ادام ءومىرى قىزىقتى دا وكىنىشتى. قىزىقتى بولاتىنى – وسىناۋ تىرشىلىك دۇنيەسىندە ەستەن كەتپەستەي ءومىر ءلاززاتىن تاتىپ، جاقسىلارمەن جاقىن ءجۇرىپ، وتكەن ماعىنالى كەزدەرىڭ بولسا، وكىنىشتى بولاتىنى – قيماس جاندارىڭنان ايىرىلىپ، كوڭىلىڭ ەل كوشكەن سارى جۇرتتاي قۇلازىپ، جۇرەگىڭ وكسىككە تولىپ، بەيمازا كۇي كەشىپ، جالعىزسىراعان كەزدەرىڭ ەكەن.
شىركىن، ءومىر-اي دەشى، ءبىر دە الدىڭدى، ءبىر دە ارتىڭدى كورسەتىپ، جۇمىر باستى پەندەنى ءبىر دە قۋاندىرىپ، ءبىر دە مۇڭايتىپ ءجۇرىپ، ءبىر كۇنى تىرلىك بىلتەسىن ءسوندىرىپ اكەتە بەرەدى ەكەنسىڭ-اۋ.
مىنە، بۇگىن مەندە سانام سان-ساققا جۇگىرىپ، كوڭىلىمە ساعىنىشتىڭ سارى الا جاپىراقتارى ءتۇسىپ، مەڭ-زەڭ كۇي كەشىپ، كەشە عانا اعالىق اقىلىن ايتىپ، ارامىزدا جۇرگەن ارداگەر ۇستازىم، اقىن، زەرتتەۋشى انداس وماراقىن اعامەن بىرگە وتكەن كۇندەرىمنىڭ ەلەسىن وي ەلەگىمنەن وتكىزىپ، اسىل اعانىڭ اقجارقىن بەينەسىن ساعىنا ەسكە الىپ، قولىما قالام الىپ وتىرمىن.
مەن انداس اعامەن ءبىر اۋىلدانمىن. ياعني، ەكەۋمىزدە ولەڭنىڭ كەنىشى، ونەردىڭ ءورىسى بولعان قاسيەتتى مەكەن كەڭسۋدىڭ ءتول تۋماسىمىز. سوندىقتان دا انداس اعانى بالا كەزدەن ۇستاز تۇتىپ، ولەڭ-جىرلارىنان ونەگە الىپ، اقىندىعىمنىڭ العاشقى باستاۋىنا جول كورسەتكەن ۇستازىمنىڭ ءبىرى دەپ ەرەكشە قادىرلەپ، قۇرمەتتەپ ءوتتىم. ول كىسى دە مەنى تۋعان ىنىسىندەي كورىپ، ايالاپ «جاقاش» دەپ ەركەلەتىپ، اقىل-كەڭەسىن اياماي، جايدارى جۇزىمەن جانىما شۋاق شاشىپ، ءاردايىم الداعى كۇندەرىمە ساتتىلىك تىلەپ، جەبەۋشى بولىپ كەلگەن ەدى.

سۋرەتتە: ورتاداعى اقىن ۋاليبەك احمەت ۇلى، سول جاقتاعى اقىن، جازۋشى، زەرتتەۋشى انداس وماراقىن ۇلى.
ءالى ەسىڭمدە، 1985 جىلى 6-ايدىڭ اياق شەنىندە كۇنەس اۋداندىق اقىندار ايتىسى كورىكتى اقوزەن جايلاۋىندا 7-ايدىڭ 15-ءسى كۇنى وتەتىن بولىپ، ءاربىر اۋىلعا، ايتىس اقىندارىن تاڭداپ، ءتىزىمىن جولداۋعا ارنايى شاقىرتۋ جىبەرىلگەن. ول كەزدە كەڭسۋ اۋىلى، ارالتوبەدەن ءبولىنىپ شىققانىنا كوپ بولماعان. اۋىلدىق وكىمەتتىڭ العاش قۇرىلعان كەزى. ءبىزدىڭ اۋىلدىق مادەنيەت ۇيىنە ايتۋلى اقىن اعامىز ۋاليبەك احمەتۇلى جاۋاپتى ەدى.
