1911 جىلى شىلبى قۇلجا وڭىرىندەگى شولاقايدىڭ نارىنسالا دەگەن جەرىندە سىلامجان اقالاقشىنىڭ باستاۋىمەن ءۇش بولمەلى مەكتەپ، ءبىر مەشىت سالدىرىپتى. بۇل تسين حاندىعىنا قاراستى ءبىر بۇتحانانىڭ ورنى ەكەن. مۇنى ەستىگەن تسين ۇكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى مانساپتىلارى 200-دەي اسكەر شىعارىپ، مەكتەپ پەن مەشىتتى بۇزدىرىپ تاستايدى.
ەڭبەگىنە اشىنعان شىلبى:
كوركەيتەم دەپ قالانى،
وقىتام دەپ بالانى.
مەشىت سالدىم، مەكتەپپەن،
بولىپ ەلدىڭ تالابى.
سەلگە اعىزىپ ەڭبەكتى،
قاسقىرلار كەلىپ تالادى.
امالىم نەشىك قايتەيىن،
مانجۇرعا كۇنىم قارادى، – دەپ اشىنىپتى.
تسين يمپەرياسىنىڭ بيلىگى قۇلاعان كەزدە شىلبى:
زالىم پاتشا ءوز باسىن تۇزەي الماس،
ۇكىمى ەشبىر جەرگە ۇزاي الماس.
ەكى جاقتان الاتىن پارەنى ويلاپ،
ادىلدىگىن ايتۋعا شىداي الماس.
پاراقوردىڭ بولسا دا قۇرىعى ۇزىن،
بۇقارانى سوندا دا قۇداي الماس، – دەپ كوڭىل كۇيىن ءبىلدىرىپتى.
1921 جىلى شىلبى سىلامجان بولىستان قاققى كورىپ، كۇنەسكە كوشىپ كەلەدى. كەتەرىندە:
قاققى كورگەن ەلىنەن ايىرىلادى،
ەسەپتەسكەن دوسىنا قايىرىلادى.
تەربەزەر بولسا بولىس پەن ءبيىڭ،
جاقىنىن دا جاۋ قىلادى.
جاقسى ادامنىڭ ەلىنە ءبىر ءىس كەلسە،
وزىنە وق تيگەندەي قايعىرادى، – دەپ قوشتاسقان ەكەن.
شىلبى بيلەۋشىلەردىڭ كەيبىر جەمەنقور قىلىقتارىن ولەڭمەن شەنەپ وتىرادى ەكەن. ول ءبىر رەت:
قاسقىر كەلىپ جەمەككە قويعا شابار،
قوتانداعى يت قاسقىرمەن بىرگە تالار.
قاسقىرمەنەن بىرىگىپ قويدى جەسىپ،
«ساق قۇلاق يت» ەرتەسى ءولىپ قالار.
ەش جانۋار مۇنىمدى سەزبەدى دەپ،
قاسقىرعا ارتىپ پالەسىن تويىپ الار، – دەپ تولعايدى ەكەن.
شىلبى جاعىمپازدىق، جارامساقتىقتى جەك كورىپ، ءدىني جولدى قادىر تۇتىپ، اقيقاتتىق-اقتىقتى، ادالدىق-پاكتىكتى ناسيحاتتاپ:
نادان ادام نيزامعا ءجون كەلمەيدى،
وزىنە ەشبىر جاندى تەڭ كورمەيدى.
وسيەتكە ايتىلعان قۇلاق سالماي،
بىلەمىن دەپ ءوزىم-اق وڭمەڭدەيدى.
ول اقىماق كەرىسى جۇرتقا تيەر،
پاتشا ءادىل بولماسا تۇزەلمەيدى.
قۇداي ءوزى تاۋپيىق بەرمەگەن سوڭ،
وندايلارمەن سويلەسىپ تۇك ونبەيدى.
ادامعا داۋلەت قونباي باي بولمايدى،
كوڭىلىم زيارات ەتپەي جاي بولمايدى.
ون سەگىز مىڭ الەمدى جۇتقانمەنەن،
اۋىزى قارا جەردىڭ ماي بولمايدى.
شىلبى ءوزىنىڭ ءدىني ۇستانىمىن تۇسىنبەگەن ۇسەيىنباي سياقتى قاجىلاردى شەنەپ:
بايدىڭ ۇيىنە قونساق ەتى جوق،
ەتى جوق بايدىڭ بەتى جوق.
شاقىرىپ كەلىپ قوندىردى،
قوناقتى ءوستىپ قور قىلدى.
سىيلاپ مىنە، «وڭدىردى»،
باي ادامنىڭ دەرتى جوق،
جيعانى وڭكەي دۇنيە بوق، – دەگەن ەكەن.
ءبىر جولى شىلبى قۇداسى ىبىرايىمنىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ وتىرعاندا بىرەۋلەر اتىن ۇرلاپ كەتەدى دە، قۇداسى ءجونسالداۋ ات مىنگىزىپ جىبەرەدى.
سوندا شىلبى:
قۇداي قوسىپ قۇدا بولدىم ىبىرايعا،
قانداي كۇنى كەز بولدىم سۇمىرايعا.
اتىمدى ءبىر قوناقتا ۇرلاپ الدى،
تاپسىردىم ەكى ارۋاق، ءبىر قۇدايعا.
قۇدامنىڭ وسى بولسا ادامدىعى،
قاي ۋاقىتتا تاۋسىلادى ارامدىعى.
كۇناسىز ادامداردى جىلاتقانمەن،
باسىنا ءبىر كۇن جەتەر ارامدىعى.
اقىماقتار قاس قىلار جولداسىنا،
اقىرى قالار ءبىر كۇن كوز جاسىنا.
ىبىرايدىڭ راحمەت اۋىلىنا،
ۇرىلار كەلەر ءالى ماقۇلىنا.
بەلگىلى وزبىر، زالال، ۇرلىق-قارلىق،
ۇرى، زالىم كورەدى ءبىر كۇن تارلىق.
بۇل سوزدەر اياتتا بار، حاديستە بار،
قۇدايىم بۇل تۋرالى قىلعان جارلىق.
ءدارۋباي اقالاقشى شىلبىدان:
– دۇنيەدە تويماس بار ما؟ – دەپ سۇراعاندا،
شىلبى:
– بار، – دەپتى.
ءدارۋباي:
– نەشەۋ؟ – دەگەندە،
شىلبى:
– ۇشەۋ، ولار:
بولىس تويماس پارەنى بەرە بەرسە،
ءناپسى تويماس سوڭىنان ەرە بەرسە،
مولدا تويماس ساقاۋات الا بەرسە، – دەپتى.
قازىنالى قارتتاردان جازىپ الىپ، ساقتاعان – انداس وماراقىنۇلى
دەرەككوز:
دودا: ايتىستار مەن تاريحي-ەتنوگرافيالىق جىرلارى / ا. وماراقىن ؛ قۇراستىرعان: ءا. ماجاي [ج. ب.]. – تالدىقورعان : [ب. ج.].
kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657687
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى











