وسى رەتتە قان مايدانداعى ۇرىسقا ازىق-تۇلىك، قۇرال-جاراق، وق-ءدارى تاسيتىن تەمىرجولشىلار ەرلىگى ەرەكشە ارداقتاۋعا تاتيدى. ارينە، كەڭەس وكىمەتى تەمىرجول جۇيەسىن ەكىنشى ارميا رەتىندە قاراستىرىپ، ونداعى جۇمىسشىلاردى مايدانعا اتتاندىرۋعا تىيىم سالدى. دەي تۇرعانمەن، ۇرىس شەپتەرىنە تىكەلەي تاسىمال جۇمىسىن اتقاراتىن شويىنجولشىلار ۇنەمى ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىندا ءجۇردى. سول قاتاردا جەتىسۋلىق قازاق قىزى التىناي ەسبولاتوۆا ءۇش جىل، توعىز اي اجال سەپكەن ازاپتى كۇندەردى باستان كەشىردى. ماتاي ستانسىسى بۇگىن دە سولتۇستىك پەن شىعىسقا اعىلعان پاروۆوزداردىڭ ۇنىمەن تاڭ اتىرىپ، كەش باتىرادى. ونداعى جۇرت شويىنجولدىڭ وسى ءبىر مازاسىز تىرلىگىنە كوندىگىپ، ناپاقاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل مەكەننىڭ اتى ايداي الەمگە تانىس. ونىڭ ءبىر سەبەبى كالاشنيكوۆ اۆتوماتىنا قاتىستى بولسا، ەكىنشىدەن، اياداي اۋىلدىڭ تۇرعىندارى باتىر قىزى التىنايدىڭ اتىمەن ورىلەتىن ەرلىك ىستەرمەن ماقتاناتىنى بەلگىلى. اپامىز 1923 جىلى اقسۋ اۋدانىنا قاراستى بۇرعان اۋىلدىق سوۆەتىندە دۇنيەگە كەلدى. ول تۇستا جاز جايلاۋ، قىس قىستاۋدا كەڭ كوسىلىپ جاتاتىن قازاق اۋىلدارىنا كەڭەستىك ساياساتتىڭ كىسىمى دەندەي باستاعان ەدى. قولىندا بارىن ۇجىمعم وتكىزىپ، جەر سيپاپ قالعان قازاق اۋىلدارىنىڭ ءبىر بولەگى شەت ەل اسىپ كەتىپ جاتتى. ال اتاقونىسىن قيىپ، الىسقا كەتە الماعان جۇقانا جۇرت كەلەسى كۇنگە دەگەن سەنىم مەن جىگەردى ۇشتاپ، ءتىرى قالۋدىڭ قامىمەن تەمىرجولدىڭ قارا جۇمىسىنا بەل شەشە كىرىستى. وسىنداي شاقتا جايناق اتانىڭ ۇيىنە قۋانىش بولىپ، التىناي ومىرگە كەلدى. بۇل قۋانىش اقسۋدىڭ وڭ جاق، سول جاعىن سوناۋ قۇراقسۋعا دەيىن مەكەندەگەن قالىڭ ەلگە ولەڭشىلىگىمەن تانىلعان شەشەسى قاميلانىڭ شابىتىن دا اشا ءتۇستى. بىراق، جۇپىنى ۇيگە جىلىلىق سىيلاعان سابيگە اكە-شەشە قىزىعىن كورۋ جازباعان سىڭايلى. شىلدەنىڭ ىستىعى، قاڭتاردىڭ ايازىندا تەمىرجولدىڭ توڭىن جىبىتەمىن دەپ ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ اكەسى ومىردەن ءوتتى. ال اناسى مەن اعالارى جۇمباق كۇيىندە باقيلىق بولىپ كەتە بەردى. ەندى ەس بولادى-اۋ دەپ جۇرگەن اپكە-جەزدەسى شوكەن مەن ايتقوجادان دا كوز جازىپ قالدى. اكە-شەشەسىنەن ايىرىلعاندا كوز جاسىن كول ەتكەن جاس قىز بىرتە-بىرتە قايسارلانا ءتۇستى.
– سول اۋىرتپالىقتار جۇرەگىمە ءىز سالماي كەتكەن جوق. «وي تۇبىندە جاتقان ءسوز شەر تولقىسا شىعادى»، – دەگەن اسان قايعى ءتامسىلى وسىدان قالسا كەرەك، – دەپ كۇرسىنەدى كەيۋانا.
