىردە كورگەن ازابىن، ءجۇرىپ وتكەن ونەگەلى جولىن، ۇستازدىق قىزمەتىن تۇگەل وسى كىتاپتارعا جيناقتاي سالعان.

ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆتىڭ «شىرىن شىندىق پەن شىرىل» اتتى كىتاپ وقىرمانىن وزگەشە ويعا، تىلسىم الەمگە جەتەلەيتىن قۇدىرەتىمەن قۇندى. راسىندا، كولەمى بەس ءجۇز بەت تۇراتىن سالماقتى تۋىندىنىڭ قامتيتىن مازمۇنى ودان بىرنەشە ەسەگە كوپ دەۋگە بولادى. سەبەبى، كىتاپتىڭ العاشقى بەتىن پاراقتاعاننان باستاپ، سوڭىنا دەيىن تۇيىردەي قاتەلىك، وعاش ۇعىم، جاعىنىپ جاعاتسۋ نەمەسە جاقسى كورىنۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان بۇركەنشىك ويلاردى كەزدەستىرمەيسىز. اتى ايتىپ تۇرعانداي، شىرىلداعان شىندىقتان سىر اۋلاعان، كوڭىلىندەگى پىكىرىن ءدال باسقان شىنايى بولمىستى اڭعاراسىز. ءيا، وسىندايدا ويىڭا : «شىندىق» دەگەن نە؟ – دەيتىن سۇراق كەلەدى. مۇمكىن، ونى اركىم ءارتۇرلى قابىلدايتىن شىعار. ال ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆ ىزدەگەن شىندىق قايسى؟ ءومىردىڭ وگەيلىگى مە؟ تىرلىكتىڭ تەپەرىشى مە؟ كىسىلىكتىڭ كىشىرەيۋى، ادالدىقتىڭ ارزانداۋى ما؟ جوق، الدە، بەزبۇيرەك بەتسىزدىك، ارسىز ۇيات پا؟ ساناڭ سان-ساققا جۇگىرىپ، سالىپ ۇرىپ اقيقات ىزدەيسىڭ. اينالىپ كەلىپ، كىتاپقا ۇڭىلەسىڭ دە ىزدەگەنىڭدى تاۋىپ، ءبىر تىنىستاپ الاسىڭ.

ادام ءومىرى سان تاراۋ. سول تاراۋدىڭ ءبىرى كارىلىك. بىراق، كارىلىكتىڭ ەكى ءتۇرى بار: ءبىرى – جان، ەندى ءبىرى ءتاننىڭ قارتايۋى. وسىندايدا قايسى ءبىر اقىننىڭ: «وسى كۇندە كەلىنىنە كەلىن بوپ، ۇلىنا قۇل بولعان كەمپىر-شال از با؟» دەگەن ولەڭ جولى ورالادى كوز الدىڭا. راسىندا، سەكسەن دەگەن بەلەستى باعىندىرىپ ۇلگەرگەن ايتمۇحامبەت اتانىڭ ايتىپ وتىرعانى وسى. ءتانى قارتايسا دا، جانى قارتايماعان ادامدىق بولمىستىڭ اشى اقيقاتىن العا تارقانى. سولاي ەمەي نە؟ سەكسەنگە كەلدىك دەپ سەلكىلدەپ وتىرعاندار جەتەدى ارامىزدا. بىراق، سەكسەن جاسىندا كەشە مەن بۇگىندى سالماقتاپ، ەلىمە يگىلىگى، ۇرپاعىما ۇلگىسى قالسىن دەپ بەس جاستاعى بالانىڭ بەلى بۇكىرەيىپ كوتەرەتىن سالماعى بار كىتاپتى جازۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەسى انىق. كىتاپتاعى ايتپاقشى بولعان شىندىق وسى.

ءيا، ايتمۇحامبەت پوەزياسىن تالداۋ كەرەك بولسا مۇناندا كوپ تۇيىندەردى تارقاتۋعا بولادى. بۇل جولى ءبىز بۇنى ماقسات ەتپەدىك، ويىمىز ونىڭ پوەزياسى ارقىلى كىسىلىك بولمىسىن كورسەتۋ. اسىرەسە،  «قازاق ادەبيەتىندەگى كۇي جانرى» اتتى زەرتتەۋىن ادەبيەت تانۋداعى ەرەن ەڭبەگى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. كۇيمەن قۇلاق قۇرىشىن قاندىرمايتىن قازاق بالاسى كەمدە-كەم. بىراق، وسى «كۇي» دەگەن جالعىز ۇعىمنىڭ استارىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن قازاق بالاسى از-اق، ءتىپتى، كۇي ونەرىن زەرتتەپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ دە اۋقىمىنىڭ تايازدىعىن وسى زەرتتەۋ ەڭبەگىن وقىپ كورسەڭىز تۇسىنەرىڭىز حاق. بۇل ەڭبەك وسىدان جيىرما قانشا جىلدىڭ الدىندا جازىلعان ەكەن. ول كەزدە ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆ اقسۋ اۋدانىنىڭ، قىزىلاعاش اۋىلىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن كەزى. ءتىپتى، سول تۇستا بۇل ەڭبەكپەن تانىسقان قازاقتىڭ بەلگىلى قالامگەرى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءوزى تاڭدانىسىپ جاسىرماپتى. قاراپ وتىرساڭىز، ۇلتتىق كىتاپحانا سياقتى كونە مۇرالار قاتتالعان مادەني ورتالىق جوق، بار بولعانى مەكتەپتىڭ ازىن-اۋلاق كىتاپتارى جيناقتالعان كىشكەنتاي اۋىلدا تۇرىپ، وسىنداي ءداۋىر بۇزعان يگى دۇنيەنى جازۋ ەكىنىڭ-ءبىرىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىنىن نەسىنە جاسىرايىق.

ول شىعارماشىلىق پەن ءومىردى قوس بۇرىمداي قاتار ءوردى. شابىتىن ءومىردىڭ وزىنەن الدى. اقىننىڭ كىتاپتارى قازاق تاريحىنىڭ جىرتىعىن جامايتىن قۇندى دەرەك ىسپەتتى. قولىنان قالامى تۇسپەگەن قاريا بىردە سەرى باباسى قاپسالاڭدى، ەندى بىردە سوپى اتاسى ماماجاندى ولەڭگە قوسىپ، بابالارىن ءبىر اۋناتىپ تۇسىرەدى. كەيدە قوسا اعارىپ وتىرعان قوساعى نۇربيجامالعا باس ءيىپ، ولەڭمەن سىيلاستىق تانىتادى. ال قاريانىڭ نەمەرەلەرىنە دەگەن ءتاتتى سەزىمى «عاسىر ءۇنى» كىتابىندا جىرلانادى. ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆتىڭ بۇكىل ءومىرى كىتاپتارىندا كورىنىس تاپقان. ول وزگەنىڭ ءومىرىن قالامىنا ارقاۋ ەتىپ، شارق ۇرىپ كەيىپكەر ىزدەگەن ەمەس. ءومىردىڭ ءوزى ونى كەيىپكەر جاسادى. تاعدىردىڭ بۇرالاڭ جولىنان سۇرىنبەي ءوتتى. باسىنا تۇسكەن سىناققا سابىرمەن قاراپ، اقيقاتتى باستى نىسان ەتىپ الدى. قاريا ءوزى باستان وتكەرگەن جەتىمدىك تاقسىرەتىن «جەتىم جيەن» پوۆەسىندە كەڭىنەن تولعايدى. ارتىق ءسوز قوسپاي جازىپ شىققان ادەبي تۋىندى قاراپايىم ءومىردى ءساتتى بەينەلەيدى. وقىرمانىن ۇلكەن ويعا قالدىرادى.

