مايۋفۋدىڭ قاس تاسىن تارتۋ ەتىپ شەتەلدىككە جارامساقتانۋى
جۋكۋلي پۇتحاناسىنداعى قاس تاستى اڭگىمە ەتۋ ءۇشىن ءسوزدى 1898 جىلدان باستاعان ءجون. ول كەزدە رەسەي شىڭجاڭعا تاعى دا ءبىر “تەكسەرۋشىلەرىن” جىبەرىپ، ساياحات جاساتتىردى. ولار باستىسى تيان-شاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنىڭ جاراتىلىستىق بايلىعىن انىقتاۋدى كوزدەدى. وسى تەكسەرۋشىلەردىڭ اراسىندا كيزلوۆ دەگەن جاراتىلىستىق عالىمى بار بولاتىن، ول تيان-شان تاۋىنىڭ سولتۇستىك باۋرايىنان كوپتەگەن حايۋان جانە وسىمدىك، رۋدا ۇلگىلەرىن جيناپ الدى. وسىدان سوڭ ول وڭتۇستىك شىڭجاڭنىڭ جەر-جەرلەرىنە بارىپ كورىپ قايتۋدى ويىنا الدى. ول كەرۋەنىن الىپ يانچيگە بارىپ، مايۋفۋ دەگەن كەزبە ساۋداگەردى تابادى دا، ونى وزىنە جول باستاۋشى ەتەدى.
مايۋفۋ زاتىندا باي ساۋداگەردىڭ ۇرپاعى بولاتىن، بالا كەزىنەن باستاپ جەردى كوپ كەزگەن. ال اكەسى ءتۇزۋ كاسىپپەن شۇعىلدانباعان، سال-سەرىنىڭ ءوزى بولاتىن. بەتالدى قۇمار ويناپ، زيناقورلىقپەن شۇعىلدانىپ، اتا-باباسىنان قالعان قازىنا-مۇلىكتى تاقىر-تازا تاۋىسقان ونىڭ ۇلىنا قالدىرعان ميراسى – وسپەلىك جانە جارامساقتىق ونەر عانا ەدى. الايدا مايۋفۋ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك شىڭجاڭنىڭ جەر-جەرىنە ۇنەمى قاتىناپ تۇراتىن. كورگەن-بىلگەنى كوپ. ونىڭ ۇستىنە ۇيعىر، حانزۋ تىلدەرىن بىلەتىن. پرجەۆالسكيي شىڭجاڭدا تەكسەرۋ جۇرگىزگەن شاقتا مايۋفۋدى ءبىر مەزەت وزىنە جول باستاۋشى ەتكەن، سول كەزدە وسى ورىس تىلىنەن دە ەداۋىر حابار تاۋىپ قالعان. بۇل رەت كيزلوۆ ونى وزىنە جول باستاۋشىلىققا جانە تىلماشتىققا جالدادى، ال مايۋفۋ قوجايىنى ءۇشىن بار زەيىن-زەردەسىن جۇمسادى.
ءبىر كۇنى ولار يانچيدەگى تاۋدان كەن تەكسەرىپ قايتىپ كەلە جاتقاندا، مايۋفۋ توسىننان ءبىر ساۋال قويدى.
– مىرزا، ءسىز كەن ونىمدەرى ءمالىم ءبىر تاۋ سىلەمىن بويلاپ ورنالاسادى دەمەپ پە ەدىڭىز؟ وسىدان ءبىر اي بۇرىن مەن كۇشاردان زۋباش وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بايىرعى قالادان ويلاماعان جەردەن ءبىر كەسەك، بۇرىش ۇستەلدەي بار. سوندا سول وڭىردە قاس تاس كەنى بار بولىپ جۇرمەسىن؟
قارق-قارق كۇلگەن كيزلوۆ:
– شىڭجاڭدا تەك حوتان وڭىرىندە عانا قاس تاسى بار ەكەنىن مەن بىلەمىن، ال كۇشار تاۋلارىندا مۇنداي نارسە جوق. سەن كوپ تاستى قاس تاس دەپ قاتە مالدانىپ جۇرمە! – دەدى.
بىرەۋ وزىنە “كوزىڭ ەشتەڭە تانىمايدى” دەسە، مايۋفۋدىڭ شامى كەلەتىن. سوندىقتان ول شىنداپ تۇرىپ تۇسىندىرە باستادى:
– قۇداي الدىندا انت بەرە الامىن، سول جەردە قاس تاسىنىڭ بار ەكەندىگى حاق، مەن ءوزىمدى جاھان كەزگەن ادام سانايمىن، قارا كوك تاس پەن قاس تاستى ايىرا الماسام، ونان ءتىپتى قۇدايدىڭ اتقانى عوي!