ءيا، قيىندىق بىرەۋدى شىڭدايدى، ءباز بىرەۋدى ەز قىلادى. ونىڭ جۇرەگىنە وت تاستاپ، جىگەرىن جانىعان دا، جاۋدان كەك الۋشى الداسپانعا اينالۋىنا دا وسى جاعدايلار اسەر ەتكەن بولار.
قورعانسىز قالعان بالا ەندى ماتايداعى كىشى شەشەسى ءشاليپانى پانالايدى. وسىنداعى مەكتەپتەن جەتىنشى سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ ەش ويلانباستان بىردەن تەمىرجولعا جۇمىسقا شىقتى.
– ارينە، مەندە ەشقانداي تاڭداۋ بولعان جوق. ويتكەنى، وسىنشاما اۋىر كۇندەردى باستان كەشىرگەننەن كەيىن دە شىعار. ويىمدا تەك ءوز كۇنىمدى ءوزىم كورسەم دەگەن نيەت قانا بولدى. ءبىر جاعىنان، بالا كۇننەن تەمىرجولدىڭ بويىندا وسكەندىكتەن، بۇل سالا ماعان جات ەمەس ەدى، – دەپ ەسكە الادى سول كۇندەرىن.
«وسى باعىتىمنان تايماسام بولدى، كەيىنگى كۇندەر جاقسارىپ كەتەر»، – دەگەن ۇمىتپەن جۇمىسقا كىرىسكەن ورىمدەي قىزدىڭ ءۇمىتى اقتالمادى. سوعىس دەگەن سۋىق حابار ەل شەتىنە جەتتى. اۋىل ازاماتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى مايدانعا اتتانىپ جاتتى.
سوعىستىڭ اتى – سوعىس. وسىدان كەيىن بارلىق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق مۇمكىندىك تولىعىمەن مايدان ماقساتىنا جۇمىلدىرىلدى. ول كەزدەگى تەمىرجولدىڭ ءتارتىبى دە اسكەردەگىدەي قاتال بولدى. مايدانعا سولداتتاردى اتتاندىرۋ، ازىق-تۇلىك، وق-ءدارى، كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋ تەمىرجولدىڭ مىندەتى سانالاتىن. بۇعان باس شتاب تا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىردى. ونسىز سوعىس دالاسىنداعى تاكتيكالىق نەمەسە ستراتەگيالىق قيمىل-ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سول ءۇشىن ماتاي ستانسىسىنا دونەتسك تەمىرجولىنىڭ باستىعى يۆان اكيموۆيچ كابانەتس جىبەرىلگەن بولاتىن. ول ءوز جۇمىسىنا ماتاي لوكوماتيۆ دەپوسىنىڭ باستىعى بولىپ كىرىستى. ونىڭ ورىنباسارى يۆان پوليۋدا پاروۆوز ءماشينيسى بولىپ تاعايىندالدى. ولار ءبىر جاعىنان تەمىرجول جۇمىسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتسە، ەندى بىردە، دارىندى كونسترۋكتور كالاشنيكوۆتىڭ ىزدەنىسىنە قولعابىس ەتتى. سول كەزدە ماتاي ستانسىسىنا وسىلاي ءجىتى نازار اۋدارۋ تەگىن بولماسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە، مۇنداي جاۋاپتى مىندەت سوعىس كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى اندرەي حرۋلەۆتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىنا جۇكتەلگەنى دە كوڭىل اۋدارارلىق جايت. وعان تاعى ءبىر سەبەپ، سول جىلدارى اندرەي حرۋلەۆتىڭ بۇيرىعىمەن تاسىمالداۋشى رەسۋرسىن دايارلاۋ قولعا الىنادى. ماتايداعى تەمىرجول ساياسي ءبولىمىنىڭ ىرىكتەۋىنەن وتكەن التىناي اپا جارتى جىلدان استام پاروۆوز كوچەگارى بولىپ ءجۇرىپ، ماشينيست كاسىبىنىڭ دە قىرى مەن سىرىن يگەرىپ الادى. مۇنىمەن تىنباي پوەزدىڭ كوندۋكتورلىق جۇمىسىن ۇيرەنىپ، ودان كەيىن ءۇش اي اياگوزدە بەكەت كەزەكشىسىنىڭ وقۋىن ءبىتىرىپ شىعادى.
