وتىز جەتىنشى جىلدىڭ زوبالاڭى تاريح قويناۋىنا ءسىڭىپ، زاپىراندى دا كاندى جىلدار تىزبەگى بىزدەن قانشالىقتى الىستاعان سايىن، ونىڭ قوعامعا، ەلگە، ءاربىر وتباسىنا اكەلگەن قايعى-قاسىرەتى ءالى كۇنگە دەيىن جۇرەكتەردى سىزداتادى. كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ، اتاقتى «ۇشتىكتىڭ» امىرىمەن ايدالىپ، سوتتى بولىپ، جازىقسىزدان-جازىقسىز «جازىقتى» اتانىپ، قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرىلمەي، تۋعان حالكىنا «جاۋ» اتانعان ارىستارىمىز كەيىننەن اكتالىپ، توم-توم ءىسى مۇراعاتتاردان تابىلىپ جاتىر. بۇگىندە تاريح اقتاڭداقتارىنىڭ بەتپەردەسىن اشۋعا قالامگەرلەر قاۋىمى دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسۋدا. تەگىندە، اقيقات ادىلەتتىلىك جاعىندا ەكەنىن ۋاكىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
ءبىزدىڭ قولىمىزعا قالام الىپ، ەش كىناسىز قۋعىن-سۇرگىن قۇربانىنا اينالعان اعا ۇرپاق وكىلى جايلى وي تەربەۋىمىزگە ەل گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان (24 جەلتوقسان، 2008 جىل.) بەلگىلى جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆتىن «ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن نىعمەت نۇرماقوۆ» اتتى ماقالاسى سەبەپ.
ماسكەۋدە اتىلعان…
وسى زەرتتەۋ ماقالاسىندا اۆتور التى الاشتىڭ ارىستارى، قازاقتىڭ اردا ۇلدارى – ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ 1937 جىلعى 27 قىركۇيەكتە ءبىر باپپەن ايىپتالىپ، ءبىر كۇندە اتىلعاندىعى، ولاردىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى مونوستىر اۋدانى اتالاتىن بايىرعى «دون زيراتىندا» جەرلەنگەنى تۋرالى تىڭ دەرەك كەلتىرەدى. جازۋشى بۇل دەرەكتەردى شىققان «مەموريال» قوعامىنىڭ («زۆەنيا» باسپاسى) «1935–1953 جىلدار ارالىعىندا اتىلعاندار ءتىزىمى» كىتابىنىڭ الىنعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. ودان ءارى زەرتتەۋشى «وسىعان وراي «1935–1963 جىلدار ارالىعىنداعى اتىلعاندار» كىتابىنداعى «كازاحسكايا سسر» دەگەن تاراۋدىڭ دا كوپ قۇپيانى اشۋعا سەبەپ بولاتىنىن ايتپاقپىز. مۇندا سول زۇلمات جىلدارىندا جازىقسىز جاپا شەگىپ، قۇربان بولعان قانداستارىمىز بەن جەرلەستەرىمىزدىڭ ءتىزىمى كەلتىرىلگەن. ماقالادا وسى دەرەكتەردى تولىق جاريالاۋدى ءجون كوردىك. بۇل ءتىزىم حابارسىز كەتكەن اتاسىن، اكەسىن، تۋىسىن ىزدەگەن بۇگىنگى ۇرپاققا كەرەك ەكەنى انىق» دەي وتىرىپ، اتىلعانداردىڭ ءتىزىمىن كەلتىرەدى. قالامگەردىڭ تۇيسىگى الداماپتى. ءبىز وسى تىزىمنەن اكەسى كوشكىننىڭ تۋعان اعاسى سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ ەسىمىن كورىپ، ءۇي ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىندەي وقيعانىڭ جاي-جاپسارىن بىرگە تولعانا وتىرىپ جەتكىزگەن ەڭبەك ارداگەرى، كەزىندە «مال شارۋاشىلىعىنىڭ جۋكوۆى» اتانعان، بۇگىندە دەربەس زەينەتكەر، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرى، رايىمبەك، پانفيلوۆ اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سۇلەيمەن كوشكىنوۆ اقساقال ۇسىنعان مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا دەن قويدىق.
