Amerikalyq klimatolog Uolles Broker aua raiyndaǵy osyndai ózgeristerdi saralai kelip, 1975 jyly 8 tamyzda “Science” atty jurnalǵa osy taqyrypty kóterip, “jahandyq jylynu” terminin ǵylymi ainalymǵa engizudi úsynypty. Uolles Brokerdiń dáleline súiensek, búgingi jahandyq jylynu kóp úzamai aua temperaturasynyń tómendeu kezeńine auysuy múmkin. Onyń alǵashqy belgileri de beleń ala bastapty.
Biraq jahandyq jylynudyń adamzat ómirine keltiretin qaterin áli de moiyndaǵymyz kelmeidi. Tipti, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary kúnniń kúrt jylynyp bara jatqany turaly dabyl qaqqan keńestik klimatolog A. Budьkonyń boljamdaryn dál kezinde elep-eskermegenimiz dúrys bolmady. Sonyń kesirin búgin tarta bastadyq. Oǵan osy keiingi birneshe jyldaǵy aua raiyndaǵy orasan ózgeris pen ekologiyadaǵy qorqynyshty kórinister oryn alǵanda, tótenshe jaǵdailar tuyndaǵanda kóz jetkizdik.
Ǵalymdardyń zertteui kórsetkendei, 1980 jyldan bastap ǵalamshardaǵy ortasha temperatura 0,8°S kóterildi. Eger zerdelep qarar bolsaq, jahandyq jylynudaǵy 20 ózgeristiń 19-y 1980 jyldan keiingi uaqytqa túspa-tús keledi. Qazir jer shary búrynǵyǵa qaraǵanda 1,1 gradusqa jylyǵan. Eger jer qyrtysy 3-4 gradusqa qyzsa, adamdar oilamaǵan apattyń oryn alatyndyǵy anyq. Osyndai kúnniń shamadan tys qyzuy saldarynan polyustik múzdar tez erip bara jatyr. Máselen, Arktikanyń múzdyqtary eruin jarty ǵasyr búryn bastaǵan. Grenlandiya múzdary erip ketse, múhit deńgeii 7 metrge kóteriledi. Múndai jaǵdai oryn alǵanda Malьdiv siyaqty teńiz deńgeiinen bir metrge ǵana joǵary ornalasqan elderdiń su astynda qalary sózsiz. Al Antarktida men Arktika múzdyǵy erise múhit suy 60-70 metrge joǵarylaidy. Búl kezde atom bombasynyń zardaptary túkke túrǵysyz bolyp qalady. Eger osy apat bolyp jatsa, jer betiniń ósimdikter men januarlar álemi túgeldei ózgerip, su tapshylyǵynan 3 mlrd. adamnyń ómiri qyl ústinde qalady.
Biylǵy aptap ystyqtyń saldary da álem elderin mazalai bastady. SHetel baspasózindegi aqparattarǵa súiensek, Ońtústik, Ortalyq Afrikada qatty qúrǵaqshylyq ornap, teńiz deńgeii kóterlip ketken. Arktikaǵa jyly aua tarap jatyr, ol óz kezeginde Kanada men AQSH klimatyna áser etedi. Sońǵy jyldary Arktikada aua temperaturasy kóterilip, múzdyqtar erip jatqandyǵy belgili. Osyǵan bailanysty Europa elderiniń birqatarynda anomalьdi ystyq tirkeldi. Máselen, Grekiyada shildeniń basynda aua temperaturasy 46 gradusqa deiin jetken. Italiyada mausymnyń basynda qatty qúrǵaqshylyq pen ystyq aua raiy saqtalǵan. Al Japoniyada mamyr aiynan bastap osy uaqytqa deiin túrǵyndar aptap ystyqtan zardap shegip jatyr. Birikken Arab Ámirlikteriniń Mezairaa qalasynda eń joǵary temperatura tirkelgen. Onda temperatura 60 gradusqa jetip qalǵan.
Jahandyq jylynudyń adamzattyń ómiri men óndirisine, bolashaǵy men túrmysyna tigizetin áseri de az bolmaityny belgili. AQSH ǵalymdary dáleldegendei, Jer shary temperaturasynyń kóteriluinen adamdardyń kópshiligi úiqysyzdyqtan zardap shegetin bolady. Sonymen qatar, atmosferany salqyndatu, auany ylǵaldandyru maqsatynda kóp mólsherde energiya qajet bolady. Sonymen birge ystyq temperaturada júmysshylar men qyzmetkerler dúrys, sapaly qyzmet istei almai, eńbek ónimdiligi tómendeidi. Eger jahandyq jylynu jyldam júzege asatyn bolsa, ǵalymdardyń boljauynsha 50 jylda múzdyqtar erip bitedi. Jaǵajaidaǵy elder suǵa batyp, Jer sharyn múz basady. Auanyń ortasha temperaturasy 10-15 gradusqa tómendeidi.
Klimatologtar men ǵalymdardyń aituynsha, memleketterdiń kópshiligi, tipti Europa elderiniń barlyǵy derlik klimattyń ózgeruine daiyn emes. Sondyqtan adamdarǵa tabiǵat kataklizmderine qazirden bastap daiyndalu kerek. Qazirgi uaqytta tek Niderlandyda ǵana arnaiy shlyuzdar, ózendegi, arnadaǵy ne porttaǵy kemeni suynyń deńgeii odan joǵary ne tómen kelesi basqa arnaǵa auystyruǵa arnalǵan gidrotehnikalyq qúrylǵylar bar. Osyǵan úqsas qondyrǵy Peterbor jaǵalauynda da ornatylǵan eken. Qazirgi kezde Europa elderiniń birqatary balama energiya kózderin 30-40% qoldanuǵa kóshti. Osy baǵytta Amerika, Europa elderi jaqsy júmys jasap jatyr. Máselen, bizdiń elimizde balama energiya kózin paidalanu tek 1% ǵana. Búl óte qiyn jaǵdai.
Ótken jyly qysta álemniń eń jas qalasy, ekologiyalyq ólshemder men qorshaǵan ortany qorǵaudyń barlyq talaptary eskerilgen Astana qalasyn soqyr túman basyp, is-tútek sharpyǵanda baryp esimizdi jidyq. Sonda ǵana klimatqa kisilik kózben qarau kerektigin úǵyndyq. Osyǵan orai elimizde Qazaqstannyń ekologtar qauymdastyǵy qúrylyp, kóp jyldar nazarǵa ilinbei, biik minberlerden shet qalǵan osy sala ǵalymdary men mamandary qatarǵa tartyldy. Mine, bir jyldan beri elimizde ekologiyalyq ahualdy saqtau, qorshaǵan ortany qorǵau, klimattaǵy ózgeristerdi zerdelep, saraptau baǵytynda qyruar sharua qolǵa alynyp, auqymdy júmys atqarylyp jatyr. «Eshten kesh jaqsy» degendei, búl máseleni áli de qolǵa alsaq, kesh qalmaimyz. Dese de, máseleniń túiinin tarqatu úshin kóp bolyp júmylumen qatar el bolyp qoldau tanytu kerek. Zertteu, zerdeleu júmysyna da qarjyny ayamai, qoldau arnasyn keńeitken jón, árine…
Bizdiń elimizdegi aua temperaturasy da birte-birte kóterilip keledi. Aita keterligi, 2016 jyly Afrikada Marikendj qalasynda klimattyń ózgeruine bailanysty ótken jahandyq jylynudyń zardaptary talqylanǵan. Osy konferentsiyada Qazaqstannyń da óz tarapynan klimattyń ózgeruine áserin tigizip jatqany sóz bolǵan. Eń aldymen, Aral teńizi qúrǵap ketkennen aspanǵa túzdyń úshuy klimatqa áser etse, ekinshiden, elimizdegi múnaidyń áserinen shyǵatyn parniktik gazdar, kólikterdiń paidalanatyn janarmaiy, kómir jaǵatyn úiler, jylu elektr ortalyqtary álemdik jylynuǵa ájeptáuir úles qosyp jatyr. Osyǵan orai, álem elderi birlesip qol qoiǵan Parij kelisiminde elimiz 2020 jylǵa deiin parniktik gazdardyń belgili bir ólshemin azaitu jaily jauapkershilik aldy. Alaida búgingi tańda biz osy kelisimge sáikes is-qimyldar jasap jatqan joqpyz. Kerisinshe, parniktik gazdardyń mólsheri kóbeiip jatyr.
Jahandyq jylynudyń qateri jetisulyqtarǵa da jeńil tiip túrǵan joq. Birneshe jyl qatarynan kóktem sozylyp shyǵyp, jaz aptap ystyqpen jer tanabyn quyratyndy shyǵardy. Sońǵy on jyl shamasynda Ile Alatauynyń soltústik betkeiindegi múzdyqtardyń jartysyna juyǵy erip ketken. Ekolog-klimatologtardyń aituynsha, HHI ǵasyrda asqaqtaǵan Alatauymyzda adam kózin súisindirer múzdyq qalmaidy. Búl derekter “2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan ekologiyasy” atty memlekettik baǵdarlamada kórsetilipti. Myń jyldan beri qattalǵan múzdyqtar erise, tau shyńdarynyń oiystarynda alyp kólder paida bolyp, tasqyndar kóbeyui múmkin. Máselen, 1963 jyly Ile Alatauyndaǵy múzdyqtardyń erui saldarynan Esik kólinen alapat sel bastalyp, etektegi eldiń esin alǵan. Búl oqiǵadan keiin tau basynda múzdyqtardan paida bolǵan “Aqkól” kóli qaldy. Endi múzdyqtar eri qalǵan jaǵdaida Aqkóldi arnasynan asyrady, óz kezeginde ol Esik kóline taǵy bir sarquy múmkin. Onyń zardabyn mólsherleu qiyn. Statistikaǵa sensek, jahandyq jylynu protsesinen Ile Alatauynan bastau alatyn ózenderdiń suy sońǵy jyldary 16%-ǵa kemipti. Múndai keleńsizdik jer jannaty atanǵan Jetisudyń ár túsynan kezdesedi. Eger osyny erterek qolǵa alyp, onyń sheshu joldaryn tappasaq, jeti ózeni sarqyrap aǵyp, qúzar shyńdary kókke boi sozǵan jáne kókpeńbek kólderi kózdiń qarashyǵyndai móldiregen jerúiyq mekendi qúla túzge ainaldyruymyz ábden múmkin.
Tek ótken ǵasyrdyń ortasynda, nebári birneshe jyl ishinde milliondaǵan gektar dalamyz ayausyz jyrtyldy. Yqylym zamandardan beri úrpaqtan úrpaqqa jalǵasyp kelgen últtyq pragmatizm sanauly jylda adam tanymastai ózgerip, asta-tók ysyrapshyldyqqa úlasty. Sonyń kesirinen, Jer-ana jaratylǵannan beri shóbiniń basy túlparlardyń túyaǵymen ǵana taptalǵan dalanyń barlyq qúnary qúrdymǵa ketti. Túgin tartsań maiy shyǵatyn myńdaǵan gektar miyaly jerimiz ekologiyalyq apat aimaqtaryna, Aral teńizi ańqasy kepken shólge ainaldy. Osynyń bári jerge asa nemqúraidy qaraudyń ashy mysaly. Endi osy qaterge jahandyq jylynu qosyldy. Sondyqtan jannat mekenimizdi qorǵaudyń dúrys jolyn qarastyruǵa tyrysqanymyz jón.
Qajet Andas.
“Q-Andas” aqparat agenttigi.