قوعامنىڭ العا باسۋى مەن ءومىر سۇرگەن ورتاسىنداعى تولعاقتى ماسەلەگە ارالاسىپ، ەل جۇگىن جەڭىلدەتۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەكتەرى دە از ەمەس ەدى.  ءومىرىنىڭ 33 جىلىندا سارقان وڭىرىندەگى مامان باسشىلارعا ساياسي ساباق بەرىپ، بارلىق جىلدا وزات ناسيحاتشى دەگەن ماقتاۋ مەن ماراپاتتارى جايلى جازىلعان دۇنيەلەر سول كەزدەگى سارعايعان باسىلىم بەتتەرىندە سايراپ تۇر. جەرگىلىكتى كەڭەستىڭ ۇدايى دەپۋتاتى، بىرنەشە رەت اۋداندىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنىڭ دەپۋتاتى، رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسياعا دا قاتىسىپ، تالاي ورامدى ۇسىنىستارىمەن كوپشىلىكتى مويىنداتقان شەشەن. وبلىستىق ءبىلىم جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنىڭ شاتتان تىس لەكتورى رەتىندە قانشاما جاس ماماننىڭ كوڭىلىنە بولاشاققا دەگەن ساۋلە سەپكەنىن ەسەپتەي المايمىز. وبلىستىق مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن اتتەستاتسيالاۋعا دا مۇشە بولىپ، بىرنەشە جىل بەلسەندىلىك تانىتتى. بىرنەشە جىل مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ التىن، «كۇمىس مەدالعا» ۇسىنعان شىعارمالارىن تەكسەرۋ كوميسسيا مۇشەلىگىندە بولىپ، شىن جۇيرىكتىڭ تاسادا قالىپ قويماۋى ءۇشىن جانىن سالىپ ەڭبەك ەتتى. ەسكەلدى اۋدانىنىڭ وناماستيكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە تاريحي ەلدى مەكەن اتاۋلارىن قايتا قايتارۋ ماسەلەسىندە ءوزىنىڭ بار اقىل-پاراساتى مەن بىلەتىنىن جاسىرىپ قالعان جوق. اۋداندىق ارداگەرلەر القاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ، كونە كوز قاريالاردىڭ ءوڭىر دامۋىنا قوسار ۇلەسىن جۇيەلەپ وتىردى.

دەي تۇرعانمەن، بۇل ەڭبەكتەردە دە اتاۋسىز قالعان جوق. جۇرت كوردى، ەل ءسۇيسىندى، كوپشىلىك قولدادى. سونىڭ ارقاسىندا ەكىنىڭ-ءبىرى جەتە بەرمەيتىن ۇلكەن ماراپاتتارعا يە بولدى. بۇل رەتتە ونىڭ ءبارىن جازىپ وتىرۋدىڭ قاجەتى شامالى. بىراق، ادەبيەتتى پروبلەمالىق جۇيەدە وقىتۋ، بالالاردى شىعارماشىلىققا ۇيرەتۋ باعىتىنداعى ۇستازدىق تاجىريبەسىنىڭ رەسپۋبليكاعا تاراتىلعانىن قالاي ايتپاي كەتەسىڭ. رەسپۋبليكالىق، بۇكىلوداقتىق پەداگوگيكالىق وقۋلاردا بىرنەشە جىل قاتارىنان جۇلدەگەر بولعان قازاقستانداعى جالعىز ادام ەكەنىن بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلمەيدى. «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنى، «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن»،  «ەكپىندى وزات» مەدالى، قازاق سسر وقۋ ءمينيسترىنىڭ گراموتاسى، حالىق اعارتۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزاتى سياقتى ماراپتتاردى اتامىزدىڭ قۇرداستارىنىڭ ءبارى الا العان جوق. وسى تۇستا كەڭەس وداعى كەزىندە بەلگىلى ءبىر ماراپاتقا جەتۋدىڭ ۇلكەن تاڭداۋدى تالاپ ەكەنىن ەسكەرسەك، وسىنداي بيىككە ايتمۇحامبەت اتامىز ادال تەرىمەن، ادام ەڭبەگىمەن، ادال ءىسىنىڭ ارقاسىندا جەتىپ وتىر.