ۋاليبەك اعا مەن كەڭسۋ شارۋا مەكتەبىندە تولىقسىز ورتادا وقىپ جۇرگەندە ماعان ءبىر مەزگىل ادەبيەت پانىنەن ساباق بەرگەن بولاتىن. مەن سول كەزدە ازىراق ولەڭ جازىپ، ارا-تۇرا ۋاليبەك اعاعا كورسەتىپ تۇراتىنمىن. ال انداس اعا كۇنەس اۋداندىق №3 ورتا مەكتەبىندە وقىتۋشى بولاتىن. ءبىزدىڭ ءۇي كەڭسۋ اۋىلى، كەڭسۋ شارۋا قىستاعىندا بولاتىن. اكەمىز ەرتەرەك قايتىس بولىپ، وتباسىلىق جاعدايىمىز ايتارلىقتاي جاقسى ەمەس ەدى. سول ءۇشىن دە جوعارىلاپ وقۋعا وتباسى جاعدايى جار بەرمەي، كۇندەلىك تىرشىلىك كۇيبەڭىمەن ءوندىرىس گۋرپپاسىندا ەگىنشى بولىپ جۇرگەن كەزىم.
ءبىر كۇنى تۇستە ۇيىمىزگە انداس اعا مەن ۋاليبەك اعامىز كەلە قالماسى بار ما؟! ايتۋلى حالىق تانيتىن، اقىن اعالارىمنىڭ ۇيىمىزگە كەلگەنى مەنى ەرەكشە قۋانتتى. انام مارقۇمدا ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن اقكوڭىل ادام ەدى. اتاعى التى الاشقا جايىلعان اعالارىمنىڭ كەلگەنىن قۋانىش ساناپ اق داستارقانىنا جىلى-جۇمساعىن سالىپ، ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الدى. اعالارىمدا داستارقانداعى دامنەن الا وتىرىپ، شەشەمە كەلگەن بۇيىمتايىن ايتا باستادى.
– جاقىندا، اقوزەندە اقىندار ايتىسى بولماقشى. سوعان اۋىل-الاڭداعى تالانتتى بالالاردى تاڭداپ، سارالاپ ءجۇرمىز. ەستىسەك، ءسىزدىڭ ۇلىڭىز ولەڭ ايتادى، ولەڭ جازادى دەپ ەل اۋزىنان ەستيمىز. سول ءۇشىن بالاڭىزدى وسى ايتىسقا قاتىستىرساق دەپ كەلىپ وتىرمىز، – دەپ جۇرەكجاردى تىلەكتەرىن ايتتى.
انامدا اعالارىمنىڭ اق تىلەگىن جەرگە تاستاماي:
– باراتىن بولسا، بارسىن، – دەپ مەيىرىن توكتى.
قۋانىشىمدا شەك بولعان جوق! اعالارىم اتتانىپ كەتكەن سوڭ ايتىس بولاتىن كۇننىڭ كەلۋىن توسىپ، تاعاتىم تاۋسىلعانى قانشاما؟! اقىرى اڭساعان، ارمانداعان كۇندە كەلىپ، اقوزەندەگى ايتىسقا بارىپ، باس جۇلدەنى جەڭىپ الدىم. بۇل مەنىڭ ءبىرىنشى رەت قاتىسقان ايتىسىم بولىپ، ايتىس دەگەن قاسيەتتى ونەردىڭ العاشقى قادامىن ءساتتى باستىم.
مىنە، وسىلاي ايتىسقا العاش قاتىسۋىما جاعداي جاراتىپ، العاش رەت ساحناعا شىعۋىما دەمەۋشى بولعان انداس، ۋاليبەك اعالارىما العىسىم مەن قۇرمەتىم ەرەكشە. ءبىر ونەر ادامى ءۇشىن سەنىڭ العاش باسقان ءساتتى ساپارىڭ، ءبۇتىن ءومىرىڭنىڭ ءمان-ماعىنالى ءساتى ءارى باستاماسى بولىپ ەسەپتەلەدى. سول ءۇشىن دە مەن اقجارقىن انداس اعانى العاشقى ونەر جولىن كورسەتكەن اياۋلى ۇستازىمنىڭ ءبىرى دەپ قۇرمەتتەپ، قادىرلەپ ءوتتىم. ول كىسى دە مەنى ىنىسىندەي ايالاپ، اعالىق اقىلىن ايتىپ، ونەرىمە ساتتىلىك تىلەپ كەلدى.
مىنە، سودان باستاپ انداس اعا ەكەۋمىز اعا-ءىنىلى سىرلاس دوس بولىپ وتىز جىلدى ءبىر كۇندەي تاتۋ-ءتاتتى وتكەردىك. انداس اعانىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتى، بازبىرەۋلەرشە قىزعانشاق، اتاققۇمار ەمەس. ونەرلى جاستارعا قۇشاعى اشىق، جارمەڭكە جۇرەگىن جايىپ سالاتىن، ادال، تۋراشىلدىعىندا ءارى كوپشىل، كىشىپەيىلدىلىگىندە.