– سەن قاس تاستى بىلەسىڭ بە؟ وندا ايتىپ قويشى، قاس تاس قانشا سورتقا بولىنەدى؟ جاقسى-جامانىن قالاي ايىرادى؟
– وحو، مىرزا، ءسىز دە ادامدى تىم وسال سانايدى ەكەنسىز. مەن باسقانى بىلمەيمىن، وسى قاس تاسى دەگەن نارسەنى بالا كەزىمنەن از كورمەدىم-اۋ دەيمىن! – دەپ مايۋفۋ ءبىر ۇلكەن تاستىڭ ۇستىنە بارىپ وتىرىپ، ماحوركاسىن وراپ الدى دا، اسپاي-ساسپاي سويلەي باستادى. – ول قاس تاسى دەگەن نارسە شىعاتىن جەرىنە قاراپ لانتيان قاس تاسى، دالي قاس تاسى، سوۋشان قاس تاسى، نانيان قاس تاسى جانە شىڭجاڭنىڭ كۇنلۇن قاس تاسى سياقتى وننان استام تۇرگە بولىنەدى. ال تۇسىنە قاراپ: اق، سارى، قىزىل، كۇلگىن، قارا، جاسىل، كوك، ال-بۇلا قاتارلى ون نەشە تۇرگە بولىنەدى. اق مامىقتاي اپپاعى، شۇعىلانىڭ ساۋلەسىندەي ساپ-سارىسى، تاۋىقتىڭ تاجىندەي قىپ-قىزىل، دالاپتاي كۇلگىن، كومىردەي قاراسى – مەيلى قاي جەردە شىقسىن، بارلىعىن جۇرت مويىنداعان تاڭداۋلى قاس تاستارى بولىپ تابىلادى، – ول سويلەپ وسى اراعا كەلگەندە كيزلوۆتىڭ باس يزەپ قۇپتاپ جاتقانىن كورىپ، كوتەرىلە قالدى دا تاعى سويلەپ كەتتى، – بۇل قاس تاستارىن اجىراتۋداعى قاراپايىم ساۋات قانا عوي، ايتا بەرسەك تاعى بار! – بۇل كەزدە ساۋداگەر وسى ءبىر اۋىز سوزدەن ادەيى ايتتى دا، جالعاسىن ايتۋعا اسىقپاي، سىرىڭكەسىن جاعىپ، تەمەكىسىن تۇتاتىپ، ونان ماحوركانى قۇشىرلانا قاعىپ ءبىر سوردى دا، كوز قيىعىن قارسى جاعىنا تاستاپ قويدى. بۇل ونىڭ ساۋدا جاساۋداعى كانىگى ءتاسىلى، ساتاتىن نارسەسىنىڭ ماقتاۋىن جەتكىزىپ، الارمانىن ىنتىعىن بايقايتىن قۋلىعى ەدى.
ايتىپ ايتپاي-اق كيزلوۆ تاعات قىلا المادى. مايۋفۋدىڭ “قاس تاستى سورتقا ايىرعان” اڭگىمەسىن تىڭداپ تۇرعان ول شىنداپ قول قويدى. ونىڭ ايتقاندارى “ادەتتەگى ساۋات” ەكەنىن قايدان ءبىلسىن.
– تاعى نەمەنە بار دەدىڭ؟ – دەدى ول تاعاتسىزدانىپ.
– مولدىرلەۋ كەلگەن تاعى ءبىر ءتۇرى بار، بۇل “مۇز قاس تاسى” دەپ اتالادى، ەڭ جوعارى سورتى – مىنە وسى. الايدا ونىڭ دا جوعارى جانە تومەن سورتى بار.
اڭگىمەنى تىڭداپ وسى اراعا كەلگەن كيزلوۆ ەرىكسىزدەن “وي، شىركىن!” دەپ قالدى. ول بەينە مايۋفۋدىڭ باستاۋىندا اسقارعا شىعىپ، مۇزدى اسۋدان وتكەندەي، ءوزىن اسقاردىڭ ەڭ اسقارىنا جەتكەندەي سەزىندى؛ ونان جوعارى الىپ قارلى تاۋ بار ەكەنىن مۇلدە ويلامادى، قارلى تاۋعا جەتكەندە “ەڭ توبەسىنە شىقتىم” دەپ ويلادى، مۇنان دا جوعارى جەڭىس شوقىسى بار ەكەنىن بۇل مۇلدە بىلمەدى. وسى ءبىر سىنعان وتباسىنىڭ ۇرپاعىنىڭ بىلەرىنىڭ، ءسىرا، قانشالىقتى ەكەن دەشى؟
شەتەلدىكتىڭ وزىنە مويىنسال بولعانىن كورگەن مايۋفۋ ءسوزىن قايتا ساباقتادى:
– بۇل مۇز قاس تاسى تاعى “تاۋىق قانى” رەڭدى قاس تاسى، “سارى الاۋىز” رەڭدى قاس تاسى، “سۇرلەنگەن جۇمىرتقا” رەڭدى قاس تاسى دەپ ءۇش دارەجەگە بولىنەدى. ال بۇل ءۇش دارەجەنىڭ ءوزى رەڭىنىڭ بىركەلكىلىگى، مولدىرلىگى، شىمىرلىعى قاتارلى جاقتارىنا قاراپ تاعى توعىزعا بولىنەدى.
