قىپ-قىزىل قانتوگىسپەن ورناعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ «ارقاسىندا» ءبىزدىڭ قازاقتىڭ كورمەگەن قۇقايى بار ما؟ نەبىر قورلىق-زورلىقتىڭ ءبارىن كوردى، سوعان كوندى. سونىڭ ءبارىن بىلە تۇرا «ماقتانسا بۇگىن – ماقتانسىن قازاق، توبەسى كوككە جەتپەي تۇر از-اق» دەپ اسقاقتاتا ءان شىرقاۋمەن كەلدىك. بويىمىزدى كەرنەپ اكەتىپ بارا جاتقان بۇل نەنىڭ قۋانىشى ەكەندىگىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى ءبىلسىن.
ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەتپەي، حالقىمىزدى وبا تيگەندەي ويسىراتىپ كەتكەن وتىزىنشى جىلدار ويرانىن الايىقشى. دەموگرافتاردىڭ دەرەگىنە سەنسەك، ەگەر سول اتىڭ وشكىر اشتىقتىڭ كەسىرىنەن قانداستارىمىز قىناداي قىرىلماعاندا قازىر قازاقتىڭ سانى وتىز ميلليوننان اسىپ، اقارلى- شاقارلى ەل بولىپ وتىرۋىمىز ءتيىس كورىنەدى. كورىڭدە وكىرگىر گولوشەكين گەنوتسيدى تامىرىمىزعا بالتا شاپپاعاندا، ءوز جەرىمىزدە ءدال قازىرگىدەي وگەيلىك كورمەسىمىز انىق ەدى عوي. كوپ كوپتىگىن جاساماي ما قاشاندا؟
بۇل ناۋبەتتى قولدان ىستەلگەن قيانات دەپ ءوز اتىمەن اتاعانىمىز دۇرىس. وعان دالەل جەتىپ ارتىلادى. ونى كۇندەلىكتى ءباسپاسوزدى قاداعالاپ جۇرگەن كوزى قاراقتى وقىرماندار جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ارعى – بەرگىنى تەگىس تەرىپ ارامتەر بولماي-اق، ءوز ولكەمىزگە قاتىستى كەيبىر جايلاردى عانا ءسوز ەتكەنىمىز ءجون شىعار.
…اقسۋ اۋدانىنداعى «قىزىلتاڭ» سوۆحوزىنىڭ تەرريتورياسىندا «ماڭقا» دەپ اتالاتىن جەر بار. كۇنى كەشەگە دەيىن بۇل اتاۋدىڭ ءمانىن بىلمەي كەلدىك. «قازاكەمنىڭ دە قويمايتىن اتى جوق قوي، باسقا بىردەمە تاپپادى ما ەكەن؟» دەپ كۇلەتىن دە قوياتىنبىز. سويتسەك، مۇنىمىز كۇلەتىن ەمەس، جىلايتىن نارسە ەكەن. ەندى سونىڭ جايىنا توقتالايىق.
باياعى «اشا تۇياق قالماسىننىڭ» زامانىندا «ماڭقا اۋرۋىنا ۇشىرادى» دەگەن جالعان سىلتاۋمەن اۋىل – ايماعىمىزدىڭ بار جىلقىسىن تۋرا وسى اراعا جيناپتى دا ورتەپ تاستاپتى. تاۋ بولىپ ۇيىلگەن قايران جانۋارلاردىڭ ولەكسەسىنەن اينالا ماڭ ساسىپ كەتكەن عوي. سودان سوڭ ول ارا «ماڭقا» اتالماي قايتسىن.
وتىرىقشىلدىققا وزبىرلىق جولمەن «ۇيرەتۋگە» كۇش سالعان گولوشەكيننىڭ ساياساتىنان ءولىم ءيىسى اڭقىپ تۇردى. قولىنداعى مالىنان ايرىلعان قازاققا قارۋ كەزەپ، وق شىعىنداۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. كۇنكورىس كوزى بىتەلگەن سوڭ وزىنەن-ءوزى بورداي توزىپ بىتپەي مە؟ كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قاس قىلعانداي جاڭا تولدەگەن مالدى دا سىپىرىپ اكەتكەن. كوگەندە – قوزى، جەلىدە – قۇلىن قالعان. ال، ءالى وتىقپاعان جاس ءتول ودان كەيىن باۋداي تۇسپەي قايتەدى ەندى.
«اقىل – التاۋ، ءناپسى – جەتەۋ» دەگەن ەكەن بۇرىنعى اتالارىمىز. سول جەتى ارسىزدىڭ ءبىرى – تاماق. ەكى اياقتى، جۇمىر باستى پەندەدە قۇلقىننىڭ قۇرىعىنا تۇسپەيتىندەر كەمدە-كەم شىعار-اۋ. شىنى كەرەك قوي ادامعا الدىمەن كەرەگى – قارىننىڭ توقتىعى، سوسىن بارىپ قانا كيىمنىڭ كوكتىگى. ەگەر وسىناۋ اشى شىندىقتى مويىنداساق، كەشەگى ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەگەن باۋىرلارىمىزدى بەيبەرەكەت كۇستانالاۋدان اۋلاق بولۋىمىز كەرەك. ءبارىن ايت تا، ءبىرىن ايت – قۇداي ونىڭ بەتىن اۋلاق قىلسىن دەڭىز.
قانشا جۋاس بولسا دا قازاق ارينە قاراپ قالعان جوق. ءباتىر-اۋ، باۋىزداماعا كەلىپ، كەڭىردەگىنە پىشاق تيگەندە قوي- ەكەش قوي دا تۇياق سەرپپەي مە؟ ءتىرى جان ەمەس پە، اشتىق ابدەن تيتىعىنا جەتىپ، اشىنعان حالىق جەر-جەردە كوتەرىلىسكە شىعىپ جاتتى. بىراق، ولاردىڭ ءبارىن كەدەي-كەپشىكتى «جارىلقاۋشى» كەڭەس وكىمەتى اياۋسىز باسىپ-جانشىپ تاستاپ وتىردى. اي-كۇننىڭ امانىندا، جاۋ جاعادان الماي-اق «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇشىراعان ۇلتىنىڭ اماندىعىن ويلاعان الاش ازاماتتارى شەتىنەن «باندى» اتاندى. شەن-شەكپەن بەرسە، تۋعان شەشەسىن ۇمىتىپ كەتەتىن تەكسىزدەر ءوز تۋمالارىنا قىرعيداي ءتيىپ، ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىردى. قىسقاسى، تۇلپاردان تۇعىر وزعان وڭباعان كەز ەدى عوي ول.
مۇنداي تولقۋلار ەجەلدەن ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ مەكەنىنە اينالعان كيەلى جەتىسۋ جەرىن دە شارپىپ ءوتتى. اقسۋ-قاپالدى جايلاعان قالىڭ ماتايدىڭ توپقا تاتىر ۇلدارى اتقا قونىپ، جەرگىلىكتى وكىمەتكە قارسى قول باستاعان وتەباي عالي مەن بورتە مۇقاننىڭ سوڭىنان ەردى. باتىر بابالارىنىڭ ارۋاعىن شاقىرىپ «ءبورىبايلاپ» شاپقان ول بوزداقتار دا قىزىل يمپەريانىڭ قارا كۇشىنە قارسى تۇرا المادى. ازاتتىق جولىندا باستارىن بايگەگە تىگىپ، وپات بولعان ەسىل ەرلەردىڭ ەسىمى اتاۋسىز قالدى. كەيىنگى ۇرپاق بۇل «ءبورىباي» كوتەرىلىسىنىڭ جاي-جاپسارىنان مۇلدەم بەيحابار. ال، بىلەتىندەر اۋىزعا الۋدان قورىقتى. «تاريح قايتالاۋدى سۇيەدى» دەيدى عوي. ەندەشە، ول شىندىق ايتىلۋعا ءتيىس. ونى تاريحشىلارىمىزدىڭ ۇلەسىنە قالدىرا تۇرايىق ازىرگە.
وسىناۋ ويران-توپىر زاماننىڭ زاردابىن شەكپەگەندەر كەمدە-كەم دەدىك قوي. سولاردىڭ ءبىرى – «سارتاۋ تورەلەرى» دەپ اتالاتىن ءبىزدىڭ تۇقىم. ونىڭ ىشىندە قازىرگى قاپال اۋدانىنىڭ «بالاساز» جايلاۋىندا كەلىستى ەتىپ سالىنعان كەسەنەسىنىڭ ىرگەسى ءالى كۇنگە دەيىن ءدىن-امان تۇرعان اعايىندى ومار – القانىڭ ورەن جاراندارى. ارۋاقتارىڭنان اينالايىن اتالارىم تۋرالى سول وڭىردەگى اتالىق قاپتاعايدىڭ قاريالارى ءالى كۇنگە دەيىن اڭگىمە ەتىپ وترادى. جالپى قازاق قاي كەزدە دە ارعى تەگىن – قاھارلى قاھان شىڭعىس حاننان تارايتىن تورەلەردى سىيلاعان عوي. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا اتى اتالعان كىسىلەر ءوز ۋاقىتىنىڭ بەدەلدى ادامدارى بولعان.
ولاردىڭ بالالارى دا تەگىنە تارتپاي تۇرسىن با، شەتتەرىنەن سەن تۇر، مەن اتايىن ەدى. اسىرەسە، جاستايىنان-اق ەشكىمنەن جاسقانبايتىن جاۋجۇرەكتىگىمەن اتاعى شىققان تۇرسىنتورە تۋرالى اڭگىمە كوپ. بۇل اتامىز جونىندە تاريحي دەرەكتەر دە بار. جاقىندا وسى «جەرۇيىق» گازەتىندە استانالىق عالىم جاپسارباي قۋانىشەۆتىڭ «جەتىسۋ بويلارىن تارگىلەۋ» تۋرالى ارحيۆ ماتەريالدارىنا سۇيەنىپ جازىلعان ءبىر بەتتىك ماقالاسى شىقتى. سوندا تۇرسىن تورە ءوز جەرىنەن تۇراق تاپپاي قىتايعا بەت العان توپتىڭ باسشىسى رەتىندە كورسەتىلەدى. راسىندا دا سولاي بولعان.
اسىرا سىلتەۋدىڭ ازابىن شەگىپ، ىڭىرشاعى اينالعان ەلدىڭ يگى – جاقسىلارىلارى جينالىپ 1931 جىلى جازعى-تۇرىم بۇعان دەيىن ارعا بەتكە ءبىر بارىپ كەلگەن تۇرسىن تورەگە كەلىپ، «ءوستىپ بەكەرگە ولەمىز بە، قىتاي اسايىق، كوشتى باستاڭىز» دەپ ءوتىنىش بىلدىرەدى. سوندا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان اتامىز اپپاق ساقالىن ساۋمالاي تاراپ ۇزاق وتىرىپتى. سودان كەيىن بارىپ «بۇل سابەتىڭ (سوۆەت وكىمەتى دەگەنى عوي) ءۇش ءجۇز جىل جاساعان پاتشانى (رومانوۆتار اۋلەتىن ايتسا كەرەك) دا توڭكەرىپ تاستادى. ەندى ولارعا ەشتەڭە ىستەي المايمىز. قۇداي سالدى، ءبىز كوندىك. نەدە بولسا شىدايىق. حالىقتىڭ وبالىنا قالمايىق» دەگەن كورىنەدى. بىراق بۇعان ءوز باۋىرى شاقاي باستاعان توپ كونبەپتى.
سونىمەن قويشى، ۇكىمەتتەن ۇركىپ، ۇدەرە كوشكەن ەل قىتايعا قاراي بەت الادى. الايدا، قاتىن-قالاش، بالا-شاعا بار كوش الىسقا ۇزاي المايدى. جانسىزدار بەرگەن حابار بويىنشا سوڭدارىنا قۋعىن تۇسەدى. كوزدەرى قانتالاعان قىزىل اسكەرلەر اقسۋ وزەنىنىڭ ارعى بەتىندەگى دەمىكپەنىڭ اسۋىندا قۋىپ جەتىپ، ءبىر بۇيىردەن بۇيىدەي تيەدى. سول جەردە قاتتى قاقتىعىس بولادى. مۇزداي قارۋلانعان قالىڭ سولدات قويسىن با، قارشا بوراعان وقتان قاشقىندار قىرىلىپ قالادى. كوش باسشىلارى قاتتى جازالانادى. كۋالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا تۇرسىن تورە مەن ونىڭ جاسى جيىرماعا جەتە قويماعان نەمەرەسى ءماجىندى قىلىشپەن تۋراپ ءولتىرىپتى. ءتىپتى، ولاردىڭ سۇيەگىن الۋعا دا رۇقسات ەتپەگەن. بىراق، باۋىرلارى تۇندە ۇرلانىپ اكەلىپ، تۇرسىن تورەنىڭ سۇيەگىن بالاسازداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قاسىنا قويعان.
سودان كەيىن-اق تۇرسىن تورە تۇقىمدارىنىڭ سوڭىنا بەلسەندىلەر شىراق الىپ تۇسكەن. جاقىندا سەكسەنگە كەلىپ، ۇلكەن ءبىر ابىز اتامىز دۇنيەدەن قايتتى. سونىڭ جەرلەۋىنە بارعانىمىزدا اسقار دەيتىن اتامىز ايتتى: «سوۆەتتىڭ قولىنان سەگىز بىردەي اكەلەرىڭ ءولدى. سول ەستەرىڭدە ءجۇرسىن. ول ءۇشىن ەشكىمنىڭ باسىن الماسپىز، بىراق ۇمىتا الماسىمىز انىق» .
ساياتشىلىقپەن اينالىسىپ، قوس اۋىز» مىلتىقتارىمەن اڭ اۋلاپ جۇرگەن امىرعالي مەن مەڭدەش اكەلەرىمىزدى ۇستاپ الىپ. اتىپ تاستادى. مولالارىنىڭ قايدا ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى. اقىر اياعى سۇيەكتەرى دالادا قالدى.
سوسىن… اناۋ «اراسان» اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا كۋرنوسوۆ قىزىل كومانديرديرىڭ زيراتى بار. وعان مەكتەپ وقۋشىلارى گۇل قويىپ سوۆەت ارمياسى ساربازى رەتىندە قۇرمەت كورسەتىپ جۇرەدى. مەنىڭشە، ءسويتۋدىڭ تۇك تە كەرەگى جوق. ويتكەنى، ول شەكاراشىلاردىڭ باستىعى بولىپ تۇرعاندا اتالارىڭدى «باندى» دەپ قۋدالاپ، مىلتىقپەن اتىپ، قىلىشپەن شاۋىپ ولتىرگەن جاۋلارى – سىزدەر مەن ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىز بولاتىن. سوندىقتان ونداي «باتىرلاردى» اسپەتتەۋ اتا-بابالاردىڭ ارۋاعىنان ۇيات. ال حالىقتى امان الىپ قالۋدا ارداقتاۋعا لايىق ازاماتتار قازاعىمىزدىڭ ىشىندە دە، قۇدايعا شۇكىر جەتەرلىك. ءبىزدىڭ حالىق باعزى زاماننان تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاعان ۇل-قىزداردان ەشقاشان دا كەندە بولماعان.
تالعات باتىرحان
جاريالاندى. -تالدىقورعان: «جەرۇيىق» گازەتى. №38. 1992. -4ب.