قازاقتا «ءوزى جاقسى ادامعا ءبىر كىسىلىك ورىن بار» دەگەن ناقىل ءسوز بار. ارينە، ول ورىن قالامگەردىڭ كوڭىل كوكجيەگىنەن ءتيىپ جاتسا ودان وتكەن مارتەبە بولعان با؟! ايتمۇحامەت اتامىزدىڭ دا كىسىلىك كەلبەتى، ازاماتتىڭ ءبىتىمى بۇگىندە ولكەمىزدەىڭ تاريحىنا اينالعان تالاي كىتاپتا جازىلىپ، قالامگەرلەردىڭ ەڭبەگىندە كورىنىس تاۋىپ كەلدى. ەندەشە سولاردىڭ بىرقاتارىنا عانا توقتالايىق. وسىنداي ەلەۋلى ىستەرى ەسكەلدى اۋدانىنىڭ «اتاقونىس كۇت مەكەن» اتتى تاريحي كىتابىندا، «سايالى مەنىڭ سارقانىم» اتتى اۋدان تاريحى تۋرالى كىتاپتا دا، اقسۋ اۋدانىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي قۇراستىرىلعان «ابىز اقسۋ، اڭىز اقسۋ، ناعىز اقسۋ» تاريحي-ەستەلىك كىتاپ-البومدا تامىزدىڭ سۋرەتى مەن قىسقاشا ءومىر تاريحى تانىستىرىلىپ، تاريحقا تاڭبالانىپ قالدى. 2014 جىلى وبلىس اكىمىنىڭ قولداۋىمەن «جەرۇيىق مەكەن، الماتى وبلىسىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرى» اتتى كىتاپ-البوم شىقتى. وعان ەلگە تانىمال جەتىسۋ ولكەسىنىڭ بەلگىلى ونەر، گالىم، اقىن-جازۋشىلارى ەنگىزىلگەن. سول قاتاردا ايتمۇحامبەت ەمىسجانوۆ اتامىزدىڭ دا سۋرەتى تۇر.    قالامگەر، اقىن اتامىزدىڭ شىعارمالارى دا ايماعىمىزعا تانىمال اعالاردىڭ كىتابىنا ەنىپ، سول كىتاپتاردىڭ قۇنىن اسىرىپ، سالماعىن ارتتىرا تۇسكەنىنىڭ دە كۋاسى بولىپ ءجۇرمىز. ايتالىق، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى احمەت كەندىربەكۇلىنىڭ «جىلدار سويلەيدى» كىتابىندا «ءومىردىڭ ءوزىن جىرلاعان» دەگەن ماكالاسسى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى امىرە ءارىننىڭ «توميريس» كىتابىندا «شاتتاندىم جىرىن وقىپ امىرەنىڭ»، «ىڭكار جيناق» ولەڭدەرى، «بويدى بيلەر ءبىر ولەڭ» ماقالاسى باسىلىپتى. بىرقاتار اۆتوردىڭ ەڭبەگىنە جازعان العىسوزدەرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ءتىپتى، اتامىزدىڭ ءومىرى مەن ەرەن ەڭبەگى جايلى جازىلىپ، رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق باسپاسوزدەردە جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىدە از ەمەس. سول قاتاردا فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولگان م. ارىن تۋرالى جازىلعان «نار قازاق» اتتى كىتاپتا عالىمنىڭ ۇستازى ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆتان العان ۇلگى-ونەگەسى تۋرالى كولەمدى لەبىزى بەرىلگەن. 2005 جىلى 21 مامىرداعى «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ №55 سانىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك تۇرسىن سىدىقوۆ ۇستازى ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆ تۋرالى اۋقىمدى ماقالا جاريالاپ، كىشىلىك تانىتتى. «جاقسىلىق كەشىگىپ جەتەدى» دەگەن تاقىرىپتا قالام تەربەگەن كەنجەحان راقىشتىڭ وبلىستىق «الاتاۋ» گازەتىندە شىققان ماقالاسى ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆتىڭ كىسىلىك كەلبەتىن ءبىر كوتەرىپ تاستاعان كەرەمەت ماقالا رەتىندە وقىرمانداردىڭ جىلى قابىلداعانىنا كۋا بولعانبىز. ال «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 2009 جىلعى 3 قازانداعى نومىرىندە بەلگىلى اقىن ادىلبەك الپىسباەۆ ايتمۇحامبەت ەسىمجانوۆ شىعارماشىلىعى تۋرالى جازعان  «ءومىر بازارىنداعى اقساقال» اتتى ماقالاسى رەسپۋبليكا اۋماعىنا تارالىپ، اتامىزدىڭ بەدەلىن بيىكتەتتى. اتامىزدىڭ كىسىلىك كەلبەتىن اسىراتىن مۇنداي مىسالداردى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. بىراق، مۇندا ءبىر عانا نارسەنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. دۇنيەدە ءبارىن اقشاعا ساتىپ الۋعا بولادى. الايدا، ادامداردىڭ ىقىلاسى مەن پەيىلىن ساتىپ الا المايسىڭ. ءبىز جوعارىدا كەلتىرىلگەن ساناۋلى اقپارات تەك زامانداستارىنىڭ، شاكىرتتەرىنىڭ، وقىرماندارىنىڭ، جەرلەستەرىنىڭ ايتمۇحامبەت اتاعا دەگەن شىنايى ىقىلاسى. سول ىقىلاستان تۋىنداعان ىزگى نيەتى. وسىنداي ىزگىلىككە جول اشقان اتامىز ورتامىزدا بولماعانىمەن سول ەڭبەكتەر ول كىسىنىڭ رۋحىن ماڭگى بيىكتەتىپ جۇرە بەرەدى.