توزىعى جەتىپ، سارعايا باستاعان، بىراق ۇقىپتى ساقتالعان مۇراعاتتىق دەرەكتەردە، سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ ءومىربايانى مەن قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر بار. سونىمەن قاتار، قۋعىنعا ۇشىراپ، جازىقسىز ۇستالىپ، تۇرمەدە وتىرعاندا جازعان ولەڭدەرى دە جاقسى ساقتالعان.
– رەپرەسسياعا ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ تاعدىرى تۋرالى ماتەريالداردى نازارىمنان تىس قالدىرعان ەمەسپىن. سوندىقتان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ ماقالاسىن مۇقيات وقىپ شىقتىم. ءبىر مەزەتتە، ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەدىم. جازۋشى كەلتىرگەن ءتىزىمنىڭ اراسىندا اكەمنىڭ تۋعان باۋىرى، جولى جاعىنان ماعان ۇلكەن اكە بولىپ كەلەتىن سەيداحمەت بوسقىنباەۆ ەسىمى كوزىمە وتتاي باسىلدى. نە قۋانارىمدى، نە جىلارىمدى بىلمەي، ءارى-ءسارى كۇيدە وتىرىپ قالىپپىن،- دەپ سۇلەيمەن كوشكىنۇلى اقساقال اڭگىمەسىن ساباقتادى – وسى ۋاقىتقا دەيىن اكەمىز تۋرالى قانشاما مۇراعاتتى اقتاردىق، قانشاما جەرگە حات جازدىق. تولىققاندى اقپارات الا الماي، سالىمىز سۋعا كەتكەندەي كۇي كەشكەن كۇندەر بولدى. كەيىن بىلگەنىمىز، 1937 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا جازىقسىز ۇستالىپ، ءبىر جىل بويى تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ، سوتتالعان ەكەن. ءتىپتۋ، اۋىزەكى، انىقتالىنباعان كەيبىر دەرەكتەردە ول كىسى 1943 جىلى تۇرمەدە قايتىس بولعان دەگەن سوزدەر دە ايتىلعان ەدى. ءبىز قايسىنىڭ شىن، قايسىنىڭ جالعان ەكەنىن وسى كەزگە دەيىن انىق بىلمەي كەلدىك ەمەس پە؟ ارىسىمىزدىڭ سۇيەگىنىڭ قايدا قالعانىن دا بىلە الماي، مىنە، قانشاما جىلدان بەرى ىشقۇسا بولىپ كەلەمىز. ءدال وسىنداي جاعدايدا، قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ مىنا جاڭا دەرەگى ءبىزىدىڭ ءۇمىتىمىزدى قايتا وياتتى.
جازۋشى مىسالعا كەلگەن، «كازاحسكايا سسر.2-يا كاتەگوريا» دەگەن تىزىمدە سەيداحمەت بوسقىنباەۆ 16- شى بولىپ تىركەلگەن. ياعني، سەيداحمەت بوسقىنباەۆ الماتىدا نەمەسە قازاقستاننىڭ باسقا وڭىرىندە ەمەس، ودان الدەقايدا الىس، الدەقايدا جۇمباق جاعدايدا اتىلعانىن ءبىلىپ، ماسكەۋ تۇبىندەگى مونوستىر اۋدانى اتالاتىن بايىرعى «دون زيراتىندا» جەرلەنگەن بولار دەپ توپشىلاپ وتىرمىز. بىراق، قاي جىلى قايتىس بولدى؟ بۇل بىزگە ءالى دە جۇمباق. ويتكەنى، جازۋشى دەرەكتەردى، «1935-1963 جىلدار ارالىعىنداعى اتىلعاندار» كىتابىنان كەلتىرىلگەن. وسىعان سۇيەنەر بولساق، بۇل جىلدار ارالىعىندا اتىلعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا س.بوسقىنباەۆ تا بار بولىپ شىقتا. ءبىز كوز جەتكىزگەن ناقتى دەرەك- اكەمىزدىڭ ماسكەۋدە اتىلعانى. ارادا قانشاما جىل ءوتتى دەسەڭىزشى!..تىزىمنەن ۇلكەن اكەمنىڭ اتى-ءجونىن وقىپ، جوعىمىز تابىلعانداي، ولىگىمىز ءتىرىلىپ كەلگەندەي بولدى. بۇل دەرەكتەر – ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. سوندىقتان دا وسى حاباردى جەتكىزۋشى، بەلگىلى جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆكە جانە «ەگپەمەن قازاقستان» گازەتىنە مىڭ دا ءبىر العىس،- دەپ سۇلەيمەن اقساقال اعىنان جارىلدى.