1989 جىلى انداس اعا مەن ۋاليبەك اعالار كۇنەس اۋداندىق حالىق وكىمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كۇنەس حالىق اۋىز ادەبيەتى توپتامالارىن شىعارۋ ءۇشىن كۇنەس اۋداندىق مادەنيەت مەكەمەسىنە كەلىپ، كىتاپ شىعارۋ جۇمىسىنا كىرىستى. سول ءبىر ماڭىزدى، جاپالى قىزمەتتى جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇستىنە العان انداس اعا اۋىل-قىستاقتاردى ارالاپ، قازىنالى قارتتارمەن اڭگىمەلەسىپ، ءوز بەلسەندىلىگىن كورسەتتى. سول جىلدارى ءبىزدىڭ اۋىلعا ءجيى-ءجيى كەلىپ تۇردى. كەلگەن سايىن مەنى شاقىرىپ، قاسىنان تاستاماي اعالىق مەيىرىن توگىپ، جازعان-سىزعانىمدى كورىپ، شابىتتاندىرىپ وتىردى.

سۋرەتتە: وڭ جاقتاعى اقىن، جازۋشى، زەرتتەۋشى انداس وماراقىن ۇلى، سول جاقتاعى ايگىلى حالىق اقىنى داۋلەتقان قورالاسۇلى.
وسىنداي كىرشىكسىز كوڭىلدى اسىل اعا انداس 1991 جىلى ناۋرىز ايىندا قىزمەتتىڭ تالابى، ۇيىمنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا كۇنەس اۋداندىق ساياسي كەڭەسى، تاريحي-ماتەريالدار كەڭسەسىنە جاۋاپتى بولىپ اۋىسىپ، «كۇنەس تاريحي ماتەريالدارىن» شىعارۋعا بەلسەنە اتسالىستى. كىتاپقا ماتەريال جيناۋ ءۇشىن تاۋ اسىپ، تاس باسىپ، تاريحي قۇندى ماتەريالدار جيناپ، كۇنەس تاريحي ماتەريالدارىنىڭ 4، 5، 6، 7، 8، 9، 10-شى تومدارىن شىعۋىنا ەرەسەن ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇندا ءوزى جازىپ، ءوزى رەداكتسيالاپ، كىتاپتىڭ تاريحي قۇندىلىعىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارىپ بارىنشا كۇش سالدى ءارى كوپتەگەن كومۋلى جاتقان تاريحي وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالاردى وقىرمانمەن قاۋىشتىرىپ، قالامگەرلىك قۋاتىن ايگىلەپ، جۇرتتىڭ العىسىنا بولەندى.
انداس اعانىڭ ءومىر كەشۋلەرى مەن قىزمەت تاريحىنا كوز سالساق، مادەنيەت توڭكەرىسىنىڭ بوز بورانىنا ۇشىراپ، جوعارىلاپ وقي الماسا دا، ءوزىنىڭ ءتۋابىتتى تالانتىمەن ادەبيەت سالاسىنا 70-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قادام باسىپ، ادەبي جاسامپازدىقپەن ياينالىسىپ، جۇرتقا تانىلا باستادى. سونىمەن قاتار، سول كەزدەگى قوعامدىق جاعدايدىڭ تالابىمەن 1975 جىلى ساۋىردەن، 1978 جىلى ناۋرىزعا دەيىن شىڭجاڭ ولكەلىك «شۇعىلا» جۋرنالىندا، «شىڭجاڭ حالىق باسپاسىندا» رەداكتور بولىپ ىستەدى.
انداس اعا وسىنداي قاربالاس قوعامدىق قىزمەتتەردى ىستەي ءجۇرىپ، شىعارماشىلىقتان قول ۇزبەي، تارتىمدى شىعارمالار جازۋمەن قاتار، حالىق اقىنادارى ايتىسىنا قاتىسىپ، ءوزىنىڭ ايتىسكەرلىك قۋاتىن دا ايگىلەدى.