اتامىز ءوزىنىڭ ءبىر ەستەلىگىندە:

«جەتى جاستان باستاپ سەكسەن ءۇش جاسقا جەتكەنشە عۇمىر بويى ءتۇرلى دەرتتەر يەكتەپ-اق كەلدى. تالانت-دارىن كوزىن اشىپ، كەنەندى كەڭ، تاباندى شابىت قۇشاعىندا تولعانىپ دۇنيە تۋعىزۋ قايدان بولسىن. تەك كوڭىل كوكجيەگىنىڭ بىردە جىلت ەتكەن ناتيجەسى عانا. سويتسە دە بىرەر دۇنيە ءبىتىردىم دەيمىن. بۇل ۇلى بابامنان (قۇدايمەندە) باستالعان اسقان كۇيشى اكەمە دەيىنگى تەكتىلىكتىڭ ۇزىلمەي، مەنى دە شارپىعان كيەلىكتىڭ جۇرناعى بولار. ۇلتتىق نامىس پەن اتا-بابا، اتامەكەن بارىنەن بيىك، نىسانالى مۇددە عوي. نامىس پەن تەكتىلىكتى تەكتىلەر عانا قۇدىرەتتەر. وسىن-اۋ ۇرپاعىما جان جۇرەكتەن وزىنە دە، جالعاستارىنا ماڭگىلىك امانات بوپ جالعاسا بەرسىن دەمەكپىن. ادام حايۋانشا قارىن تويعىزىپ، كۇيسەپ جاتا بەرۋ ەمەس، ءىز قالدىرۋ، ەلىنە، قوعامعا ايانباي ۇلەس قوسۋ»، – دەپ جازىپتى. قۇدايعا تاۋبە، اتامىزدىڭ مۇراتىن جالعاستىراتىن شاكىرتتەرى، ءىزىن باسار ۇل-قىزدارى بار. ايتا كەتسەك، اتامىزدىڭ جاراتقان ءناسىپ ەتكەن ءۇش بالاسىنىڭ ءبىرى – ماتەماتيك، ءبىرى – قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتكەر، ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنىڭ مامانى. ولاردان وربىگەن نەمەرە-شوبەرەلەر قازىر  قادىرلى قاريانىڭ بولاشاعىنىڭ تىرەگى.

ءتۇيىن

راسىندا، ءار زاماننىڭ ءوز كەيىپكەرى، ءوز تۇلعاسى، تانىم-تالعام تارازىسى بولاتىنى انىق. ال پەشەنەسىنە جازىلعان تاعدىرى ەلدىڭ ورلىگىمەن، ەرلىگىمەن، ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ جاتسا – سىناقتىڭ ۇلكەنى وسى. ودان ەرىك-جىگەرى مىقتى، تاباندى وزىندىك كوزقاراسى بار تانىم-تالعامى تۇراقتى، ەڭ باستىسى، ءوز باسىن الدىمەن ءوزى سىيلايتىن ادام عانا ىزگىلىك ىزىنەن اداسپاي وتەتىنى حاق. سوندا ونىڭ ەل-جۇرت الدىندا ءجۇزى جارقىن، جۇرەگى اق، بەدەلى جوعارى بولادى. ايتمۇحامبەت اتامىز وسىنداي ماعىنالى ءومىر سۇرگەن ەل قالاۋلىسى، جۇرت ماقتانىشى.