– ول كەزدە ءوزىمنىڭ سوعىسقا دايىندالىپ جۇرگەنىمدى بىلگەن جوقپىن. ايتەۋىر، ۇيرەنۋگە ءتيىستىنىڭ ءبارىن مەڭگەرسەم دەگەن نيەت عانا بولدى. قازىر ويلاسام، سونىڭ ءبارى سوعىس مايدانىنداعى اسكەري پوەزدىڭ ىركىلىسسىز ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جوعارىدان الدىنالا مۇقيات ويلاستىرعان دايارلىق ەكەن.
وسىنداي دايىندىقتىڭ بارىنەن ءوتىپ، تەمىرجول جۇمىسىنا ىسىلىپ العان قازاق قىزى 1942 جىلى قاڭتاردا سوعىس كەڭەسىنىڭ مۇشەسى حرۋلەۆتىڭ بۇيرىعىمەن قۇرىلعان №34 پاروۆوز كولونناسىمەن ستالينگراد باعىتىنا اتتانىپ كەتە بارادى. سول جىلدارى وتان قورعاۋعا التىنايمەن بىرگە 88 قازاق قىزى دا جول تارتقان ەدى. «بالاۋسا بىتىمدەرى جابىرقاۋعا جارالماعان، ءالى تۇرپايىلىقتان تۇك تۇسىنبەيتىن بەيكۇنا پەرىشتەلەردى كوپە-كورنەۋ ازاپقا، اجال اۋزىنا وزدەرى جىبەرىپ تۇرعانداي سەزىنگەن جۇرت كۇيزەلىپ، كۇڭىرەنىپ كەتتى» دەپ ەسكە الادى سول ءساتتىڭ كۋاسى بولعان اپامىز.
جايشىلىقتا زيراتتىڭ ماڭىنان وتۋدەن سەسكەنەتىن التىناي اپا «ەم-722-03» پاروۆوزىمەن جان الىپ، جان بەرەتىن ورتكە ورانعان ستالينگراد مايدانىنان ءبىر-اق شىعادى. سوعىس دەگەندى ەستىگەنى بولماسا، مايدانعا كىرىپ كورمەگەن جاس قىز توبە بولىپ ۇيىلگەن ولىكتەردى كورگەندە ۇرەيى ۇشتى. قىناداي قىرىلعان ادام دا قيساپ جوق. تەمىرجولدىڭ ءبارىن ولىك جاۋىپ تاستاعان. بۇل پوەزد قوزعالىسىنا كەدەرگى بولعان سوڭ، باسشىلىق التىنايدىڭ بريگاداسىنا جولدى ارشۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. ونسىز دا جۇرەكتەرى شايلىعىپ قالعان جاستار باسىندا ءۇرپيىسىپ قالادى. سول كەزدە پوەزد شەبەرى، لەنينگرادتىق الەكسەي دورونين: – «بالالارىم، ءولى ادامنان قورقۋعا بولمايدى. قورقۋ كەرەك بولسا، تىرىلەرىنەن قورقىڭدار. ولگەن ادامنىڭ اياعىن ۇستاساڭدار قورىقپايتىن بولاسىڭدار. ويتپەسە، جۇرەك اۋرۋىنا ۇشىرايسىڭدار»، – دەپ اعالىق اقىلىن ايتادى. «بىرتە-بىرتە وعان دا ۇيرەندىك»، – دەيدى كەيۋانا.
سوعىسۋشى ەكى جاق تەك جەڭۋدى عانا ويلايدى. بىراق سول قاسىرەتتى مايداندا توسىن جاعدايلار دا ورىن الىپ جاتاتىنى بار.
– ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاستىڭ قىزىپ تۇرعان كەزى، – دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى. – ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر ءبىر بەكىنىستى جاۋدان تازارتىپ، العا جىلجىپ كەتتى. ەندىگى ءبىر بەكىنىس ءۇشىن جان الىپ، جان بەرىپ جاتقاندا جەتتىك. ازىق-تۇلىك، وق-ءدارىمىزدى ۇلەستىرىپ بىتكەن سوڭ، جاۋىنگەرلەرگە سۋ جەتكىزۋ كەرەك بولدى. جانىما كومەكشىلەرىمدى ەرتىپ، جاڭا عانا باسىپ العان بەكىنىسكە جىلجىپ كەلەمىز. اينالا قارا تۇتىنگە ورانىپ، تىم سۇرىقسىز كورىنەدى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا، اجالدى ادام ولەدى» دەگەن راس ەكەن. قۇلاقتىن تۇبىنەن ىزىڭداپ وتە شىعاتىن وق داۋىسىنا دا ءمان بەرۋدەن قالعانبىز. قارا تۇتەكتەن ازەر جول تاۋىپ، قۇدىققا جەتكەنىم سول ەدى الدىمنان قولىندا قۇرالى بار نەمىس سولداتى شىعا كەلدى. ەكەۋىمىز ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ، قاتتىق تا قالدىق. مەنىڭ ءبىرىنشى رەت نەمىسپەن بەتپە-بەت كەلۋىم ەدى. مۇمكىن ەۋروپالىق جاس جىگىتكە ءبىرىنشى رەت كەزدەسكەن ازيالىق قۇبىجىق بولىپ كورىنگەن شىعارمىن. باج ەتتى دە ارتىنا تۇرا قاشتى. مەن دە قاشتىم. كەيىن بىلدىك، ءبىز العا جىلجىپ كەتكەندە جاۋ ماناعى بەكىنىستى تارتىپ العان ەكەن. بۇل وقيعا مەنىڭ ەسىمنەن ۇزاق جىل شىقپاي ءجۇردى.
ەندى ءبىر ەسىمنەن كەتپەيتىنى، قىرىق ءۇشىنشى جىلدىڭ 4-5 اقپانىندا فەلدمارشال پاۋلستىڭ ارمياسىنىڭ قولعا تۇسكەنى. ونى سوعىس مايدانىنان بالاشوۆ قالاسىنا جەتكىزۋ مەنىڭ بريگاداما تاپسىرىلدى. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار، ءبىزدىڭ ەشەلون بريگاداسى ناعىز اسكەري تارتىپكە داعدىلانعان ەدى. باستىق رەتىندە پاروۆوزدىڭ قاي كەزدە بولسىن ساپارعا كەدەرگىسىز شىعۋىن قاداعالاپ وتىراتىنمىن. تاۋلىگىنە 4-5 ساعات تىنىققانىمىز بولماسا، لوكوموتيۆ ۇدايى تىركەلگەن ەشەلوندى سۇيرەي جونەلۋگە دايىن تۇراتىن.
جاۋدىڭ العاشقى بەتىن قايتارعان بۇل قۋانىش فاشيستىك گەرمانيانى ءارى-ءسارى كۇيگە سالعانى انىق. ال كەڭەس اسكەرلەرى ىنتىماق پەن بەرىك بىرلىك بولسا، ءبارىن دە جەڭۋگە بولاتىنىنا دۇنيە-ءجۇزىنىڭ كوزىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە، مايدانگەرلەردىڭ ەرىك جىگەرىن سەرپىلتىپ، رۋحىن بيىكتەتە ءتۇستى. وسى ءبىر تاريح قويناۋىندا قالعان وقيعانىڭ ىشىندە التىناي سياقتى قازاق قىزىنىڭ جۇرگەنىن بۇگىنگى كۇندەرى بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە، قولعا تۇسكەن نەمىس مارشالى پاۋلس پەن ونىڭ اسكەرلەرىن ستالينگراد قالاسىنا جەتكىزۋ مىندەتى التىناي باسقارىپ وتىرعان بريگاداعا جۇكتەلگەنىندە ۇلكەن سەنىم جاتقانى تاعى بار.
بۇل جەڭىستىڭ العاشقى بەتاشارى بولسا دا، وسىدان كەيىن ەكى جارىم جىلعا سوزىلعان قاندى قىرعىندى باستان كەشۋگە تۋرا كەلدى. التىناي اپا حاركوۆ قالاسى تۇبىندەگى شايقاستىڭ دا وتە اۋىر بولعانىن وسى كۇنگە دەيىن ۇمىتا الماي كەلەدى.