– سەنىڭ زۋباش بايىرعى قاسىنان كورگەنىڭ قايسى تۇرگە جاتاتىن قاس تاس؟ – دەپ سۇراي قالدى كيزلوۆ.
– بەتىندە قارالتىم جولاقتارى بار سۇر ءتۇستى قاس تاس، – دەپ سۇلەسوق جاۋاپ بەردى مايۋفۋ.
– مۇنداي بولعاندا ول ارالاس رەڭدى قاس تاس بولدى عوي، مۇنداي قاس تاس ەڭ تومەن دارەجەگە كىرەدى، قانشالىقتى كەرەمەتى بار دەيسىڭ! – دەپ كيزلوۆ بەلگىلىكتى ادام تۇرعىسىنان ەسىنە الا سويلەدى.
– بۇلاي دەمەڭىز، قاس تاسىنا باعا بەرگەندە ونىڭ ساپاسىنا قاراۋ – تەك ءبىر جاعى عانا. ەندى ءبىر جاعى – قاس تاستىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە دە قاراۋ كەرەك! “مىڭ جىلدىق قاس تاس دۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن اسىل” دەيدى جۇرت ۇنەمى. مەنىڭشە، بۇل قاس تاسى از بولعاندا ءۇش مىڭ جىل شىعادى.
– حا-حا! دوسىم، ءوزىڭ قىزىق-اق جاي ەكەنسىڭ عوي، سەنىڭ ايتقانىڭنىڭ ءبارىن قايتىپ ءجون دەي بەرەمىز!
– كيزلوۆ مىرزا، – دەدى مايۋفۋ ىزعارلانىپ، – مەنىڭ الگىندە تانىستىرعانىم قاس تاستىڭ ساپاسى جايىندا عانا، ال قاس تاستىڭ قۇنىن پارىقتايتىن ولشەمدەر ءالى كوپ. مىنانى ءبىلۋىڭىز كەرەك: باعالى قاس تاستارىنىڭ سىرتىن كوبىنەسە ادەتتەگى تاستار قاپتاپ جاتادى، مۇنداي تاستى “قاس تاسى شىعاتىن تاس” دەپ ايتادى. وسى اسىل تاستى جارىپ اشقاندا عانا قاس تاسىن الۋعا بولادى. ويلاپ كورىڭىز: سالماعى بىرنەشە مىڭ جىندىق (جين) قاس تاس قانشالىقتى زور تابيعي تاستىڭ ىشىنەن الىندى ەكەن دەسەڭىزشى! بۇل قاس تاسىن الۋعا قانشاما كۇش كەتتى دەسەڭىزشى! ونىڭ ۇستىنە مۇنداي ۇلكەن قاس تاستان عاسىرلار بويى بۇزىلماي تۇرا بەرەتىن قاس تاس ويماسىن ويۋعا بولادى. ال كورىنىسى تاماشا “مۇز قاس تاسىنىڭ” مۇنداي ۇلكەندەرى جوق، سوندىقتان مۇنان كىشكەنتاي ويىنشىقتار عانا جاسالدى. مۇنى جوعارعىسىمەن قالاي سالىستىرۋعا بولسىن؟
قۋانىپ كەتكەن كيزلوۆ:
– مايۋفۋ، ءسىزدىڭ ءوزىڭىزدىڭ اسىلدى پارىقتاي الاتىنىڭىزدى بايقاماپپىن! الايدا مەن مىناعان تاڭ-تاماشامىن: سونشالىقتى ۇلكەن قاس تاس سول بايىرعى قالاعا قالاي بارىپ قالعان؟ – دەدى.