ايتار بولساق، 1974 جىلدان باستاپ اۋدان، ايماق، وبلىستا وتكىزىلگەن اقىندار ايتىسىندا جۇلدەلى بولىپ، 1977 جىلى 7-ايدا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ التاي ايماعى، قابا اۋدانى، بولباداي جايلاۋىندا وتكەن اقىندار ايتىسىندا ايگىلى حالىق اقىنى جامالحان قاراباتىرقىزى، جۇماعالي قۇيقاباەۆ، بەردىقاندارمەن ايتىسىپ، تاماشا ايتىس ورنەگىن كورسەتكەن. «جامالقانمەن ايتىسى»، «جۇماعاليمەن ايتىسى» 1977 جىلى شىققان «دالا دابىلى» دەگەن كىتاپتا جاريالانعان. سول جىلدارى جازعان «اقسۇڭقار» داستانى 1979 جىلى «شيڭجاڭ» حىلاق باسپاسى شىعارعان «جوڭعار جولاۋشىلارى» دەگەن داستاندار جيناعىنا ەندى.
انداس اعانىڭ ءومىر جولى وسىنداي قىم-قۋىت قوعامدىق جاعدايلاردا قالامگەرلىك قۋاتىن شىڭداپ «جىلدار ءىزى» ولەڭدەر جيناعى، «تاريح تالعارىنداعى تارلاندار» ەسسە، زەرتتەۋ ماقالار، «دودا» اتتى ايتىس، «سارىكەزەڭ سارىنى» اتتى ولەڭدەر جيناعى قاتارلى تارتىمدى شىعارمالار مەن كىتاپتارىن حالىققا ۇسىندى. 2006 جىلى كۇزدە «جىلدار ءىزى» اتتى شىعارماشىلىق كەشىن وتكىزىپ، ونەردەن حالقىنا ەسەپ بەردى. كەشكە قالامگەر دوستارى، اقىن-جازۋشىلار قاتىسىپ، اقىن ەڭبەگىن باعالاپ، ادەبيەتتەگى ورنىن تۇراقتاستىرىپ، ءوز لەبىزىن ءبىلدىرىپ اقان ەڭبەگىنە ەرەسەن باعا بەردى. كۇنەس اۋداندىق پارتكوم، وكىمەت باسشىلارى اقىنعا ات مىنگىزىپ، شاپان جاپسا، اقىننىڭ تۋعان اۋىلى كەڭسۋ اۋىلدىق وكىمەت باسشىلارى ۇكىلەگەن ارعىماعىن مىنگىزىپ ارداقتادى. اقىن قۋانىشىنا ورتاق بولعان ءبىز دە يىعىنا وقالى تون جاۋىپ، ايتىس ونەرىن كورسەتىپ، بولماشى شاكىرتتىك كوڭىلىمىزدى بىلدىردىك.
شىركىن، ۋاقىت دەسەڭىزشى؟! سونداي تاتۋ، بەرەكەلى دە مەرەكەلى كۇندەر بارا-بارا ادام ساناسىنا ساعىنىش دەگەن سارىالا جاپىراقتى تاستاپ كەتە بەرەدى ەكەن-اۋ.
دۇنيە وتەر-كەتەر سوققان جەلدەي،
جاقسىنىڭ جۇرگەن جەرى رۋلى ەلدەي، – دەمەكشى، قاشاندا حالقىنا قالتقىسىز ۇلەس قوسۋدى ويلايتىن ەسىل اعالاردىڭ ورنى بولەك قوي. 2007 جىلى 6-ايدىڭ ورتا شەنىندە كەڭسۋ اۋىلى، اۋداندا وتەتىن اقىندار ايتىسىنا دايىندىق جاساۋ ءۇشىن جاس اقىنداردى تاربيەلەۋ ءىسىن قولعا الدى. بۇعان اۋىل باسشىلارى، جاس اقىندارعا تاربيە، ساباق بەرسىن دەپ انداس اعانى ۇسىنىسپەن شاقىرعان بولاتىن. قاشاندا ەل تىلەگىن ەكى ەتپەيتىن ەلگەزەك مىنەزىمەن بازىبىرەۋلەرشە بۇلدانىپ، اقى تىلەمەي-اق، قاسىنا قىزى ماقپالدى ەرتىپ كەلىپ، جاس اقىندارعا ساباق بەرىپ، قازاقتىڭ ايتىس تاريحى، كۇنەس تاريحى جونىندە لەكتسيا وقىپ، بالاپان اقىندارعا ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ، اتالىق مەيىر كورسەتتى.
كۋرسى اياقتالىپ، كەشىندە كەڭسۋ قۇروزەك قىستاعىندا تۇراتىن، ونەر دەسە ىشكەن اسىن قويا تۇراتىن، ازامات اقىن باتىرعازى مۇقامەتبەكۇلى انداس اعا باستاعان اقىندارعا، اق سارباس ايتىپ سويىپ، كەڭ داستارقان جايدى. سول باسقوسۋدا كەڭسۋ اۋىلىنداعى
قاجەت انداس
قاجەت انداس










