امەريكالىق كليماتولوگ ۋوللەس بروكەر اۋا رايىنداعى وسىنداي وزگەرىستەردى سارالاي كەلىپ، 1975 جىلى 8 تامىزدا “ءScىence” اتتى جۋرنالعا وسى تاقىرىپتى كوتەرىپ، “جاھاندىق جىلىنۋ” تەرمينىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋدى ۇسىنىپتى. ۋوللەس بروكەردىڭ دالەلىنە سۇيەنسەك، بۇگىنگى جاھاندىق جىلىنۋ كوپ ۇزاماي اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ تومەندەۋ كەزەڭىنە اۋىسۋى مۇمكىن. ونىڭ العاشقى بەلگىلەرى دە بەلەڭ الا باستاپتى.
بىراق جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ادامزات ومىرىنە كەلتىرەتىن قاتەرىن ءالى دە مويىنداعىمىز كەلمەيدى. ءتىپتى، وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى كۇننىڭ كۇرت جىلىنىپ بارا جاتقانى تۋرالى دابىل قاققان كەڭەستىك كليماتولوگ ا. بۋدكونىڭ بولجامدارىن ءدال كەزىندە ەلەپ-ەسكەرمەگەنىمىز دۇرىس بولمادى. سونىڭ كەسىرىن بۇگىن تارتا باستادىق. وعان وسى كەيىنگى بىرنەشە جىلداعى اۋا رايىنداعى وراسان وزگەرىس پەن ەكولوگياداعى قورقىنىشتى كورىنىستەر ورىن العاندا، توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعاندا كوز جەتكىزدىك.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي، 1980 جىلدان باستاپ عالامشارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا 0،8°س كوتەرىلدى. ەگەر زەردەلەپ قارار بولساق، جاھاندىق جىلىنۋداعى 20 وزگەرىستىڭ 19-ى 1980 جىلدان كەيىنگى ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلەدى. قازiر جەر شارى بۇرىنعىعا قاراعاندا 1،1 گرادۋسقا جىلىعان. ەگەر جەر قىرتىسى 3-4 گرادۋسقا قىزسا، ادامدار ويلاماعان اپاتتىڭ ورىن الاتىندىعى انىق. وسىنداي كۇننiڭ شامادان تىس قىزۋى سالدارىنان پوليۋستiك مۇزدار تەز ەرiپ بارا جاتىر. ماسەلەن، اركتيكانىڭ مۇزدىقتارى ەرۋiن جارتى عاسىر بۇرىن باستاعان. گرەنلانديا مۇزدارى ەرiپ كەتسە، مۇحيت دەڭگەيi 7 مەترگە كوتەرiلەدi. مۇنداي جاعداي ورىن العاندا مالديۆ سياقتى تەڭiز دەڭگەيiنەن بiر مەترگە عانا جوعارى ورنالاسقان ەلدەردىڭ سۋ استىندا قالارى ءسوزسiز. ال انتاركتيدا مەن اركتيكا مۇزدىعى ەرiسە مۇحيت سۋى 60-70 مەترگە جوعارىلايدى. بۇل كەزدە اتوم بومباسىنىڭ زارداپتارى تۇككە تۇرعىسىز بولىپ قالادى. ەگەر وسى اپات بولىپ جاتسا، جەر بەتiنiڭ وسiمدiكتەر مەن جانۋارلار الەمi تۇگەلدەي وزگەرiپ، سۋ تاپشىلىعىنان 3 ملرد. ادامنىڭ ءومiرi قىل ۇستiندە قالادى.
بيىلعى اپتاپ ىستىقتىڭ سالدارى دا الەم ەلدەرىن مازالاي باستادى. شەتەل باسپاسوزىندەگى اقپاراتتارعا سۇيەنسەك، وڭتۇستىك، ورتالىق افريكادا قاتتى قۇرعاقشىلىق ورناپ، تەڭىز دەڭگەيى كوتەرلىپ كەتكەن. اركتيكاعا جىلى اۋا تاراپ جاتىر، ول ءوز كەزەگىندە كانادا مەن اقش كليماتىنا اسەر ەتەدى. سوڭعى جىلدارى اركتيكادا اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ، مۇزدىقتار ەرىپ جاتقاندىعى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرقاتارىندا ءانومالدى ىستىق تىركەلدى. ماسەلەن، گرەكيادا شىلدەنىڭ باسىندا اۋا تەمپەراتۋراسى 46 گرادۋسقا دەيىن جەتكەن. يتاليادا ماۋسىمنىڭ باسىندا قاتتى قۇرعاقشىلىق پەن ىستىق اۋا رايى ساقتالعان. ال جاپونيادا مامىر ايىنان باستاپ وسى ۋاقىتقا دەيىن تۇرعىندار اپتاپ ىستىقتان زارداپ شەگىپ جاتىر. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ مەزايراا قالاسىندا ەڭ جوعارى تەمپەراتۋرا تىركەلگەن. وندا تەمپەراتۋرا 60 گرادۋسقا جەتىپ قالعان.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ادامزاتتىڭ ءومىرى مەن وندىرىسىنە، بولاشاعى مەن تۇرمىسىنا تيگىزەتىن اسەرى دە از بولمايتىنى بەلگىلى. اقش عالىمدارى دالەلدەگەندەي، جەر شارى تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنەن ادامداردىڭ كوپشىلىگى ۇيقىسىزدىقتان زارداپ شەگەتىن بولادى. سونىمەن قاتار، اتموسفەرانى سالقىنداتۋ، اۋانى ىلعالداندىرۋ ماقساتىندا كوپ مولشەردە ەنەرگيا قاجەت بولادى. سونىمەن بىرگە ىستىق تەمپەراتۋرادا جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەر دۇرىس، ساپالى قىزمەت ىستەي الماي، ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەيدى. ەگەر جاھاندىق جىلىنۋ جىلدام جۇزەگە اساتىن بولسا، عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا 50 جىلدا مۇزدىقتار ەرىپ بىتەدى. جاعاجايداعى ەلدەر سۋعا باتىپ، جەر شارىن مۇز باسادى. اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى 10-15 گرادۋسقا تومەندەيدى.
كليماتولوگتار مەن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى، ءتىپتى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك كليماتتىڭ وزگەرۋىنە دايىن ەمەس. سوندىقتان ادامدارعا تابيعات كاتاكليزمدەرىنە قازىردەن باستاپ دايىندالۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا تەك نيدەرلاندىدا عانا ارنايى شليۋزدار، وزەندەگى، ارناداعى نە پورتتاعى كەمەنى سۋىنىڭ دەڭگەيى ودان جوعارى نە تومەن كەلەسى باسقا ارناعا اۋىستىرۋعا ارنالعان گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار بار. وسىعان ۇقساس قوندىرعى پەتەربور جاعالاۋىندا دا ورناتىلعان ەكەن. قازىرگى كەزدە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرقاتارى بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن 30-40% قولدانۋعا كوشتى. وسى باعىتتا امەريكا، ەۋروپا ەلدەرى جاقسى جۇمىس جاساپ جاتىر. ماسەلەن، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بالاما ەنەرگيا كوزىن پايدالانۋ تەك 1% عانا. بۇل وتە قيىن جاعداي.
وتكەن جىلى قىستا الەمنىڭ ەڭ جاس قالاسى، ەكولوگيالىق ولشەمدەر مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ بارلىق تالاپتارى ەسكەرىلگەن استانا قالاسىن سوقىر تۇمان باسىپ، ءىس-تۇتەك شارپىعاندا بارىپ ەسىمىزدى جيدىق. سوندا عانا كليماتقا كىسىلىك كوزبەن قاراۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىق. وسىعان وراي ەلىمىزدە قازاقستاننىڭ ەكولوگتار قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ، كوپ جىلدار نازارعا ىلىنبەي، بيىك مىنبەرلەردەن شەت قالعان وسى سالا عالىمدارى مەن ماماندارى قاتارعا تارتىلدى. مىنە، ءبىر جىلدان بەرى ەلىمىزدە ەكولوگيالىق احۋالدى ساقتاۋ، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، كليماتتاعى وزگەرىستەردى زەردەلەپ، ساراپتاۋ باعىتىندا قىرۋار شارۋا قولعا الىنىپ، اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي، بۇل ماسەلەنى ءالى دە قولعا الساق، كەش قالمايمىز. دەسە دە، ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن كوپ بولىپ جۇمىلۋمەن قاتار ەل بولىپ قولداۋ تانىتۋ كەرەك. زەرتتەۋ، زەردەلەۋ جۇمىسىنا دا قارجىنى اياماي، قولداۋ ارناسىن كەڭەيتكەن ءجون، ارينە…
بiزدiڭ ەلiمiزدەگi اۋا تەمپەراتۋراسى دا بiرتە-بiرتە كوتەرiلiپ كەلەدi. ايتا كەتەرلىگى، 2016 جىلى افريكادا ماريكەندج قالاسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى وتكەن جاھاندىق جىلىنۋدىڭ زارداپتارى تالقىلانعان. وسى كونفەرەنتسيادا قازاقستاننىڭ دا ءوز تاراپىنان كليماتتىڭ وزگەرۋىنە اسەرىن تيگىزىپ جاتقانى ءسوز بولعان. ەڭ الدىمەن، ارال تەڭىزى قۇرعاپ كەتكەننەن اسپانعا تۇزدىڭ ۇشۋى كليماتقا اسەر ەتسە، ەكىنشىدەن، ەلىمىزدەگى مۇنايدىڭ اسەرىنەن شىعاتىن پارنيكتىك گازدار، كولىكتەردىڭ پايدالاناتىن جانارمايى، كومىر جاعاتىن ۇيلەر، جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارى الەمدىك جىلىنۋعا اجەپتاۋىر ۇلەس قوسىپ جاتىر. وسىعان وراي، الەم ەلدەرى بىرلەسىپ قول قويعان پاريج كەلىسىمىندە ەلىمىز 2020 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازداردىڭ بەلگىلى ءبىر ولشەمىن ازايتۋ جايلى جاۋاپكەرشىلىك الدى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا ءبىز وسى كەلىسىمگە سايكەس ءىس-قيمىلدار جاساپ جاتقان جوقپىز. كەرىسىنشە، پارنيكتىك گازداردىڭ مولشەرى كوبەيىپ جاتىر.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ قاتەرى جەتىسۋلىقتارعا دا جەڭىل ءتيىپ تۇرعان جوق. بىرنەشە جىل قاتارىنان كوكتەم سوزىلىپ شىعىپ، جاز اپتاپ ىستىقپەن جەر تانابىن قۋىراتىندى شىعاردى. سوڭعى ون جىل شاماسىندا Iلە الاتاۋىنىڭ سولتۇستiك بەتكەيiندەگi مۇزدىقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەرiپ كەتكەن. ەكولوگ-كليماتولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، ححI عاسىردا اسقاقتاعان الاتاۋىمىزدا ادام كوزiن سۇيسiندiرەر مۇزدىق قالمايدى. بۇل دەرەكتەر “2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان ەكولوگياسى” اتتى مەملەكەتتiك باعدارلامادا كورسەتiلىپتى. مىڭ جىلدان بەرi قاتتالعان مۇزدىقتار ەرiسە، تاۋ شىڭدارىنىڭ ويىستارىندا الىپ كولدەر پايدا بولىپ، تاسقىندار كوبەيۋى مۇمكىن. ماسەلەن، 1963 جىلى Iلە الاتاۋىنداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋi سالدارىنان ەسiك كولiنەن الاپات سەل باستالىپ، ەتەكتەگi ەلدiڭ ەسiن العان. بۇل وقيعادان كەيiن تاۋ باسىندا مۇزدىقتاردان پايدا بولعان “اقكول” كولi قالدى. ەندi مۇزدىقتار ەري قالعان جاعدايدا اقكولدi ارناسىنان اسىرادى، ءوز كەزەگiندە ول ەسiك كولiنە تاعى بiر سارقۋى مۇمكiن. ونىڭ زاردابىن مولشەرلەۋ قيىن. ستاتيستيكاعا سەنسەك، جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسiنەن Iلە الاتاۋىنان باستاۋ الاتىن وزەندەردiڭ سۋى سوڭعى جىلدارى 16%-عا كەمiپتi. مۇنداي كەلەڭسىزدىك جەر جانناتى اتانعان جەتىسۋدىڭ ءار تۇسىنان كەزدەسەدى. ەگەر وسىنى ەرتەرەك قولعا الىپ، ونىڭ شەشۋ جولدارىن تاپپاساق، جەتى وزەنى سارقىراپ اعىپ، قۇزار شىڭدارى كوككە بوي سوزعان جانە كوكپەڭبەك كولدەرى كوزدىڭ قاراشىعىنداي مولدىرەگەن جەرۇيىق مەكەندى قۇلا تۇزگە اينالدىرۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
تەك وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا، نەبارى بىرنەشە جىل ىشىندە ميلليونداعان گەكتار دالامىز اياۋسىز جىرتىلدى. ىقىلىم زامانداردان بەرى ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلگەن ۇلتتىق پراگماتيزم ساناۋلى جىلدا ادام تانىماستاي وزگەرىپ، استا-توك ىسىراپشىلدىققا ۇلاستى. سونىڭ كەسىرىنەن، جەر-انا جاراتىلعاننان بەرى ءشوبىنىڭ باسى تۇلپارلاردىڭ تۇياعىمەن عانا تاپتالعان دالانىڭ بارلىق قۇنارى قۇردىمعا كەتتى. تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن مىڭداعان گەكتار ميالى جەرىمىز ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا، ارال تەڭىزى اڭقاسى كەپكەن شولگە اينالدى. وسىنىڭ ءبارى جەرگە اسا نەمقۇرايدى قاراۋدىڭ اشى مىسالى. ەندى وسى قاتەرگە جاھاندىق جىلىنۋ قوسىلدى. سوندىقتان جاننات مەكەنىمىزدى قورعاۋدىڭ دۇرىس جولىن قاراستىرۋعا تىرىسقانىمىز ءجون.
قاجەت انداس.
“Q-Andas” اقپارات اگەنتتىگى.