– بۇعان مەنىڭ دە تاڭىم بار: ول ءوزى قىرىق-وتىز ادام ازەر قوزعاي الاتىن تاۋ قاس تاسى. كەيىن كەلە مەن وعان تاعى تاپتىشتەي تەكسەرۋ جۇرگىزدىم: ول تۇرعان جەر ەكى جاعى بەتكەي كەلگەن وزەن جاعاسى ەدى. بۇل قاس تاس تاۋ بەتكەيىندە اشىق جاتىپ، سودان وزەنگە قۇلاپ، سۋ تاسىعاندا ونى تاسقىن سۋ دومالاتىپ اكەلىپ تاستاعان جوق پا وسى؟
– دۇرىس، ءسوزىڭنىڭ جانى بار. مۇنداي بولعاندا كۇشار تاۋىندا دا قاس تاس بار بولعانى، – كيزلوۆ بەينە ءبىر ۇلى قۇرلىقتى تاپقانداي، وتىرعان تاسىنان قۋانا اتىپ تۇرىپ، مايۋفۋدىڭ قولىنان تارتتى.
– ءجۇر، ءبىز اۋەلى زۋباش بايىرعى قالاسىن كورەيىك، قاس تاس كەنىن تاۋعا كىرگەن سوڭ بىراق ىزدەيىك. مۋبادا كۇشاردان قاس تاس كەنى تابىلىپ جاتسا، بۇل ءبىر جاڭالىق-اق بولار ەدى، وندا كەننىڭ اتىن مەنىڭ اتىممەن اتاۋعا ءتيىسپىز عوي!
سونىمەن مايۋفۋ جول باستادى. كيزلوۆ بارلىق ادامىن، ات-كولىگىن الىپ، تاعى دا ون مىقتى جىگىت جالداپ، بايىرعى قالا زۋباش قايداسىڭ دەپ ءجۇرىپ كەتتى. ايتىلمىش “بۋددا اۋليەنىڭ ءىزى تۇسكەن تاستى” ولار كوپ قينالماي تاۋىپ تا الدى. بىراق 17–18 ادام بار كۇشىن سالسا دا، بۇل قاس تاستى ورنىنان جىلجىتا المادى.
اينالىپ كەلىپ، امالىن تاعى مايۋفۋ تاپتى. قاس تاستىڭ بەتىندە سىزات بار ەكەنىن كورگەن ول لوم تەمىر اكەلدىرىپ، سىزاتتىڭ ءدال وزىنەن سالعىزىپ ۇرعىزا باستادى – قاس تاس ەكىگە ءبولىندى. وسىدان سوڭ ورتاسىنان بولىنگەن قاس تاستى ارقانمەن شاندىپ بايلاتتى دا، اتپەن سۇيرەتىپ، ارتىنان جالشىلارىنا يتەرتىپ ءجۇرىپ وزەننەن زورعا دەگەندە وتكىزدى. مايۋفۋدىڭ ويىنشا تاستى ەكىگە ءبولىپ تاستاعاندا الىپ كەتۋگە وڭاي، ونىڭ ۇستىنە شەتەلدىكتەن جارتىسىن ءبولىپ الۋعا دا پايدالى.
كيزلوۆ بۇل قاس تاسىنا قىزىقپاي قويعان جوق. مۇنداي ءداۋ قاس تاستى قولعا ءتۇسىرۋدىڭ ارينە قيىن ەكەندىگىن، سونداي-اق ونى ءوز ەلىنە الىپ كەتۋ دە وڭايعا تۇسپەيتىندىگىن ول بىلەتىن. ونىسىن بىلاي قويعاندا، اسەمونەر بۇيىمىن ويىپ جاساۋعا كەلمەيتىن قاس تاستى “دۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن اسىل” دەۋگە تاتىي ما؟
كيزلوۆ بۇل بايىرعى قالانى جارىم كۇن ارالاپ كوردى، ارالاعان جەرىنەن ونىڭ كوزىنە كورىنگەنى تەك قيراپ، تامتىعى عانا قالعان تام-دۋالدار، قىرۋار قابىرعا سۋرەتتەر جانە مۇسىندەر عانا بولدى. بىراق باياعىدان باسقا قاس تاس كەزىكپەدى. زۋباش وزەنى بايىرعى قالانىڭ قاسىنان وتكەندە شۇعىل شىنتاق جاسايدى ەكەن دە، تاۋ اڭعارىنان بۇرقىنا اعىپ وتەدى ەكەن – كيزلوۆتىڭ نازارى وسىعان اۋدى. مىناۋ جايتقا قاراعاندا مايۋفۋ ەداۋىر اقىلعا قونىمدى ايتقان: الگى قاس تاستى تاۋدان تاسقىن سۋدىڭ اعىزىپ اكەلگەندىگى حاق دەپ ويلادى. ول مايۋفۋعا قاس تاستى كۇشار قالاشىعىنا اپارۋدى تاپسىردى دا، ءوزى اتقا ءمىنىپ، قاسىنا ەكى نوكەر ەرتىپ، اقباس تاۋ وڭىرىنەن قاس تاس كەنىن ىزدەۋگە كەتتى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…