حالقىمىزدا: «ءولى ريزا بولماي،  ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ءسوز بار. ايتمۇحامبەت اتامىز قايتىس بولعالى  جىل وتسە دە نۇربيجامال اپامىز جۇما سايىن جەتى نانىن ءپىسىرىپ، مەشىتكە بارىپ دۇعا باعىشتاتۋدان تانعان ەمەس. بۇل دا بولسا تاربيەلى اۋلەتتىڭ ۇلاعاتتى ءىسى دەپ بىلگەن ءجون. ال ۇرپاقتارىنىڭ ۇلىلىعى اتامىزدىڭ ريزالىعىنا بولەنىپ جاتقان شىعار. ولاردىڭ جەتىستىگىنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر.

ال اتا جاسىمىز قانشا پارىقتا بولسا دا تىرلىكتە شىن ءتۇسىنىپ، شىنايى سىيلاسىپ ءوتىپ ەدىك. كۇلسەك كومەكەيىمىز كورىنىپ، پىكىرىمىز قاشان دا ءبىر باعىتتا ءوربيتىن. بۇگىن ءسىز ارعى جاقتا، ءبىز بەرگى جاقتا جۇرسەك تە تاعى دا نيەتىمىز ءبىر ەكەن. وسى جازعان ازىراق ەستەلىگىمدى رۋحىڭىزعا دەگەن ءسۇيىنىشىم رەتىندە قابىل الارسىز.

قاجەت انداس،

«Q-andas» اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

1 1 vote
Рейтинг статьи
Post Views: 23
«Аққу ағай» атанған ұлағатты ұстаз
تۇلعا تانۋ

«اققۋ اعاي» اتانعان ۇلاعاتتى ۇستاز

August 24, 2026
Төккен тердің қадірі
تۇلعا تانۋ

توككەن تەردىڭ قادىرى

June 11, 2026
Ұстаз ананың хаты
تۇلعا تانۋ

ۇستاز انانىڭ حاتى

June 3, 2026
Тағылымды тағдыр
تۇلعا تانۋ

تاعىلىمدى تاعدىر

May 15, 2026
«Апа, сен болмасаң»
تۇلعا تانۋ

«اپا، سەن بولماساڭ»

May 12, 2026
Бегзат өмір
تۇلعا تانۋ

بەگزات ءومىر

May 5, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ولكە شەجىرەسىن سويلەتكەن قالامگەر

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«بەكزات ءومىر»: ونەرگە ارنالعان ەڭبەك

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

ولكە تاريحى ۇرپاققا امانات

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

جاڭا قاعيدا: «الەۋمەتتىك كاسىپكەرلەرگە جاڭا تالاپتار ءتۇسىندىرىلدى»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

جۇمىسپەن قامتۋ تارتىبىندە نە وزگەردى؟

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • tjتوتە جازۋ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • باستى بەت
  • ولكەتانۋ
    • ءبىلىم
    • دەنساۋلىق
    • سپورت
    • قۋعىن-سۇرگىن
    • تۇلعا تانۋ
    • قورشاعان ورتا
    • حالىق جادى
    • مادەنيەت
    • جەتىسۋ جارتاس سۋرەتتەرى
    • جەتىسۋدىڭ اسيەتتى جەرلەر
    • ادەبيەت
    • شالعاي اۋىل
    • تۋريزم
      • تاريح
    • ەلتانۋ
    • كوشى-قون
    • تۋرنير
  • ارنايى جوبالار
    • بايقاۋ
    • كورمەلەر
    • كونفەرەنتسيا
    • گرانت
    • ەكسپەديتسيالار
  • مۇراعات
    • انداس وماراقىن ىزىمەن
    • اۋەسحان ماجايدىڭ جادىگەرلەرى
    • بەينەفيلم
    • حاتكەرلىك
    • گالەرەيا
  • ءبىز تۋرالى
    • ارىپتەستەر
    • بايلانىس
    • سايت اكىمشىلىگى
    • PDF-مۇراعات

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz