Qyp-qyzyl qantógispen ornaǵan Keńes ókimetiniń «arqasynda» bizdiń qazaqtyń kórmegen qúqaiy bar ma? Nebir qorlyq-zorlyqtyń bárin kórdi, soǵan kóndi. Sonyń bárin bile túra «Maqtansa búgin – maqtansyn qazaq, tóbesi kókke jetpei túr az-aq» dep asqaqtata án shyrqaumen keldik. Boiymyzdy kernep áketip bara jatqan búl neniń quanyshy ekendigin bir qúdaidyń ózi bilsin.
Birdi aityp, birge ketpei, halqymyzdy oba tigendei oisyratyp ketken otyzynshy jyldar oiranyn alaiyqshy. Demograftardyń deregine sensek, eger sol atyń óshkir ashtyqtyń kesirinen qandastarymyz qynadai qyrylmaǵanda qazir qazaqtyń sany otyz millionnan asyp, aqarly- shaqarly el bolyp otyruymyz tiis kórinedi. Kórińde ókirgir Goloshekin genotsidi tamyrymyzǵa balta shappaǵanda, óz jerimizde dál qazirgidei ógeilik kórmesimiz anyq edi ǵoi. Kóp kóptigin jasamai ma qashanda?
Búl náubetti qoldan istelgen qiyanat dep óz atymen ataǵanymyz dúrys. Oǵan dálel jetip artylady. Ony kúndelikti baspasózdi qadaǵalap júrgen kózi qaraqty oqyrmandar jaqsy biledi. Sondyqtan arǵy – bergini tegis terip aramter bolmai-aq, óz ólkemizge qatysty keibir jailardy ǵana sóz etkenimiz jón shyǵar.
…Aqsu audanyndaǵy «Qyzyltań» sovhozynyń territoriyasynda «Mańqa» dep atalatyn jer bar. Kúni keshege deiin búl ataudyń mánin bilmei keldik. «Qazakemniń de qoimaityn aty joq qoi, basqa birdeme tappady ma eken?» dep kúletin de qoyatynbyz. Sóitsek, múnymyz kúletin emes, jylaityn nárse eken. Endi sonyń jaiyna toqtalaiyq.
Bayaǵy «Asha túyaq qalmasynnyń» zamanynda «Mańqa auruyna úshyrady» degen jalǵan syltaumen auyl – aimaǵymyzdyń bar jylqysyn tura osy araǵa jinapty da órtep tastapty. Tau bolyp úiilgen qairan januarlardyń óleksesinen ainala mań sasyp ketken ǵoi. Sodan soń ol ara «Mańqa» atalmai qaitsyn.
Otyryqshyldyqqa ozbyrlyq jolmen «úiretuge» kúsh salǵan Goloshekinniń sayasatynan ólim iisi ańqyp túrdy. Qolyndaǵy malynan airylǵan qazaqqa qaru kezep, oq shyǵyndaudyń qajeti joq edi. Kúnkóris kózi bitelgen soń ózinen-ózi bordai tozyp bitpei me? Kónekóz qariyalardyń aituyna qaraǵanda, qas qylǵandai jańa tóldegen maldy da sypyryp áketken. Kógende – qozy, jelide – qúlyn qalǵan. Al, áli otyqpaǵan jas tól odan keiin baudai túspei qaitedi endi.
«Aqyl – altau, nápsi – jeteu» degen eken búrynǵy atalarymyz. Sol jeti arsyzdyń biri – tamaq. Eki ayaqty, júmyr basty pendede qúlqynnyń qúryǵyna túspeitinder kemde-kem shyǵar-au. SHyny kerek qoi adamǵa aldymen keregi – qarynnyń toqtyǵy, sosyn baryp qana kiimniń kóktigi. Eger osynau ashy shyndyqty moiyndasaq, keshegi biriniń etin biri jegen bauyrlarymyzdy beibereket kústánalaudan aulaq boluymyz kerek. Bárin ait ta, birin ait – qúdai onyń betin aulaq qylsyn deńiz.
Qansha juas bolsa da qazaq árine qarap qalǵan joq. Bátir-au, bauyzdamaǵa kelip, keńirdegine pyshaq tigende qoi- ekesh qoi da túyaq serppei me? Tiri jan emes pe, ashtyq ábden tityǵyna jetip, ashynǵan halyq jer-jerde kóteriliske shyǵyp jatty. Biraq, olardyń bárin kedei-kepshikti «jarylqaushy» Keńes ókimeti ayausyz basyp-janshyp tastap otyrdy. Ai-kúnniń amanynda, jau jaǵadan almai-aq «Aqtaban shúbyryndyǵa» úshyraǵan últynyń amandyǵyn oilaǵan alash azamattary shetinen «bandy» atandy. SHen-shekpen berse, tuǵan sheshesin úmytyp ketetin teksizder óz tumalaryna qyrǵidai tiip, eldiń berekesin ketirdi. Qysqasy, túlpardan túǵyr ozǵan ońbaǵan kez edi ǵoi ol.
Múndai tolqular ejelden erlik pen eldiktiń mekenine ainalǵan kieli Jetisu jerin de sharpyp ótti. Aqsu-Qapaldy jailaǵan qalyń Mataidyń topqa tatyr úldary atqa qonyp, jergilikti ókimetke qarsy qol bastaǵan Ótebai Ǵali men Bórte Múqannyń sońynan erdi. Batyr babalarynyń aruaǵyn shaqyryp «Bóribailap» shapqan ol bozdaqtar da Qyzyl imperiyanyń qara kúshine qarsy túra almady. Azattyq jolynda bastaryn báigege tigip, opat bolǵan esil erlerdiń esimi atausyz qaldy. Keiingi úrpaq búl «Bóribai» kóterilisiniń jai-japsarynan múldem beihabar. Al, biletinder auyzǵa aludan qoryqty. «Tarih qaitalaudy súiedi» deidi ǵoi. Endeshe, ol shyndyq aityluǵa tiis. Ony tarihshylarymyzdyń úlesine qaldyra túraiyq ázirge.
Osynau oiran-topyr zamannyń zardabyn shekpegender kemde-kem dedik qoi. Solardyń biri – «Sartau tóreleri» dep atalatyn bizdiń túqym. Onyń ishinde qazirgi Qapal audanynyń «Balasaz» jailauynda kelisti etip salynǵan kesenesiniń irgesi áli kúnge deiin din-aman túrǵan aǵaiyndy Omar – Alqanyń óren jarandary. Aruaqtaryńnan ainalaiyn atalarym turaly sol óńirdegi Atalyq Qaptaǵaidyń qariyalary áli kúnge deiin áńgime etip otrady. Jalpy qazaq qai kezde de arǵy tegin – qaharly qahan SHyńǵys hannan taraityn tórelerdi syilaǵan ǵoi. Onyń ústine joǵaryda aty atalǵan kisiler óz uaqytynyń bedeldi adamdary bolǵan.
Olardyń balalary da tegine tartpai túrsyn ba, shetterinen sen túr, men ataiyn edi. Ásirese, jastaiynan-aq eshkimnen jasqanbaityn jaujúrektigimen ataǵy shyqqan Túrsyntóre turaly áńgime kóp. Búl atamyz jóninde tarihi derekter de bar. Jaqynda osy «Jerúiyq» gazetinde astanalyq ǵalym Japsarbai Quanyshevtyń «Jetisu boilaryn tárgileu» turaly arhiv materialdaryna súienip jazylǵan bir bettik maqalasy shyqty. Sonda Túrsyn tóre óz jerinen túraq tappai Qytaiǵa bet alǵan toptyń basshysy retinde kórsetiledi. Rasynda da solai bolǵan.
Asyra silteudiń azabyn shegip, yńyrshaǵy ainalǵan eldiń igi – jaqsylarylary jinalyp 1931 jyly jazǵy-túrym búǵan deiin arǵa betke bir baryp kelgen Túrsyn tórege kelip, «óstip bekerge ólemiz be, Qytai asaiyq, kóshti bastańyz» dep ótinish bildiredi. Sonda seksenniń seńgirine shyqqan atamyz appaq saqalyn saumalai tarap úzaq otyrypty. Sodan keiin baryp «Búl sábetiń (sovet ókimeti degeni ǵoi) úsh júz jyl jasaǵan patshany (Romanovtar áuletin aitsa kerek) da tóńkerip tastady. Endi olarǵa eshteńe istei almaimyz. Qúdai saldy, biz kóndik. Nede bolsa shydaiyq. Halyqtyń obalyna qalmaiyq» degen kórinedi. Biraq búǵan óz bauyry SHaqai bastaǵan top kónbepti.
Sonymen qoishy, úkimetten úrkip, údere kóshken el Qytaiǵa qarai bet alady. Alaida, qatyn-qalash, bala-shaǵa bar kósh alysqa úzai almaidy. Jansyzdar bergen habar boiynsha sońdaryna quǵyn túsedi. Kózderi qantalaǵan qyzyl áskerler Aqsu ózeniniń arǵy betindegi Demikpeniń asuynda quyp jetip, bir búiirden búiidei tiedi. Sol jerde qatty qaqtyǵys bolady. Múzdai qarulanǵan qalyń soldat qoisyn ba, qarsha boraǵan oqtan qashqyndar qyrylyp qalady. Kósh basshylary qatty jazalanady. Kuálardyń aituyna qaraǵanda Túrsyn tóre men onyń jasy jiyrmaǵa jete qoimaǵan nemeresi Májindi qylyshpen turap óltiripti. Tipti, olardyń súiegin aluǵa da rúqsat etpegen. Biraq, bauyrlary túnde úrlanyp ákelip, Túrsyn tóreniń súiegin Balasazdaǵy ata-babalarymyzdyń qasyna qoiǵan.
Sodan keiin-aq Túrsyn tóre túqymdarynyń sońyna belsendiler shyraq alyp túsken. Jaqynda seksenge kelip, úlken bir abyz atamyz dúnieden qaitty. Sonyń jerleuine barǵanymyzda Asqar deitin atamyz aitty: «Sovettiń qolynan segiz birdei ákeleriń óldi. Sol esterińde júrsin. Ol úshin eshkimniń basyn almaspyz, biraq úmyta almasymyz anyq» .
Sayatshylyqpen ainalysyp, qos auyz» myltyqtarymen ań aulap júrgen Ámirǵali men Meńdesh ákelerimizdi ústap alyp. Atyp tastady. Molalarynyń qaida ekenin eshkim bilmeidi. Aqyr ayaǵy súiekteri dalada qaldy.
Sosyn… Anau «Arasan» auylynyń ortalyǵynda Kurnosov qyzyl komandirdiriń ziraty bar. Oǵan mektep oqushylary gúl qoiyp sovet armiyasy sarbazy retinde qúrmet kórsetip júredi. Menińshe, sóitudiń túk te keregi joq. Óitkeni, ol shekarashylardyń bastyǵy bolyp túrǵanda atalaryńdy «bandy» dep qudalap, myltyqpen atyp, qylyshpen shauyp óltirgen jaulary – sizder men bizdiń bauyrlarymyz bolatyn. Sondyqtan ondai «Batyrlardy» áspetteu ata-babalardyń aruaǵynan úyat. Al halyqty aman alyp qaluda ardaqtauǵa laiyq azamattar qazaǵymyzdyń ishinde de, qúdaiǵa shúkir jeterlik. Bizdiń halyq baǵzy zamannan túlpar minip, tu ústaǵan úl-qyzdardan eshqashan da kende bolmaǵan.
Talǵat Batyrhan
Jariyalandy. -Taldyqorǵan: «Jerúiyq» gazeti. №38. 1992. -4b.
