Biz «Malym – arymnyń, arym – janymnyń sadaǵasy» degen halyqtyń úrpaǵymyz. Ótken tarihymyzdy saraptap kórsek, biz úyalatyndai negiz joq. Tarihi derekterdi paraqtap kórsek, osydan eki myń jyldyń aldyndaǵy Qytai jazbalarynda «jemqorlyq» degen termin jii kezdesedi. Al Kúltegin, Tonykók qúlpytasynan bergi jazba ádebietimizdi paraqtap shyqsaq, bizdiń tarihymyzda múndai termin kezdespegen. Qaita erlik, erkindik, batyrlyq, adamgershilkke toly dúnielerdi kóremiz. Osydan 750 jyldyń aldynda Europadan YUanь patshalyǵynyń astanasy Hanbalyqqa deiin sapar shekken jihangez Marko Polo: «Úlan-ǵaiyr qazaq dalasynan bir tiynsyz kesip óttim», - dep jazsa, sol jyldary Qaraqorymǵa kelip, Kúiik hannyń qabyldauynda bolǵan Karpini: «Kóshpendilerde altyn men kúmistiń kóptigi sondai olar ony qyz-kelinshekteriniń áshekei búiymyna, at ábzelderine, itteriniń qarǵy bauyna qoldanatynyn kórip tańǵaldym», – dep jazady. Demek, biz osyndai darqan peiil, taza júrekti, qarpaiym da qaiyrymdy eldiń múragerleri edik. Ókinishke qarai, táuelsizdik jyldary janymyzǵa jat «jemqorlyq» degen termindi sózdik qorymyzǵa engizip aldyq. Qazaqtyń qanshama aimańdai úldary osy indettiń kesirinen esimine qara daq japsyryp alǵanyn kózimiz kórip, qúlaǵymyzben estip júrmiz.
Keiingi jyldary jemqorlyq baspasózderdiń de baǵaly taqyrybyna ainaldy. Qai gazetti ashsań, qai saitty kórseń, telaranalardyń jańalyǵyn tyńdasań, aldymen jemqorlyqpen ústalǵan, sottalǵan dúnielerdi kóresiń.
Búl – quanatyn jaǵdai emes. Qaita júregińdi syzdatatyn dúnie. Búrynǵylar ár tań atqan saiyn: «Jaryq kún berekeńdi bere gór», – dep oyansa, biz: «Búgin kim jemqorlyqpen ústaldy eken?» – degen kúdikpen tań qarsy alatyn deńgeige jettik. Búl indettiń beti qaitpasa, qazaqtyń áli qansha nar qasqa jigitteri men aidai arulary bolashaǵyna balta shabaryn kesip aita almaimyz?! Sondyqtan, búl dertpen qoǵam bolyp kúresuimiz kerek.
Árine, qazir memleket te búl baǵyttaǵy júmysty shirata bastady. Juyrda jariyalanǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldauynda jemqorlyqpen kúres qatań qolǵa alynatyndyǵy jaily ashyq aityldy jáne onyń joldary túsindirildi. Búl turaly el arasynda túsindiru júmystary da óz deńgeiinde júrip jatqanyn kórip otyrmyz. Sonymen qatar, elimizdegi qoǵamdyq úiymdar, basqa da áleumettik toptar jemqorlyqpen kúrestiń san túrli jolyn qarastyruda.
Osy tústa Sybailas jemqorlyqqa qarsy agenttik janynan qúrylǵan monitoring tobynyń júmysyn erekshe baǵalauǵa bolady. Olar elimizdegi jemqorlyq máselesin halyqaralyq tájiribelerge súienip, naqtylap aitqanda, niderlandtyq ádiske súienip sheshudiń jolyna kiristi. Onyń tolyq mán-jaiyn «Qazaqstan TDM 16.6. jetu jolynda «Normativtik qúqyqtyq aktilerdegi sybailas jemqorlyq táuekelderin anyqtaudy jáne jergilikti atqarushy organdardyń byudjetterin baqylaudy qalai úirenuge bolady?» atty tájiribelik seminarda estidik.
Onda Niderlandynyń Qazaqstandaǵy Elshiliginiń qoldauymen «Jemqorlyqpen kúrestiń efektiptik-praktikalyq sharalary» jobasy ayasynda júzege asqan bablicbudjed.kz kartasynyń artyqshylyqtary sóz boldy. Ol jaily Qazaqstandaǵy parlamenttik damytu qorynyń tóraiymy, QR Sybailas jemqorlyqqa qarsy agenttiginiń janyna qúrylǵan monitoring tobynyń múshesi, qoǵamdyq keńesshi Záuresh Battalova aityp berdi.
Záuresh Qabylbekqyzy elimizdegi jemqorlyq máselesin joyu úshin eń aldymen Parlamentte qabyldaǵan zańdar, ministrlikter daiyndaǵan zań jobalary men oblys ákimdikteriniń qauly-qararlaryn jemqorlyqqa jol beretin tarmaqtardan tazartu kerek degen ústanymda. Ol aralasyp júrgen joǵaryda atalǵan monitoring toby osyǵan deiingi qabyldanǵan 18 zańǵa saraptama jasap, jemqorlyqqa jeteleitin múmkindikterdi anyqtapty. Onyń birazyn bylai bayandady:
– Mysaly, keibir zańda azamattarǵa júktelgen mindetter jazylady da sońyna: «Taǵy da basqa tarmaqtarǵa sáikes qarastyryluǵa bolady», – degen sóilem qosylady. Árine, osy sóilem jemqorlyqqa múmkindik beredi. Óitkeni, siz sol zańda kórsetilgen talaptardy tolyq oryndaǵanyńyzben qarsy tarap «taǵy da basqa» degen sóz arqyly sizde joq qújattardy talap etedi. Árine, onyń neni talap eteninin aldyn ala bilmegendikten dál uaqytynda sol qújatty tauyp bere almaisyz da, júmysty jeńil jolmen bitiru úshin para beruge eriksiz moiyn úsynasyz. Búl jaǵdai qazirgi bizdiń qoǵamda dendep ketti. Sondai-aq, azamattarǵa ákimshilik jaza taǵaiyndaityn zańnamalarda: «Tártip búzǵanyń úshin pálen ailyq eseptik kórsetkish boiynsha aiyppúl nemese pálen kúnge qamauǵa búiyrylady», – dep jazylǵan. Osyndaǵy «nemese» degen sózdiń ózi jemqorlyqqa aparatyn dúnie. Óitkeni, adamdar uaqytsha ústau ornynda birneshe táulik otyrǵansha máseleni taǵy da aqshamen sheshe salǵysy keledi. Osyny útymdy paidalanǵan tiisti mekemeler qosymsha para súrauǵa úmtylady da, sybailastyqqa barady. Demek, zań naqty jazyluy kerek. Ne aqsha, ne qamau jazasy búiyrylǵany jón. Aitalyq, «Memlekettik satyp alu» turaly zańda kóp kemshilik bar. Sonyń saldarynan qanshama azamattardyń sottalyp jatqanyn kórip júrmiz. Árine, azamattar belgili bir orynǵa otyrǵanda jemqor bolamyn dep oilamaidy. Qaita halyqtyń qamy úshin belgili bir is tyndyrǵysy keledi. Alaida «Memlekettik satyp alu» zańyndaǵy álsizdikten paidalanyp, keibir jymysqy júmysty bildirmei ketkisi keledi nemese tájiribesizdikten qol qoimauǵa tiisti qújattarǵa qol qoiyp jiberedi. Qatań tekseris barysynda sol qatelikteri anyqtalyp, jauapqa tartylyp jatady. Sonymen qatar, búgingi tańda joǵary oqu ornydaǵy jemqorlyq máselesiniń de órship túrǵanyn jasyra almaimyz. Sonyń kóbine 2015 jyly 20 qarashada qabyldanǵan №19 erejeniń salqyny tiip keledi. Ásirese, sol erejeniń 22, 23-shi punktinde kórsetilgen belgilemeler zańbúzushylyqtyń dańǵyl jolyna ainaldy. Onda student birinshi kurstaǵy akademiyalyq merzimdi bitirgennen keiin ary qarai basqa oqu orynyna auysyp, qalaǵan mamandyǵyna túsip ketuine bolady dep kórsetilgen. Osy belgilemeni ikemdi paidalanǵan birqatar joǵary oqu oryndary ÚBT-dan tómen ball alǵan balalardy birinshi kursta oqytyp, ary qarai student ózi qalaǵan basqa oqu ornynyń aqyly bólimine mamandyǵyn auystyryp oquyna jaǵdai jasap otyr. Búl arada aǵaiyndyq pen aqshanyń júretini aitpasa da belgili. Al ol student joǵary oqu ornyn aqshamen bitiredi de, biligi men bilimi joq, diplomy bar mamandar sanatyn toltyryp jatyr. Olardyń biliktiliginiń qanshalyq deńgeide bolatyny aitpasa da túsinikti. Túrǵyn úi turaly zań qabyldanǵaly 18 jylda 23 ret ózgeris engizilipti. Sol zańǵa saraptama jasaǵanda qazirgi qoldanystaǵy núsqasy alǵashqy qabyldanǵan núsqadan 50 paiyzǵa ózgerip ketkenin baiqadyq. Demek, onyń ishinde jemqorlyqtyń belgisi bar degen sóz. Sonyń saldarynan baspanasyzdyq, ipotekadan zardap shegu, úleskerlerdiń máselesi qoǵamdy jaulap aldy. Túsinispeushiliktiń kóbi osydan tuyndap keledi. Ótken jyly qabyldanǵan «Pedagog statusy» turaly zańda da shalaǵailyq jetip artylady, – deidi ol.
Búgingi tańda zańdarda osyndai qatelik kóp. Sondyqtan múndai jemqorlyqqa aparatyn sózderdi zańdardan alyp tastau kerek. Múndai múmkindikti barlyq qyzmetker paidalanady dep aitudan aulaqpyz. Alaida jemqorlyqpen dánikkender osyndai álsizdikterdi paidalanyp kele jatqany anyq. Osy sybailastyqtyń jolyn kesu úshin joǵaryda atalǵan monitoring toby memlekettik memkemelerdiń saraptamalyq deńgeiin kóteru maqsatynda sybailas jemqorlyqqa saraptama ótkizu ádistemesin, saraptama nátijesi boiynsha internetpen júmys isteitin baǵdarlamany, ashyq byudjetke arnalǵan kartany daiyndap shyǵypty. Endi osy nátijelerin azamattyq qoǵam jáne memlekettik mekemelerge úiretip, jemqorlyq indetin joyudyń jolyn izdeude.
Sonyń biri – monitoring toby niderlandtyq tájiribege súiene otyryp daiyndaǵan bablicbudjed.kz interaktivti kartasy. Olar osy arqyly azamattardyń byudjetti baqylau sauattylyǵyn arttyryp, taza qoǵam qúru úshin kúresip keledi.
Interaktivti karta – ol qúral. Karta arqyly siz mektep, auruhana, balabaqsha, túrǵyn úi, jol, taǵy da basqa áleumettik byudjetterge qansha qarjy júmsalaǵanyn bile alasyz. Kartany qoldanudyń joly jeńil. Aldymen kartaǵa kirip, ózińiz túratyn aimaqty tańdaisyz. Sosyn ózińizge qajetti byudjettiń sanatyn tabasyz. Sol sanat boiynsha óz aimaǵyńyzdaǵy byudjetter ashyq kórsetiledi. Ony qaraudyń eki túri bar. Bir keste, endi biri karta. Qaisysyn qoldansańyz da kerekti byudjettiń túsyn bassańyz, ekranǵa tolyq aqparat kórsetiledi. Osy arqyly álemniń qai túkpirinde júrseńizde ózińizge kerekti óńirdiń, nysannyń byudjeti turaly naqty aqparat ala asyz. Tipti, osy aqparattar boiynsha tekseris júmystaryn júrgizip, zań búzushylyqtardy anyqtai alasyz. Osy arqyly byudjettiń ashyqtyǵyna qol jetkizuge bolady.
Jasyratyny joq, kóp jaǵdaida byudjettiń mekemelerge bólingen qarjysyn tek sol mekemeniń basshysy ǵana biledi de, bylaiǵy júrt habarsyz qalady. Endi osy karta arqyly júmys ornyńyzda júrip jatqan qarjylyq ainalymdy tekserip, ony bilip, óz jaǵdaiyńyz boiynsha baqylau júrgizuge qol jetkize alasyz.
– Biz osy karta boiynsha 2018 jyly Núr-Súltan qalasyndaǵy kolledjderdiń qarjylyq máselesin zerttep kórdik. Alǵashqy adymda qaladaǵy 11 kolledjge zerdeleu júmysyn júrgizdik. Osydan keiin karta boiynsha byudjet qarjysy eń kóp bólingen kólik jáne kommunikatsiya kolledjiniń aqshany qalai igergenin teksere bastadyq. Qújattardy salystyryp otyryp, oqu orny baǵasy 450 myń teńge túratyn noutbuk satyp alǵanyn baiqadyq. Árine, oqu maqsatynda alynatyn noutbuktyń baǵasy da qalypty bolatyny belgili. Al nege baǵasy sonsha qymbat bir dana noutbukty satyp alǵanyna tańǵaldyq. Zerdeleu barysynda, búl noutbuk sabaqqa emes, oiyn oinauǵa arnalǵan qúral bolyp shyqty. Múny jemqorlyqpen kúres agenttiginiń qúzyryna tapsyrdyq. Olar tekserip, naqtyly qorytyndysyn shyǵardy, – deidi Záuresh Battalova.
Búl bir ǵana mysald. Byudjettik mekemelerde qarjyny osyndai maqsatsyz paidalanatyn jaǵdai joq dei almaimyz. Jemqorlyqtyń bir úshy osydan shyǵyp otyr. Aita keterligi, joǵaryda atalǵan interaktivti kartada kez kelgen byudjettik mekemeniń barlyq kiris-shyǵys qújattary jinaqtalǵan jáne izdeushilerge qoljetimdi. Mysaly, uaqytynda qoldanysqa berilmegen belgili bir qúrylys nysany delinse, karta arqyly onyń júmysy nelikten toqtap túrǵanyn zerdelep, shaǵymdana da adasyz.
Búryn belgili bir mekemeniń zańbúzushylyǵy turaly jazylǵan shaǵym sol mekemeniń basshylyǵy tarapynan qaralatyn. Al interaktivti taqtaǵa berilgen shaǵym birden sol mekemeniń ústinen qaraityn basqarmaǵa túsedi. Demek, búrynǵydai kemshilikti jasyryp qalu, barmaq basty, kóz qysty jaǵdai oryn almaityny anyq.
Bir aita keterligi, qazir ómirde oryn alyp jatqan kóptegen zań búzushylyqtardy túrǵyndar áleumettik jelilerge júkteidi. Árine, ony bireu kórse, bireu kóre bermeidi. Al kartaǵa júktelgen shaǵym sheshim qabyldaityn agenttikke tikelei jetedi. Belgilengen uaqyt sheginde jauap qaitarylady.
Eń bastysy, búl kartany túrǵyndar byudjettegi qatelikti izdeu úshin qoldanady dep túsinbeu kerek. Byudjet – ol salyq tóleushiler tóleminen qúrylǵan qarjy. Memleket ony halyqtyń áleumettik jaǵdaiyn kóteru úshin oryndy júmsauǵa ǵana mindetti. Sondyqtan, byudjetti baqylau halyqtyń óz qaltasynan shyqqan qarjysyn únemdep istetu degen sóz.
Biylǵy pandemiya jaǵdaiynda dári-dármektiń jetispeushiligi, auruhanada orynnyń bolmauy, emdeu apparatynyń joqtyǵy saldarynan qanshama qiyndyq tudy jáne qanshama otandasymyz qaitys boldy. Tipti, áleumettik kómek retinde beriletin 42 500 teńgeniń ózi de úlken dau-damaimen úlestirildi. Múnyń túpkilikti sebebi byudjetke degen baqylaudyń jetispeushiliginen. Onyń san túrli sebebi boldy. Sonyń ishinde jemqorlyqtyń da jeldei eskenin jasyra almaimyz. Áli de múndai jaǵdai qaitalanbaidy deuge bolmaidy. Joǵaryda aitylǵan interaktivti karta tuyndauy múmkin máselelerdi sheshudiń jolyn qarastyruǵa kóp kómegi tiedi. Sondyqtan búl qúraldy árkim múmkindiginshe paidalanuǵa nietti bolǵany jón.
Osy bir jaqsy bastama tek irgeli qalalarda nemese oblys, audan ortalyqtaryndaǵy túǵyndarǵa emes, shalǵai auyldaǵy aǵaiynnyń da qoldanuyna múmkindik tusa, núr ústine núr bolar edi.
Qajet ANDAS
Almaty oblysy
Suret – ǵalamtordan
