ولار ىرىمداپ قولدارىنا, دەنەلەرىنە, قوتىر, سۈيەل, بۆرتكەن تۈسسە سول تاسقا سۈيكەپ, ىرىمىن جاسايتىن ەدەتى بار. سارى كەزەڭ سولتانكەلدەدەن تارايتىن شەكىل ەلىنىڭ اتامەكەن, قۇتتى قونىسى.
قىزايلار ىلەگە كەلگەن سوڭ قوڭىز باستاعان سولتانكەلدى ارالتۆبە اۋماعىنا قونىستانادى. سول كەزدە سولتانكەلدى دە قوڭىز زەڭگى, جىلقايدار ەلۋباسى, تۇردىعۇلدان بارماق ەلۋ باسى ەكەن. بۇل ارادا ارالتۆبەگە ىلىنگەن سوڭ اقىلداسىپ تۆمەندەگىدەي جەر بۆلسىن جاسايدى:
– قارىمباي رۋى جابايى بۇلاعىنان شىعىسقا قاراي قاراعايلىسۋداعى بەردىكە بۇلاعىنىڭ ۆرگى جاعاسىنداعى تۆبەگە دەيىنگى جەردى الادى. ودان ۆرگە قاراعايلىسۋدىڭ ارالىعىنا قونىسبايدىڭ ايماڭداي باستاعان اۋىلى ورنالاسادى. قاراعايلىسۋدىڭ اعارىنان شىعىسقا قاراي سارى سارايعا دەيىن ەسەمباي, بۆرىباي رۋلارى ورنالاسادى. سارى سارايدان شىعىسقا قاراي سارى كەزەڭ مەن كەڭسۋدىڭ سۋ اعارى جەنە كۆلدەنەڭ بۇلاقتىڭ باسىنا دەيىن مالتابار, شەكىل رۋلارى ورنالاسادى. كەڭسۋ ىشىنە قوجابەك رۋى قونىستانادى. كەڭسۋدىڭ شىعىس جاق بوساعاسىنان بايانجۈرەكتىڭ اينالاسىنا تۇردىعۇل رۋى ورنالاسادى. ارالتۆبەدەگى جەر بۆلىسى وسىلاي ساتىمەن اقىرلاسادى. وسى العاشقى جىلى قوجابەكتەن نارىنباي باستاعان 18 وتباسى, تۇردىعىلدان مويناق باستاعان 33 وتباسى, قارىمبايدان قوڭىز باستاعان 21 وتباسى, مالتابار, شەكىلدەن 28 وتباسى بولىپ, جالپى 100-دەي وتباسى كۆشىپ كەلىپ ورنالاسادى. ولار بىر بۆلىم شارۋاشىلىعى بار, ۆزىنە ۆزى سەنىمدى, ەل اۋقاتتى وتباسىلار ەدى. ال بۇراتالادا قالعان شارۋاشى ورتا, تۆمەن ادامدار كەيىنگى جىلداردا ارت-ارتىنان كۆشىپ كەلىپ, تۈتىنباسى, مالباسى كۈن سايىن ارتا بەرەدى. ادام ىرگەسى تيمەگەن تۋ جەر جۇرت كۆڭىلىنە جاعىپ شارۋاشىلىعى شالقىپ, حالىق تۇرمىسى بىرتىندەپ جاقسارۋعا بەت الادى. ادامدار ەر ساي, ەر جەردە قىسى-جازى كيىز ۈيمەن وتىرىپ, مالشارۋاشىلىق ۆنىمدەرىن ازىق ەتەدى. مەن وسى سارىكەزەڭنىڭ اۋزىنداعى «جانساربايدىڭ قارادومالاعى» اتتى قىستاۋدا تۋىپ, سول جەردە ەسەيىپ, ەرجەتتى. «جانساربايدىڭ قارا دومالاعى دا» تاريحي جەرلەردىڭ بىرى ەدى. الىستان قاراعاندا جاتاعان, جاداعاي تۆبەنىڭ ۈسىتنە شىقساڭىز اتشاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتادى. وسى تۆبەنىڭ باسىندا كەزىندە تاستان قالانعان بەيىت بولاتىن. ونداعى تاستاردا بىز بىلمەيتىن نەشە تۈرلى تاسقا ويىلعان سۋرەت پەن جازۋلار بولاتىن. كەيىن 1960 جىلدارى سول بەيىتتى بۇزىپ, تاستارىن قىستاۋىلقتارعا قورا سالامىز دەپ تاسىپ كەتكەن ەدى. بابامىز جانسارباي ەمشىنىڭ قىستاۋى وسى تۆبەنىڭ تۈبىندە ورنالاسقان. بابامىز ەر كۈنى تەڭەرتەڭ, كەش وسى تۆبەگە شىعىپ, وتىرىپ-وتىرىپ, قايتادى ەكەن. ەگەر ۆزىن ىزدەپ بىرەۋلەر كەلە جاتسا, سول تۆبەگە شىققاندا اتتىڭ دەمى كەلىپ, قۇلاعىنا دىبىسى ەستىلەدى ەكەن. سول بەلگىدەن اۋرۋىنا ەم ىزدەپ كەلە جاتقانداردى الدىن الا بىلىپ, ولار جەتكەنشە دايىندىعىن جاساپ, دەرىلەرى مەن قۇرال-جابدىعىن رەتتەپ, دايىندالىپ الادى ەكەن.
كەلگەن ادامدى ەڭ الدىمەن سارىكەزەڭنىڭ باسىنداعى جارتاسقا بارىپ سيىنىپ كەلۋگە جىبەرەتىن كۆرىنەدى. سارىكەزەڭ سارىسايدىڭ باسىندا كەزەڭگە جەتكەنشە ساي ىشى قۇيقالى, كۆك شالعىندى بولىپ كەلەدى دە كەزەڭگە ىلىنگەندە الدىنان بيىك جارتاس بوي كۆرسەتەدى. جارتاسقا ەدەتتە ساۋ ادامنىڭ شىعۋىنىڭ ۆزى قيىن جۇمىس. ال ناۋقاس ادامنىڭ وڭايلىقپەن كۆتەرىلە الماسى انىق. سوندىقتان جانسارباي ۇلتاراق ۇلى سول تۇستا ياعني, 1850 جىلدارى رەسەي ىلەنى جاۋلاپ العاننان كەيىن ارالتۆبە اۋىلىنا كۆشىرىپ ەكەلىپ, ورنالاستىرىپ, كەيىن پوسەلكە دەگەن اۋىل بولىپ, وتىراقتاسىپ قالعان ورىس دوستارىنا ايتىپ, جوعارىداعى تاعانى جاساتقان ەكەن. سارىكەزەڭنىڭ باسىنا تەۋ ەتۋگە باراتىن ادامدار وسى تاعانى كيىپ, جارتاسقا شىعاتىن بولعان. ونى بىز دە بالا كۈنىمىزدە تالاي كيىپ ەدىك.
سول ماڭداعى حالىق اڭىزدارىندا: «بۇل الىپتىڭ نەمەسە الىپ ەۋليەنىڭ سولتۈستىككە بەتتەپ كەلە جاتقاندا تۈسكەن سول اياعىنىڭ ىزى, ال وڭ اياعىنىڭ ىزى بىر اتتاعاندا قاس ۆزەنىنىڭ بويىنا باسىلعان», – دەپ ايتىلاتىن. بۇل اڭىزدى بالا كەزىمىزدى ەستىپ ۆستىك. راسىندا, قاس ۆزەنىنىڭ جوعارى جاعىنداعى بۋرىلدىڭ اراسانى دەگەن جەردە ۈلكەن-كىشىلىگى دەل سونداي تاسقا باسىلعان ادامنىڭ وڭ اياعىنىڭ ىزى بار. ال كۈنەستىڭ شىعىسىنداعى اراسان ۆزەنىڭ بويىندا, ارىستان تاۋىنىڭ وڭتۈستىك قۇزىندا ەزىرەتەلى اراسىنان, بىر دە كۈنەس باسى اراسانى دەپ اتالاتىن اراساننىڭ باسىندا تاسقا تۈسكەن ەكى الاقان, ساۋساق ىزى, تىزە, ماڭداي ىزى جەنە قۇيىلعان قۇمعان ىزى بار.
ەكەم وماراقىن جانسارباي ۇلى ۆمىرىندە ۆتە تازا, كىرپيياز, ۇقىپتى ادام ەدى. سونداي-اق, ۆمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەر جىل سايىن قانداي قيىندىق, كەدەرگى كۋەزدەسسە دە كۈنەس باسى اراسانىنا جىلىنا بىر رەت بارىپ, اپتالاپ جاتىپ قايتاتىن. سول ەدەتى بىزگە دە سىڭىستى بولدى. بالا كەزىمنەن ەكەمە ەرىپ, جىلدا مەن دە سول اراسانعا باراتىنمىن.
جالپى, اراسان تابيعاتتىڭ ەڭ بىر كۆركەم جەرىنە ورنالاسقا. ەكى جاعى نۋ ورماندى جالدانىپ كەلەتىن اۋماقتىڭ دەل ورتاسىنان كۈنەس ۆزەنىن بۇرقىراپ اعىپ جاتادى. وندا 12 جەردە اراسان سۋىنىڭ كۆزى بار. اراسان كۆزدەرى بىرى-بىرىنەن كۆپ بولسا 2-3 مەتر, الىستاۋى 10 مەتر قاشىقتىقتا تاۋ تاستارىنىنىڭ اراسىنان اعىپ شىعادى. بىر قىزىعى ەر كۆزدەن اعىپ شىعاتىن سۋدىڭ تۈسى دە ەرتۈرلى بىرى قىزىل, جاسىل, كۈرەك, قانقىزىل, تاعى باسقا بولىپ كەلەدى. ولاردىڭ ەربىرىنىڭ سۋىق-ىستىقتىعى دا ۇقسامايتىن. ادامدار ولاردىڭ ەربىرىنە «كۆز اراسان», «قان اراسان», «ۇشىق اراسان», «سىناپ اراسان», تاعى دا باسقا دەپ سيپاتىنا قاراي ات قويىپ العان. سولاردىڭ ىشىندەگى قالىپتى تەمپراتۋراداعىسى «ەزىرەتەلى اراسانى» دەپ اتالسا, ەڭ ىستىعى «قان اراسان», ەڭ سۋىعى «ۇشىق اراسان» بولاتىن. ۆزەننىڭ شىعىس جاق بەتىندەگى ۈلكەن جارتاسقا سىزىلعان شىڭعىسحاننىڭ مۈسىنى بولاتىن. ەر جىلى 15 تامىز كۈنى سول ماڭداعى موڭعولدار جيىلىپ كەلىپ, سول تاسقا تەۋ ەتىپ, بىر تۈن, بىر كۈن تاماق ىشپەي كۈڭىرەنىپ, جىلاپ-ەڭىرەپ, يماندارىن ۈيىرىپ, دۋعالارىن جاساپ قايتاتىن. بۇل كۈن شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى يۇۋان پاتشالىعىن قۇرعان قۇبىلاي حاننىڭ ۇرپاقتارى بيلىكتەن ايىرىلىپ, قىتايلاردان جەڭىلىس تاپقان كۈنى بولاتىن. وسى كۈندى قىتايلار كۈنى بۈگىنگە دەيىن «تولعان اي» مەرەكسى دەپ جەڭىسىن تويلاپ كەلەدى.
ۈلكەندەردەن ەستۋىمىزشە, قۇبىلاي حان قىتايلاردى تولىعىمەن جاۋلاپ العان سوڭ «ون وتباسىلىق» بيلىك تۈزىمىن قۇرادى. ياعني, ون باسىعا بىر سوڭعول جاساعى جاۋاپتى بولىپ, ولاردىڭ بارلىق ەرەكەتىن قاداعالاپ وتىرادى. كىرىپ-شاققانى, جۈرگەن-تۇرعانى اڭدۋدا بولعان سوڭ بۆتەن نيەتتەگى ادامدار بىرىمەن-بىرى ارالاسا المايدى. اقىرى ولار دەل وسى 15 تامىزداعى «توعان اي» مەرەكەسىن تويلاۋ دەگەن سىلتاۋمەن ەربىر وتباسى بىرى-بىرىنە مەنتى پىسىرىپ, ساۋعا ۇسىنادى. سول مەنتىنىڭ ىشىنە سالىنعان سەبىزگە «15 تامىزدا كۆتەرىلەمىز» دەگەن سۆزدى ۇيىپ جازىپ, بىر-بىرىنە حابار بەرەدى. وسىلاي ۇيىمداسىپ, دەل سول كۈنى بۈكىل قىتاي بويىنشا كۆتەرىلىسكە شىعىپ, بىر عاسىردان استام ۋاقىت ۆمىر سۈرگەن, تەگەۋىرىندى يۇۋان يمپەريياسىن تاس-تالقان ەتىپ, قۇلاتادى. موڭعولدار وسى 15 تامىزدى «بيلىكتەن ايىرىلعان كۈنىمىز» دەپ ەسەپتەپ, شىڭعىسحاننىڭ مۈسىنىنە تابىنىپ, ۆكىنىشىن بىلدىرۋ سالتقا اينالعان.
شىڭعىسحاننىڭ مۈسىنى ويىلعان جارتاستىڭ جوعارى جاعىندا, تاۋ جوتاسىنا تاياۋ جەردە «ۇشىق اراسانى» دەپ اتالاتىن اراسان كۆزى بار. ولار تاۋدىڭ جارتاستى قاباتىنان اعىپ شىعادى. ادامدار الدىن الا شەشىنىپ, بيىك جارتاستىڭ تۈبىنە كەلىپ تۇرادى دا, سۋدىڭ اعۋىن كۈتەدى. بىر ۋاقىتتا جارتاستىڭ قۋىسىنان شەلەكتەپ سۋ اعىپ شىعادى, شاشىراپ دەنەگە قۇيىلادى. ول كۆپ بولسا 5-6 مينۋتقا جالعاسادى دا قايتا توقتايدى, سودان كەيىن 2-3 ساعاتتان كەيىن تاعى وسىلاي قايتالاندى. «ۇشىق اراساننىڭ سۋىنا ۇشقىتالعان ادام اۋىرمايدى» دەگەن سەنىم قالىپتاسىپ, اراسانعا بارعان ەل وعان بارماي كەتپەيدى. ۇشىق اراسىننىڭ تۆمەنگى جاعىندا, شىڭعىسحان مۈسىنى ورنالاسقان جارتاسقا جەتپەي ۈلكەن تەسىك قاراتاس بار. «بۇل تاس كۈنەكار ادامدى قىسىپ قالىپ, دىل تازا ادامدى ۆتكىزىپ جىبەرەدى» دەگەن سەنىمدە قالىپتاسقان. سوندىقتان كۆپ ادامدار ونىڭ تەسىگىنەن ۆتۋدەن قورقادى.
ۆزەننىڭ باتىس جاق جوتاسىنىڭ باسىندا ۈلكەن كۆل بار. سول كۆلدىڭ جاعاسىندا تاسقا تۈسكەن ەكى الاقان, ساۋساق ىزى, تىزە, ماڭداي ىزى جەنە قۇيىلعان قۇمعان ىزى بار. اراسانعا بارعان سايىن سول جەرگە بارىپ, الاقان, تىزەمىزدى تاستاعى ويىق ىزدىڭ ۈستىنە قويىپ, ماڭدايىمىزدى ماڭداي ىزى بار ويىققا تيگىزىپ, تەۋ ەتەتىنبىز. ۈلكەندەردىڭ ايتۋىنشا: «وسى ماڭداعى اڭ-قۇستار جاراقاتتانسا, سول كۆلگە كەلىپ, بىر تۈسىپ شىعىرپ, قۇلان تازا ساۋىعىپ كەتەدى ەكەن». بىراق مەن وندايدى كۆرمەدىم.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