«حالىقتىڭ سويلەۋشى ەدىم ءسوزىن كىلەڭ…»
حالىقتىڭ سويلەۋشى ەدىم ءسوزىڭ كىلەڭ،
ءالى سول ەلىمدى ويلاپ كوزىمدى ىلەم.
كەڭەستىڭ قاسى ەمەس، دوسىمىن عوي،
امان بولسام تانىتام ءوزىمدى مەن.
… اتا-انامدى كەلەدى سايالاعىم،
ارۋىمدى كەلەدى ايالاعىم.
قالىڭ ەلىم تۇسىمە ەنگەن كەزدە
شىرت ۇيقىمنان شىڭعىرىپ ويانامىن.
بۇل جىر شۋماقتارى ەلى-جەرى ءۇشىن ەسەلى ەڭبەك ەتىپ، حالقىم دەگەندە جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەگەن، بار جاستىق شاعىن مەملەكەتتى نىعايتۋ جولىنداعى قىزمەتكە ارناعان، الايدا، كەيىننەن زاماننىڭ الاي-دۇلەي داۋىلىنا ۇشىراپ، «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالعان سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، ازاماتتىق-قايراتكەرلىك تۇلعاسىن بىلدىرسە كەرەك. تۇرمەگە قامالىپ، جان دۇنيەسىن مۇڭ-نالا باسسا دا ءوزىنىڭ كىناسىز ەكەندىگىن ولەڭ جولدارى ارقىلى كەلەر ۇرپاققا اماناتتاپ كەتكەن قايسار ازامات – سەيداحمەت بوسقىنباەۆ كىم ەدى؟
سۇلەيمەن كوشكىنۇلى اقساقال 2004 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتىنان العان انىقتامادا ۇلكەن اكەسى سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ ءومىربايانى مەن قىزمەتى تۋرالى مالىمەتتەر تولىعىراق باياندالعان.
سەيداحمەت بوسقىنباەۆ 1904 جىلى الماتى وبلىسى، كەگەن اۋدانىنداعى، مەركى اۋىلىندا شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1916 جىلى ءتورت ايلىق قازاق اۋىلدىق مەكتەبىن بىتىرەدى. سودان كەيىن سەگىز جىل بويى تورايعىر اۋىلىندا مال باعادى. ودان كەيىنگى ەكى جىلدا ەگىن ەگۋمەن اينالىسىپ، شارۋاشىلىقتىڭ سان-سالاسىمەن بەلسەنە شۇعىلدانادى، كەڭەس ۇكىمەتىن سەيداحمەت قۋانا قارسى الىپ، جالشى-ەڭبەككەرلەرىنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتايتىن باستاماسىنا مولىنان سەنىم ارتادى. جاڭا ورناعان ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەدى. ىسكەرلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەت-قارىمىمەن تانىلعان س.بوسقىنباەۆ «قوسشى» وداعىنىڭ اۋىلدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. بۇل جاس جىگىتتىڭ جىگەرىن جانىپ، مەملەكەت ءىسىن مەيلىنشە بەرىلىپ اتقارىپ، ارمان-مۇددەسىن جانە كەلەشەگىن كەڭەستىك ۇكىمەتتىڭ يدەولوگياسىمەن تىعىز بايلانىستىرۋىنا جول اشادى. كوممۋنيستىك پارتياعا دەگەن سەنىمى نىعايا ءتۇسىپ، 1930 جىلى پارتيا قاتارىنا وتەدى. ارينە، اقىل مەن پاراساتىن قاتار الىپ جۇرگەن ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى، باتىل دا باستاماشىل باسشى رەتىندە ءوسىپ، مول تاجىريبە جيناقتاعان سەيداحمەت قوعام مۇددەسىنە كوبىرەك دەن قويادى. ونىڭ بۇل ادالدىعى ەسكەرۋسىز قالمايدى. جاۋاپتى قىزمەتتەر وعان سەنىپ تاپسىرىلادى. اتاپ ايتقاندا، 1927-1929 جىلدارى كەگەن اۋدانىنداعى تورايعىر اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى، 1929-1931 اۋداندىق جەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى، 1931-1933 جىلدار ارالىعىندا جەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ديرەكتورى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءىس-تاجىريبە جيناقتاپ، ەل الدىندا بەدەلى ارتا تۇسەدى. ال 1933-1934 جىلدارى كەگەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى، ودان كەيىن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. جاۋاپتى جۇمىستا ءوزىن-ءوزى تانىتقان ازاماتقا پارتيا باسقا اۋدانداعى ۇيىم جۇمىسىن جەتىلدىرۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. قاي وڭىردە ءجۇرسىن، قانداي جۇمىس ۋچاسكەسىندە بولسىن، جاڭا ورتانى جاتسىنباعان سەيداحمەت بوسقىنباەۆ ۇجىمدى بىلىكتىلىكپەن باسقارا وتىرىپ، ادامداردى ناتيجەلى ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ول 1935-1936 جىلدارى ۇيعىر اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى، 1936 جىلى الماتى وبلىسى، بورلىتوبە اۋداندىق پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارادى.
دەرەكتەردى سارالاي كەلە، سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وراز جاندوسوۆپەن ۇزەڭگىلەس سەرىكتەس، ەل مۇددەسى جولىندا مۇراتتاس بولعانىن اڭعارامىز. بىراق، بۇل جاعدايدى 37-ءشى جىلعى زوبالاڭدا تاسادا تۇرىپ تاس اتاتىن ارىزقويلار وزدەرىنىڭ قاسكوي ماقساتتارىنا شەبەر پايدالانا بىلگەن. بۇل جايىندا الدە-كىمدەردىڭ جالاسىمەن ۇستالىپ، تۇرمەدە وتىرىپ جازعان ولەڭ جولدارىندا س.بوسقىنباەۆ بىلاي دەگەن:
وراز اعا، مىنالاردى قارا باستى،
سىبايلاس دەپ مەنى سىزبەن بۇلار ساستى.
شاش ال دەسە، با الاتىن سۇم پەندەلەر،
ايىرا الماي وتىر عوي دوس پەن قاستى.
كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ بارلىق ۇلتتاردىڭ، ءار تاپ وكىلدەرىنىڭ تاڭدىگىن جاريالاعان ساياساتىنا مەيلىنشە سەنىپ، تەڭ قۇقىلى قوعامدى ورناتۋعا بارىنشا ءوز ۇلەسىن قوسسام دەگەن ماقساتتى كوزدەگەن س.بوسقىنباەۆ بۇكىل قاجىر-قايراتىن جۇمساۋدا ايانىپ قالمايدى. بۇل جونىندە ءوزى كەيىنىرەك جازىقسىز ۇستالىپ، تۇرمەدە تورىعىپ وتىرعانىندا بىلايشا تولعانادى:
ءتىرى بولسام اقتالام بۇل جالادان،
جانىم مەنىڭ ايىعار كىل جارادان.
ەلىم ءۇشىن كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەك ەتتىم،
باسقا ويدى سىزىپ تاستاپ سانادان.
اۋىل مەكتەبىنەن ءتورت ايلىق ءبىلىم الىپ شىققان ازامات، ءومىر كورە كەلە، ىستە شىنىعادى، شىڭدالا تۇسەدى. «وتىزىندا وردا بۇزباعان، قىرقىندا قامال الماس» دەگەندەي، وتىز ءۇش جاسىندا اندرەەۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ بەكىتىلدى. ءسويتىپ، اۋدان كولەمىندە ۇلكەن لاۋازىمعا جوعارىلاتىلادى.
كەلەشەگىنە سەنىمدى، ءوز ءىسىن بەس ساۋساعىنداي مەڭگەرگەن ازامات ءبىلىمىن ۇدايى تولىقتىرا تۇسۋگە ىنتالى بولعان. مىسالى، 1935 جىلى الماتىداعى وبلىستىق پارتيا كاميتەتى جانىنداعى نۇسقاۋشىلار جانە اۋداندىق پارتيا كاميتەتى حاتشىلارىن دايارلاۋدىڭ ەكى ايلىق كۋرستارىندا وقىپ، ءبىلىمىن تەرەڭدەتە تۇسكەن. وسىنداي ءبىلىم مەن ىسكەرلىكتىڭ ارقاسىندا پلەنۋم مۇشەسى، اۋداندىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىندا كونديدات بولعانى انىق.
مىنا ءبىر دەرەكتەردەن ونىڭ بۇقارالىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا دا بەلسەنە ارالاسقانىن بىلۋگە بولادى. اتاپ ايتقاندا، 1934 جىلى كەگەن اۋداندىق كەڭەستەر سەزىندە ۇيىمداستىرۋ جانە پارتيالىق-بۇقارالىق جۇمىستى ۇلگىلى جۇرگىزگەنى، بەكىتىلگەن جەردە شارۋاشىلىق ساياسي شارالاردى بەلسەندى ورىنداعانى ءۇشىن وعان ارنايى سىيلىق بەرىلەدى.
كىم مەنى «حالىق جاۋى» اتاندىرعان؟»
ءوز ىسىنە شىنايى بەرىلگەن س.بوسقىنباەۆ 1926-1932 جىلدارى ارالىعىندا كەڭەس جانە پارتيا جۇمىسىن مۇلتىكسىز اتقارا ءجۇرىپ، ەڭبەك دەمالىسىن الماعانىن، سونداي-اق زاڭ اياسىندا تيەسىلى كۋرورتتىق ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋدى پايدالانباعانىن ءوز ءومىربايانىندا اشىق جازادى. ۇزاق ۋاقىت دەمالىسسىز جۇمىس ىستەۋ، ارينە، ونىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەنى دە ءسوزسىز. وسىنداي سەبەپتەرمەن سەيداحمەت 1937 جىلى قاراشا ايىنىڭ باسىندا زاڭدى دەمالىسىن الىپ، وتباسىمەن بىرگە الماتىعا كەلەدى. الايدا، «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا، ءبورى جوق دەمە» دەگەندەي، ناق وسى كەزدە جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيەمەن ءىستى بولىپ شىعا كەلدى. دەمالىسى جايىنا قالىپ، 1937 جىلى، 13 قاراشادا اندرەەۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى سەيداحمەت بوسقىنباەۆ ويلاماعان جەردەن قاماۋعا الىنادى. بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ تۇرمەدە جاتىپ جازعان ولەڭىندە بىلايشا سىرىن شەرتەدى:
تىلەگەن جوق ەدى عوي وتان قۇربان،
زامان-اي، اق قاراسىن قاتار قىرعان…
جۇرتىمنىڭ جوعىن جوقتاپ جۇرگەن كەزدە،
كىم مەنى «حالىق جاۋى» اتاندىرعان؟
ءبىر ەدى مەنىڭ جولىم حالىقپەنەن.
بىرەۋلەر «حالىق جاۋى» دەسە داعى،
ەشكىمگە جاۋلىق قىلىپ دانىكپەگەن.
ارىستاي ازاماتقا كەگەن اۋدانىندا شارۋاشىلىقتىڭ سان سالاسىن باسقارىپ جۇرگەنىندە وراز جاندوسوۆپەن قىزمەتتەس ءارى ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعانى كىنا بولىپ تاعىلادى. ويتكەنى، وراز جاندوسوۆ بۇل كەزدە «حالىق جاۋى» بولىپ «قارا تىزىمگە» ىلىككەن ەدى.
مىنە، ونىڭ ارتىنان و.جاندوسوۆتىڭ كادرى دەگەن جەلەۋمەن، بىرەۋلەردىڭ ارامزالىق پيعىلدى كورسەتۋىمەن س. بوسقىنباەۆ تا ۇستالىپ، سوتتى بولادى. بىراق، ودان كەيىنگى تاعدىرى ونىڭ وتباسىنا، تۋعان-تۋىستارىنا ۇزاق جىل بويى بەلگىسىز بولىپ كەلەدى.
جۋرناليست شاياحمەت الجانبايدىڭ «زامان-اي، اق قاراسىن بىردەي قىرعان…» دەگەن زەرتتەۋ ماتەريالى رەپرەسسيا قۇرباندارىنىڭ ءبىرى سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ تاعدىرى تۋرالى ءبىراز مالىمەت بەرگەن ەدى. («زاڭ گازەتى»، 11.06.1997 ج.) ماقالا اۆتورى وسى زەرتتەۋىندە س.بوسقىنباەۆتىڭ تۇرمەدە جاتىپ ەلىن اڭساپ، «تىلەگەن جوق ەدى عوي وتان قۇربان، زامان-اي، اق-قاراسىن قاتار قىرعان» دەپ تۋعان تۋىستارىنا ولەڭمەن جازعان جۇرەك تولعانىسىن جەتكىزدى. اۆتور «ءبىر وكىنىشتىسى، سەيداحمەت ۇزاق جىلعا ايدالۋعا كەتتى مە، الدە اتۋ جازاسىنا كەسىلدى مە، ول جاعى بەلگىسىز ەدى»،- دەپ كەيىپكەرىمىزدىڭ كەيىنگى جۇمباق تاعدىرىنا الاڭدايدى. ال س.بوسقىنباەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى كوشكىننىڭ ۇلى سۇلەيمەن اقساقال ءوزىنىڭ «ورىندالعان ارمان» اتتى كىتابىندا: «ەلدە جۇرگەندە وراز جاندوسوۆپەن بىرگە جۇمىس ىستەگەنىن، ءارى ول كىسىنىڭ اكەمە (س.بوسقىنباەۆقا – ن.ق.) ناعاشىلىق جاعى بارلىعىن جىپكە تىزگەن، تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن «جانسىزداردىڭ جاناشىرلىعىمەن» قارا تىزىمگە ىلىنگەن. سول كەزدەگى سۇرقيا ساياساتتىڭ سۇرقى بۇل. سونىمەن 1937 جىلدىڭ 13 قاراشاسىندا قاماۋعا الىنىپ، ءبىر جىل تەرگەۋ جۇرگىزىپ 1938 جىلدىڭ قاراشاسىندا سوتتالىپ كەتە بارعان. كەيىنگى الىنعان دەرەكتەر بويىنشا، 1943 جىلى تۇرمەدە ءجۇرىپ، 39 جاسىندا قايتىس بولعان. مارقۇم اكەمىزدىڭ سۇيەگىنىڭ قاي جەردە جاتقانىن ءالى كۇنگە بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز، – ادالدىعى، ناقاقتان ناقاق كۇيگەنى»، – دەپ جازعان («قازىعۇرت» باسپاسى، 2006 جىل.)
سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ ءوز باسى عانا ەمەس، وتباسى، تۋعان-تۋىستارى مەن اۋىلداستارى دا ونىڭ جالعان جالامەن، نەگىزسىز ءىستى بولىپ كەتكەنىنە يمانداي سەنىپ ەدى. مەملەكەت ىسىنە شىن بەرىلگەن، جاس عۇمىرىن قوعام مۇددەسى جولىنا ارناعان ازاماتتىڭ ءبىر كۇندە «»حالىق جاۋى» بولىپ شىعا كەلگەنىنە ونى بىلەتىن ەشبىر ادام سەنە الماعان-دى. ال پارتيا جانە كەڭەس قىزمەتكەرى س.بوسقىنباەۆ ءوزىنىڭ الدىعىنا مىنا جىر جولدارىندا تۋعان تۋىسىنا عانا ەمەس، كەلەر ۇرپاقتارعا اماناتتاپ كەتكەندەي:
اماندىقتى ايت اياشىم تۋىسما،
ەش كەمشىلىك جوق ەدى جۇمىسىمدا.
سەيداحمەت جالامەنەن قامالدى دە،
سەنىپ وتكەن ءىسىمنىڭ دۇرىسىنا.
دەگەنمەن، ارىستاي ازامات ءبىر شەتىنەن، ءوزىنىڭ جازىقسىز ۇستالعانىنا وكىنە وتىرىپ ولەڭ جولدارىنا اينالدىرسا، ەكىنشىدەن، ءتۇپتىڭ تۇبىندە، ادىلەتتىلىك سالتانات قۇرىپ، اقتالىپ شىعارىنا يمانداي سەنىپ كەتكەنىنە مىنا جولداردى وقىعاندا كوشز جەتكىزە تۇسەسىز:
اقىلشىم وراز اعا، نە دەسەك تە،
قىلىعىڭدى سارالاپ، ەل ەسەپتەر.
اق ادامدى قارالاپ قاماعانى،
دۇرىس بولماي شىعادى كەلەشەكتە.
ارادا قانشاما ۋاقىت وتسە دە، ەلىنە ادال قىزمەت ەتكەن سەيداحمەن بوسقىنباەۆ سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولعانىن ۋاقىت اقتاپ شىقتى. ماسەلەن، كسرو جوعارعى سوتى اسكەر كوللەگياسىنىڭ 1958 جىلعى انىقتاماسىندا مارقۇم سەيداحمەن بوسقىنباەۆتىڭ اقتالعانى تۋرالى مالىمەت تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. وسى دەرەكتەن كەيىن-اق ەل قامىن جەگەن ابزال ازاماتتىڭ 37-ءنىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعانىن ايقىن اڭعاردىق. ول ول ما، «اكەسى ءۇشىن بالاسى جاۋاپ بەرمەيدى»،- دەپ ۇرانداعان كەڭەستىك وكىمەتتىڭ سۇرقيا ساياساتىنان، جان-جاقتان ۇيىمداستىرىلعان قۋعىن-سۇرگىن زاردابىنان سەيداحمەت ۇستالعاننان كەيىن اراعا ءۇش جىل سالىپ باۋىرى كوشكىن 30 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. ەكى ارىستىڭ ارتىندا اڭىراپ قارت اتا-اناسى بوسقىنباي مەن شىنىبالا، اسىل جارلارى اياش پەن ءاليا، شيەتتەي التى بالا قالدى.
«ورنىندا بار وڭالار» دەشەندەي، بۇگىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىندا مەرەكە بوسقىنيۋاەۆ، ايتباي، سۇلەيمەن كوشكىنوۆتەر، نۇرباپا سەيداحمەتوۆتىڭ دە ۇرپاقتارى بار. ولار بۇگىندە اتالار جولىن بەرىك ۇستانىپ، تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا شاما-شارقىنشا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
بۇل ءتىزىم-سويلەيتىن ءتىزىم»
«بايقايسىز با، وتكەن كۇندەر ەنشىسىندە قانشالىقتى تاعدىر توعىسى جاتىر، باستان نەتكەن اۋىر كۇندەر وتكەن. وسى رەتتەن دە الداعى ۋاقىتتاردا دا بۇل تاقىرىپ جالعاسسا يگى. وقۋشى قاۋىم تانىسىپ وتىرعان تىزىمدەر استارىندا نەبىر سىر بار، تەگىندە، بۇل ءتىزىم جاي ءتىزىم ەمەس، سويلەيتىن ءتىزىم، ۇرپاقتارى تابىلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ، اڭگىمە سوندا جاڭعىرادى»، – دەپ ق. سارسەكەەۆ جازعانداي، ءتىزىم سويلەپ بەرگەندە، جازىقسىز زارداپ شەككەن ازاماتتىڭ الماتىدا، ءتىپتى قازاقستاندا ەمەس، كەزىندە «وتانىمىزدىڭ جۇرەگى» اتانعان ماسكەۋدە اتىلىپ، سۇيەگى سوندا جەرلەنگەنى انىقتالىپ وتىر. جوعارىدا مىسالعا كەلتىرىپ وتكەن جاڭا دەرەككە قانىققان ەڭبەك ارداگەرى سۇلەيمەن اقساقال ۇلكەن اكەسى سەيداحمەت بوسقىنباەۆ جەرلەنگەن ماسكەۋگە بارىپ-كايتۋعا، كوپ جىل بويى بەيمالىم بولىپ كەلگەن ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ، تاپقان جاعدايدا مارقۇم جەرلەنگەن جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق الىپ، تۋعان جەرىنە، اتا-بابالار ماڭگىلىك تىنىم تاپقان زيراتكا جەتكىزۋدى ءجون كورىپ وتىرعان جايى بار.بيىل الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن (كازىرگى رايىمبەك)،
ۇيعىر، اندرەەۆ (قازىرگى ۇيگەنتاس) اۋداندارىندا جاۋاپتى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان كەڭەس جانە پارتيا كىزمەتكەرى سەيداحمەت بوسقىنباەۆتىڭ تۋعانىنا 105 جىل تولادى. وسى ورايدا، «ءولى ريزا بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەندەي، وتا- نىمىزدا ەمەس، ماسكەۋدە اتىلعان الاش ارىسىن ارداقتاپ، ەر ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ونىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلى جالاڭاشتا ءبىر كوشەگە ەسىمىن بەرىپ، 60-شى جىلدارى ۇرپاقتارى ىرگەتاسىن قالاعان جايداقبۇلاق اۋىلىنداعى مەكتەپتى سەيداحمەت بوسقىنباەۆ اتىمەن اتاۋ جانە باسقا دا ءىس-شارالاردى قولعا الۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ازاماتتىق بورىشى. مۇنداي ءىس- شارالار جازىقسىز اتىلىپ، نەبارى وتىزدىڭ ىشىندە ومىردەن وتكەن س. بوسقىنباەۆتاي ازاماتتىڭ اتى-ءجونىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ، حالكىنا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ءبىر ۇلگىسى رەتىندە ونەگە الىپ ءوسۋى ءۇشىن كەرەك ەكەنى ءشۇباسىز.
ءتۇيىن
وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا رەسپۋبليكا كولەمىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ءبىر عانا كەگەن وڭىرىنەن (بۇگىندە رايىمبەك اۋدانى) كوپتەگەن سانالى دا كوزى اشىق، ويى ۇشقىر، بىلىمگە جۇيرىك ازاماتتار شىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا، بەلگىلى زەرتتەۋشى-عالىم ساعاتبەك مەدەۋبەكوۆتىڭ دەرەگىنشە، كەيىننەن حالىق «مايلىنىڭ قارا تامى» اتاپ كەتكەن ۇزىنبۇلاق مەكتەبىندە مۇعالىم بولعان مايلى ورمانوۆ، توعىزبۇلاق، اقتوعاي، پودگورنىي اۋىلدارىندا مەكتەپ اشىپ، وقىتۋ-مەتوديكالىق ادىستەمەلەر جازعان، ادىسكەر-پەداگوگ، ءانشى-كومپوزيتور كاپەز بايعابىلوۆ، قارقارادا ۇستازدىق ەتكەن سىدىك بايبۇلىنوۆ، سونداي-اق، جارقىنبەك ساعىمبەكوۆ، ءمۇسىلىم شاكىروۆ، ب. بوتىباەۆ، رەسپۋبليكا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا قىزمەت اتقارعان، كەيىننەن اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان نۇربەك بالابەكوۆ سىندى ارىستارىمىز 37-ءنىڭ زوبالاڭىندا جازىكسىزدان جازىكسىز «حالىق جاۋى» اتانىپ قۋدالاندى. «اققا قۇداي جاق» دەمەكشى، حالىق قامىن جەگەن ەسىل ەرلەرىمىزدىڭ بارلىعى دا كەيىنەن اقتالدى.
ءبىز رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ءاردايىم تاعزىم ەتىپ، ولاردىڭ ونەگەلى ىستەرى مەن ءورشىل رۋحتارى الدىندا ارقاشان باس يەمىز. وركەندەگەن ەلىمىزدىن ىرگەتاسىن قالاۋعا جاستىق جالىنىن، بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعان اعا ۇرپاكتىن ەسەلى ەڭبەگى، ەرلىك ىستەرى مەن ەسىمدەرى ەشۋاقىتتا دا ۇمىتىلماق ەمەس.
نۇرلان قالقا،
رايىمبەك اۋدانى.
جاريالاندى. -تالدىقورعان: “جەتىسۋ” گازەتى. №61.2009. -5 ب.
