بىز «مالىم – ارىمنىڭ, ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. ۆتكەن تاريحىمىزدى ساراپتاپ كۆرسەك, بىز ۇيالاتىنداي نەگىز جوق. تاريحي دەرەكتەردى پاراقتاپ كۆرسەك, وسىدان ەكى مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى قىتاي جازبالارىندا «جەمقورلىق» دەگەن تەرمين جيى كەزدەسەدى.ال كۈلتەگىن, تونىكۆك قۇلپىتاسىنان بەرگى جازبا ەدەبيەتىمىزدى پاراقتاپ شىقساق, بىزدىڭ تاريحىمىزدا مۇنداي تەرمين كەزدەسپەگەن. قايتا ەرلىك, ەركىندىك, باتىرلىق, ادامگەرشىلككە تولى دۈنيەلەردى كۆرەمىز. وسىدان 750 جىلدىڭ الدىندا ەۋروپادان يۇانь پاتشالىعىنىڭ استاناسى حانبالىققا دەيىن ساپار شەككەن جيھانگەز ماركو پولو: «ۇلان-عايىر قازاق دالاسىنان بىر تيىنسىز كەسىپ ۆتتىم», - دەپ جازسا, سول جىلدارى قاراقورىمعا كەلىپ, كۈيىك حاننىڭ قابىلداۋىندا بولعان كارپيني: «كۆشپەندىلەردە التىن مەن كۈمىستىڭ كۆپتىگى سونداي ولار ونى قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ ەشەكەي بۇيىمىنا, ات ەبزەلدەرىنە, يتتەرىنىڭ قارعى باۋىنا قولداناتىنىن كۆرىپ تاڭعالدىم», – دەپ جازادى. دەمەك, بىز وسىنداي دارقان پەيىل, تازا جۈرەكتى, قارپايىم دا قايىرىمدى ەلدىڭ مۇراگەرلەرى ەدىك. ۆكىنىشكە قاراي, تەۋەلسىزدىك جىلدارى جانىمىزعا جات «جەمقورلىق» دەگەن تەرميندى سۆزدىك قورىمىزعا ەنگىزىپ الدىق. قازاقتىڭ قانشاما ايماڭداي ۇلدارى وسى ىندەتتىڭ كەسىرىنەن ەسىمىنە قارا داق جاپسىرىپ العانىن كۆزىمىز كۆرىپ, قۇلاعىمىزبەن ەستىپ جۈرمىز.
كەيىنگى جىلدارى جەمقورلىق باسپاسۆزدەردىڭ دە باعالى تاقىرىبىنا اينالدى. قاي گازەتتى اشساڭ, قاي سايتتى كۆرسەڭ, تەلارانالاردىڭ جاڭالىعىن تىڭداساڭ, الدىمەن جەمقورلىقپەن ۇستالعان, سوتتالعان دۈنيەلەردى كۆرەسىڭ.
بۇل – قۋاناتىن جاعداي ەمەس. قايتا جۈرەگىڭدى سىزداتاتىن دۈنيە. بۇرىنعىلار ەر تاڭ اتقان سايىن: «جارىق كۈن بەرەكەڭدى بەرە گۆر», – دەپ ويانسا, بىز: «بۈگىن كىم جەمقورلىقپەن ۇستالدى ەكەن?» – دەگەن كۈدىكپەن تاڭ قارسى الاتىن دەڭگەيگە جەتتىك. بۇل ىندەتتىڭ بەتى قايتپاسا, قازاقتىڭ ەلى قانشا نار قاسقا جىگىتتەرى مەن ايداي ارۋلارى بولاشاعىنا بالتا شابارىن كەسىپ ايتا المايمىز?! سوندىقتان, بۇل دەرتپەن قوعام بولىپ كۈرەسۋىمىز كەرەك.
ەرينە, قازىر مەملەكەت تە بۇل باعىتتاعى جۇمىستى شيراتا باستادى. جۋىردا جارييالانعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۋتىڭ حالىققا جولداۋىندا جەمقورلىقپەن كۈرەس قاتاڭ قولعا الىناتىندىعى جايلى اشىق ايتىلدى جەنە ونىڭ جولدارى تۈسىندىرىلدى. بۇل تۋرالى ەل اراسىندا تۈسىندىرۋ جۇمىستارى دا ۆز دەڭگەيىندە جۈرىپ جاتقانىن كۆرىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدەگى قوعامدىق ۇيىمدار, باسقا دا ەلەۋمەتتىك توپتار جەمقورلىقپەن كۈرەستىڭ سان تۈرلى جولىن قاراستىرۋدا.
وسى تۇستا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىك جانىنان قۇرىلعان مونيتورينگ توبىنىڭ جۇمىسىن ەرەكشە باعالاۋعا بولادى. ولار ەلىمىزدەگى جەمقورلىق مەسەلەسىن حالىقارالىق تەجىريبەلەرگە سۈيەنىپ, ناقتىلاپ ايتقاندا, نيدەرلاندتىق ەدىسكە سۈيەنىپ شەشۋدىڭ جولىنا كىرىستى. ونىڭ تولىق مەن-جايىن «قازاقستان تدم 16.6. جەتۋ جولىندا «نورماتيۋتىك قۇقىقتىق اكتىلەردەگى سىبايلاس جەمقورلىق تەۋەكەلدەرىن انىقتاۋدى جەنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بيۇدجەتتەرىن باقىلاۋدى قالاي ۈيرەنۋگە بولادى?» اتتى تەجيريبەلىك سەميناردا ەستىدىك.
وندا نيدەرلاندىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن «جەمقورلىقپەن كۈرەستىڭ ەفەكتيپتىك-پراكتيكالىق شارالارى» جوباسى اياسىندا جۈزەگە اسقان bablicbudjed.kz كارتاسىنىڭ ارتىقشىلىقتارى سۆز بولدى. ول جايلى قازاقستانداعى پارلامەنتتىك دامىتۋ قورىنىڭ تۆرايىمى, قر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى اگەنتتىگىنىڭ جانىنا قۇرىلعان مونيتورينگ توبىنىڭ مۈشەسى, قوعامدىق كەڭەسشى زەۋرەش باتتالوۋا ايتىپ بەردى.
زەۋرەش قابىلبەكقىزى ەلىمىزدەگى جەمقورلىق مەسەلەسىن جويۇ ۈشىن ەڭ الدىمەن پارلامەنتتە قابىلداعان زاڭدار, مينيسترلىكتەر دايىنداعان زاڭ جوبالارى مەن وبلىس ەكىمدىكتەرىنىڭ قاۋلى-قارارلارىن جەمقورلىققا جول بەرەتىن تارماقتاردان تازارتۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدا. ول ارالاسىپ جۈرگەن جوعارىدا اتالعان مونيتورينگ توبى وسىعان دەيىنگى قابىلدانعان 18 زاڭعا ساراپتاما جاساپ, جەمقورلىققا جەتەلەيتىن مۈمكىندىكتەردى انىقتاپتى. ونىڭ بىرازىن بىلاي باياندادى:
– مىسالى, كەيبىر زاڭدا ازاماتتارعا جۈكتەلگەن مىندەتتەر جازىلادى دا سوڭىنا: «تاعى دا باسقا تارماقتارعا سەيكەس قاراستىرىلۋعا بولادى», – دەگەن سۆيلەم قوسىلادى. ەرينە, وسى سۆيلەم جەمقورلىققا مۈمكىندىك بەرەدى. ۆيتكەنى, سىز سول زاڭدا كۆرسەتىلگەن تالاپتاردى تولىق ورىنداعانىڭىزبەن قارسى تاراپ «تاعى دا باسقا» دەگەن سۆز ارقىلى سىزدە جوق قۇجاتتاردى تالاپ ەتەدى. ەرينە, ونىڭ نەنى تالاپ ەتەنىنىن الدىن الا بىلمەگەندىكتەن دەل ۋاقىتىندا سول قۇجاتتى تاۋىپ بەرە المايسىز دا, جۇمىستى جەڭىل جولمەن بىتىرۋ ۈشىن پارا بەرۋگە ەرىكسىز مويىن ۇسىناسىز. بۇل جاعداي قازىرگى بىزدىڭ قوعامدا دەندەپ كەتتى. سونداي-اق, ازاماتتارعا ەكىمشىلىك جازا تاعايىندايتىن زاڭنامالاردا: «تەرتىپ بۇزعانىڭ ۈشىن پەلەن ايلىق ەسەپتىك كۆرسەتكىش بويىنشا ايىپپۇل نەمەسە پەلەن كۈنگە قاماۋعا بۇيىرىلادى», – دەپ جازىلعان. وسىنداعى «نەمەسە» دەگەن سۆزدىڭ ۆزى جەمقورلىققا اپاراتىن دۈنيە. ۆيتكەنى, ادامدار ۋاقىتشا ۇستاۋ ورنىندا بىرنەشە تەۋلىك وتىرعانشا مەسەلەنى تاعى دا اقشامەن شەشە سالعىسى كەلەدى. وسىنى ۇتىمدى پايدالانعان تيىستى مەكەمەلەر قوسىمشا پارا سۇراۋعا ۇمتىلادى دا, سىبايلاستىققا بارادى. دەمەك, زاڭ ناقتى جازىلۋى كەرەك. نە اقشا, نە قاماۋ جازاسى بۇيىرىلعانى جۆن. ايتالىق, «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» تۋرالى زاڭدا كۆپ كەمشىلىك بار. سونىڭ سالدارىنان قانشاما ازاماتتاردىڭ سوتتالىپ جاتقانىن كۆرىپ جۈرمىز. ەرينە, ازاماتتار بەلگىلى بىر ورىنعا وتىرعاندا جەمقور بولامىن دەپ ويلامايدى. قايتا حالىقتىڭ قامى ۈشىن بەلگىلى بىر ىس تىندىرعىسى كەلەدى. الايدا «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» زاڭىنداعى ەلسىزدىكتەن پايدالانىپ, كەيبىر جىمىسقى جۇمىستى بىلدىرمەي كەتكىسى كەلەدى نەمەسە تەجىريبەسىزدىكتەن قول قويماۋعا تيىستى قۇجاتتارعا قول قويىپ جىبەرەدى. قاتاڭ تەكسەرىس بارىسىندا سول قاتەلىكتەرى انىقتالىپ, جاۋاپقا تارتىلىپ جاتادى. سونىمەن قاتار, بۈگىنگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورنىداعى جەمقورلىق مەسەلەسىنىڭ دە ۆرشىپ تۇرعانىن جاسىرا المايمىز. سونىڭ كۆبىنە 2015 جىلى 20 قاراشادا قابىلدانعان №19 ەرەجەنىڭ سالقىنى تيىپ كەلەدى. ەسىرەسە, سول ەرەجەنىڭ 22, 23-شى پۋنكتىندە كۆرسەتىلگەن بەلگىلەمەلەر زاڭبۇزۋشىلىقتىڭ داڭعىل جولىنا اينالدى. وندا ستۋدەنت بىرىنشى كۋرستاعى اكادەمييالىق مەرزىمدى بىتىرگەننەن كەيىن ارى قاراي باسقا وقۋ ورىنىنا اۋىسىپ, قالاعان ماماندىعىنا تۈسىپ كەتۋىنە بولادى دەپ كۆرسەتىلگەن. وسى بەلگىلەمەنى يكەمدى پايدالانعان بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارى ۇبت-دان تۆمەن بالل العان بالالاردى بىرىنشى كۋرستا وقىتىپ, ارى قاراي ستۋدەنت ۆزى قالاعان باسقا وقۋ ورنىنىڭ اقىلى بۆلىمىنە ماماندىعىن اۋىستىرىپ وقۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. بۇل ارادا اعايىندىق پەن اقشانىڭ جۈرەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ال ول ستۋدەنت جوعارى وقۋ ورنىن اقشامەن بىتىرەدى دە, بىلىگى مەن بىلىمى جوق, ديپلومى بار ماماندار ساناتىن تولتىرىپ جاتىر. ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ قانشالىق دەڭگەيدە بولاتىنى ايتپاسا دا تۈسىنىكتى. تۇرعىن ۈي تۋرالى زاڭ قابىلدانعالى 18 جىلدا 23 رەت ۆزگەرىس ەنگىزىلىپتى. سول زاڭعا ساراپتاما جاساعاندا قازىرگى قولدانىستاعى نۇسقاسى العاشقى قابىلدانعان نۇسقادان 50 پايىزعا ۆزگەرىپ كەتكەنىن بايقادىق. دەمەك, ونىڭ ىشىندە جەمقورلىقتىڭ بەلگىسى بار دەگەن سۆز. سونىڭ سالدارىنان باسپاناسىزدىق, يپوتەكادان زارداپ شەگۋ, ۈلەسكەرلەردىڭ مەسەلەسى قوعامدى جاۋلاپ الدى. تۈسىنىسپەۋشىلىكتىڭ كۆبى وسىدان تۋىنداپ كەلەدى. ۆتكەن جىلى قابىلدانعان «پەداگوگ ستاتۋسى» تۋرالى زاڭدا دا شالاعايلىق جەتىپ ارتىلادى, – دەيدى ول.
بۈگىنگى تاڭدا زاڭداردا وسىنداي قاتەلىك كۆپ. سوندىقتان مۇنداي جەمقورلىققا اپاراتىن سۆزدەردى زاڭداردان الىپ تاستاۋ كەرەك. مۇنداي مۈمكىندىكتى بارلىق قىزمەتكەر پايدالانادى دەپ ايتۋدان اۋلاقپىز. الايدا جەمقورلىقپەن دەنىككەندەر وسىنداي ەلسىزدىكتەردى پايدالانىپ كەلە جاتقانى انىق. وسى سىبايلاستىقتىڭ جولىن كەسۋ ۈشىن جوعارىدا اتالعان مونيتورينگ توبى مەملەكەتتىك مەمكەمەلەردىڭ ساراپتامالىق دەڭگەيىن كۆتەرۋ ماقساتىندا سىبايلاس جەمقورلىققا ساراپتاما ۆتكىزۋ ەدىستەمەسىن, ساراپتاما نەتيجەسى بويىنشا ينتەرنەتپەن جۇمىس ىستەيتىن باعدارلامانى, اشىق بيۇدجەتكە ارنالعان كارتانى دايىنداپ شىعىپتى. ەندى وسى نەتيجەلەرىن ازاماتتىق قوعام جەنە مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە ۈيرەتىپ, جەمقورلىق ىندەتىن جويۇدىڭ جولىن ىزدەۋدە.
سونىڭ بىرى – مونيتورينگ توبى نيدەرلاندتىق تەجىريبەگە سۈيەنە وتىرىپ دايىنداعان bablicbudjed.kz ينتەراكتيۋتى كارتاسى. ولار وسى ارقىلى ازاماتتاردىڭ بيۇدجەتتى باقىلاۋ ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, تازا قوعام قۇرۋ ۈشىن كۈرەسىپ كەلەدى.
ينتەراكتيۋتى كارتا – ول قۇرال. كارتا ارقىلى سىز مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالاباقشا, تۇرعىن ۈي, جول, تاعى دا باسقا ەلەۋمەتتىك بيۇدجەتتەرگە قانشا قارجى جۇمسالاعانىن بىلە الاسىز. كارتانى قولدانۋدىڭ جولى جەڭىل. الدىمەن كارتاعا كىرىپ, ۆزىڭىز تۇراتىن ايماقتى تاڭدايسىز. سوسىن ۆزىڭىزگە قاجەتتى بيۇدجەتتىڭ ساناتىن تاباسىز. سول سانات بويىنشا ۆز ايماعىڭىزداعى بيۇدجەتتەر اشىق كۆرسەتىلەدى. ونى قاراۋدىڭ ەكى تۈرى بار. بىر كەستە, ەندى بىرى كارتا. قايسىسىن قولدانساڭىز دا كەرەكتى بيۇدجەتتىڭ تۇسىن باسساڭىز, ەكرانعا تولىق اقپارات كۆرسەتىلەدى. وسى ارقىلى ەلەمنىڭ قاي تۈكپىرىندە جۈرسەڭىزدە ۆزىڭىزگە كەرەكتى ۆڭىردىڭ, نىساننىڭ بيۇدجەتى تۋرالى ناقتى اقپارات الا اسىز. تىپتى, وسى اقپاراتتار بويىنشا تەكسەرىس جۇمىستارىن جۈرگىزىپ, زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاي الاسىز. وسى ارقىلى بيۇدجەتتىڭ اشىقتىعىنا قول جەتكىزۋگە بولادى.
جاسىراتىنى جوق, كۆپ جاعدايدا بيۇدجەتتىڭ مەكەمەلەرگە بۆلىنگەن قارجىسىن تەك سول مەكەمەنىڭ باسشىسى عانا بىلەدى دە, بىلايعى جۇرت حابارسىز قالادى. ەندى وسى كارتا ارقىلى جۇمىس ورنىڭىزدا جۈرىپ جاتقان قارجىلىق اينالىمدى تەكسەرىپ, ونى بىلىپ, ۆز جاعدايىڭىز بويىنشا باقىلاۋ جۈرگىزۋگە قول جەتكىزە الاسىز.
– بىز وسى كارتا بويىنشا 2018 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى كوللەدجدەردىڭ قارجىلىق مەسەلەسىن زەرتتەپ كۆردىك. العاشقى ادىمدا قالاداعى 11 كوللەدجگە زەردەلەۋ جۇمىسىن جۈرگىزدىك. وسىدان كەيىن كارتا بويىنشا بيۇدجەت قارجىسى ەڭ كۆپ بۆلىنگەن كۆلىك جەنە كوممۋنيكاتسييا كوللەدجىنىڭ اقشانى قالاي يگەرگەنىن تەكسەرە باستادىق. قۇجاتتاردى سالىستىرىپ وتىرىپ, وقۋ ورنى باعاسى 450 مىڭ تەڭگە تۇراتىن نوۋتبۋك ساتىپ العانىن بايقادىق. ەرينە, وقۋ ماقساتىندا الىناتىن نوۋتبۋكتىڭ باعاسى دا قالىپتى بولاتىنى بەلگىلى. ال نەگە باعاسى سونشا قىمبات بىر دانا نوۋتبۋكتى ساتىپ العانىنا تاڭعالدىق. زەردەلەۋ بارىسىندا, بۇل نوۋتبۋك ساباققا ەمەس, ويىن ويناۋعا ارنالعان قۇرال بولىپ شىقتى. مۇنى جەمقورلىقپەن كۈرەس اگەنتتىگىنىڭ قۇزىرىنا تاپسىردىق. ولار تەكسەرىپ, ناقتىلى قورىتىندىسىن شىعاردى, – دەيدى زەۋرەش باتتالوۋا.
بۇل بىر عانا مىسالد. بيۇدجەتتىك مەكەمەلەردە قارجىنى وسىنداي ماقساتسىز پايدالاناتىن جاعداي جوق دەي المايمىز. جەمقورلىقتىڭ بىر ۇشى وسىدان شىعىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى, جوعارىدا اتالعان ينتەراكتيۋتى كارتادا كەز كەلگەن بيۇدجەتتىك مەكەمەنىڭ بارلىق كىرىس-شىعىس قۇجاتتارى جيناقتالعان جەنە ىزدەۋشىلەرگە قولجەتىمدى. مىسالى, ۋاقىتىندا قولدانىسقا بەرىلمەگەن بەلگىلى بىر قۇرىلىس نىسانى دەلىنسە, كارتا ارقىلى ونىڭ جۇمىسى نەلىكتەن توقتاپ تۇرعانىن زەردەلەپ, شاعىمدانا دا اداسىز.
بۇرىن بەلگىلى بىر مەكەمەنىڭ زاڭبۇزۋشىلىعى تۋرالى جازىلعان شاعىم سول مەكەمەنىڭ باسشىلىعى تاراپىنان قارالاتىن. ال ينتەراكتيۋتى تاقتاعا بەرىلگەن شاعىم بىردەن سول مەكەمەنىڭ ۈستىنەن قارايتىن باسقارماعا تۈسەدى. دەمەك, بۇرىنعىداي كەمشىلىكتى جاسىرىپ قالۋ, بارماق باستى, كۆز قىستى جاعداي ورىن المايتىنى انىق.
بىر ايتا كەتەرلىگى, قازىر ۆمىردە ورىن الىپ جاتقان كۆپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى تۇرعىندار ەلەۋمەتتىك جەلىلەرگە جۈكتەيدى. ەرينە, ونى بىرەۋ كۆرسە, بىرەۋ كۆرە بەرمەيدى. ال كارتاعا جۈكتەلگەن شاعىم شەشىم قابىلدايتىن اگەنتتىككە تىكەلەي جەتەدى. بەلگىلەنگەن ۋاقىت شەگىندە جاۋاپ قايتارىلادى.
ەڭ باستىسى, بۇل كارتانى تۇرعىندار بيۇدجەتتەگى قاتەلىكتى ىزدەۋ ۈشىن قولدانادى دەپ تۈسىنبەۋ كەرەك. بيۇدجەت – ول سالىق تۆلەۋشىلەر تۆلەمىنەن قۇرىلعان قارجى. مەملەكەت ونى حالىقتىڭ ەلەۋمەتتىك جاعدايىن كۆتەرۋ ۈشىن ورىندى جۇمساۋعا عانا مىندەتتى. سوندىقتان, بيۇدجەتتى باقىلاۋ حالىقتىڭ ۆز قالتاسىنان شىققان قارجىسىن ۈنەمدەپ ىستەتۋ دەگەن سۆز.
بيىلعى پاندەمييا جاعدايىندا دەرى-دەرمەكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, اۋرۋحانادا ورىننىڭ بولماۋى, ەمدەۋ اپپاراتىنىڭ جوقتىعى سالدارىنان قانشاما قيىندىق تۋدى جەنە قانشاما وتانداسىمىز قايتىس بولدى. تىپتى, ەلەۋمەتتىك كۆمەك رەتىندە بەرىلەتىن 42 500 تەڭگەنىڭ ۆزى دە ۈلكەن داۋ-دامايمەن ۈلەستىرىلدى. مۇنىڭ تۈپكىلىكتى سەبەبى بيۇدجەتكە دەگەن باقىلاۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن. ونىڭ سان تۈرلى سەبەبى بولدى. سونىڭ ىشىندە جەمقورلىقتىڭ دا جەلدەي ەسكەنىن جاسىرا المايمىز. ەلى دە مۇنداي جاعداي قايتالانبايدى دەۋگە بولمايدى. جوعارىدا ايتىلعان ينتەراكتيۋتى كارتا تۋىنداۋى مۈمكىن مەسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولىن قاراستىرۋعا كۆپ كۆمەگى تيەدى. سوندىقتان بۇل قۇرالدى ەركىم مۈمكىندىگىنشە پايدالانۋعا نيەتتى بولعانى جۆن.
وسى بىر جاقسى باستاما تەك ىرگەلى قالالاردا نەمەسە وبلىس, اۋدان ورتالىقتارىنداعى تۇعىندارعا ەمەس, شالعاي اۋىلداعى اعايىننىڭ دا قولدانۋىنا مۈمكىندىك تۋسا, نۇر ۈستىنە نۇر بولار ەدى.
قاجەت انداس
الماتى وبلىسى
سۋرەت – عالامتوردان