– حاركوۆ باعىتىندا شەگىنگەن نەمىستەر تەمىرجولعا قوپارعىش زاتتار كومىپ، ءبۇلدىرىپ كەتىپ وتىردى. ونى ساپەرلەر ىزدەپ تاۋىپ، جويىپ جىبەرگەنشە، كۇش جيناپ، كۇشتى قارسىلىق ۇيىمداستىرىپ وتىردى. سول كەزدە باس شتابتىڭ بۇيرىعىمەن بىزگە دەنەپردىڭ سول جاعالاۋىنا ءوتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. ول ءۇشىن كورەيكا ارالىنا كوپىر سالىپ، ارعى جاعاعا شىعۋ كەرەك. ەگەر كەشىگىپ قالسا ول جاقتاعى جاۋىنگەرلەر قاۋىپتى جاعدايدا قالاتىنى انىق. سوندىقتان جۇمىس كۇندىز-ءتۇنى بىردەي تولاسسىز جۇرگىزىلدى. قىسقا مەرزىمدە كوپىردىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ، قوسىمشا كۇش جەتكىزىلدى دە تاعى ءبىر ۇلكەن جەڭىسكە قول جەتتى. بۇل جەڭىسكە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن التىناي بريگاداسىمەن «ستاليندىك شاقىرۋدىڭ ەكپىندىسى» بەلگىسىن ومىراۋلارىنا قادادى.
ستالينگراد تۇبىندەگى زور جەڭىستەن كەيىن كەڭەس اسكەرلەرى قورعانىستان شابۋىلعا كوشتى. ‡ش ايدىڭ ىشىندە تۇتاس وداقتى باسىپ الامىن دەگەن گيتلەردىڭ جوسپارى كۇل-تالقان بولىپ، كەرى شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى تۇستا التىنايدىڭ ەشەلونى دا ءدۇشپاننىڭ سوڭىنان تۇسكەن اسكەرلەرمەن ىلەسە جىلجىپ، ولارعا قاجەتتىنىڭ ءبارىن جەتكىزىپ بەرىپ وتىردى. ايتالىق، استراحان ماڭىنداعى چينگاي اەرودرومىن، دونداعى روستوۆتى، ناليۆنوي بەكەتىن، شاحتينسكيي قالاسىن، تاگانروگتى، 3-ءشى بەلارۋس مايدانى ارقىلى ليتۆا، ليتۆيا، پولشا، قايسى ءبىرىن ءتىزىپ ايتا بەرەسىڭ، 1945 جىلى فرانكفۋرتتە جەڭىستى قارسى العانعا دەيىنگى باسىپ وتكەن جەردىڭ ءبارىن جاۋدان ازات ەتۋ سوعىستارىندا ولاردىڭ ءرولى زور بولدى. ون سەگىزگە ەندى عانا كەلگەن شاعىندا سوعىسقا اتتانعان قازاق قىزى ءومىردىڭ وڭى مەن سولىن تانىپ، سان قيىندىقتى باسىنان كەشىرىپ، كەۋدەسىن وردەنگە تولتىرىپ، 1946 جىلى تۋعان اۋىلى ماتايعا ورالادى. باتىر قىزىن ىستىق ىلتيپاتپەن قارسى العان اۋىلداستارى، ەندى ستانسى تىزگىنىن قايتادان ۇستاتادى. مىنە، سودان 1986 جىلى زەينەتكە شىققانشا وسى جەردە قىزمەت ەتەدى. بۇل جىلدار التىناي اپامىز ءۇشىن وتە ماعىنالى بولدى. دانابەك ەسبولاتوۆ اتامىزبەن شاڭىراق كوتەرىپ، جىبەك، سۇلتانعازى، سۇلتانبەك، زامزاگۇل سياقتى ءتورت بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. ولار دا ەل قاتارلى قىزمەت ەتىپ، اينالاسىنا ۇلگى-ونەگە بولا ءبىلدى. بەس نەمەرەسى كوز قۋانىشىنا اينالىپ، قارتتىعىن بىلدىرمەيدى.
«ءوز ەلى ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، قالىڭ ەل قالاي تابار كەمەڭگەردى»، – دەپ ءىلياس اقىن جىرلاعانداي، التىناي اپانىڭ ەرلىگى دە ەسكەرۋسىز قالعان جوق. كەۋدەسىندەگى جارقىراعان قالىڭ وردەن-مەدال سونى ايعاقتايدى. ءى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى، «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن»، «ۋكراينانى ازات ەتكەنى ءۇشىن»، «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن»، «1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن»، «ستالينگراد شاقىرىلىمىنىڭ ەكپىندىسى»، «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. «جەتىسۋ ارداگەرلەرى»، «ءومىر ساعان قۇشتارمىن»، «جەتىسۋ جايساڭدارى» اتتى كىتاپتاردا ونىڭ ونەگەلى ىستەرى تۋرالى جازىلدى.
دەسە دە، التىناي اپانىڭ ەڭ ءبىر قۋانىشى – ەل تاۋەلسىزدىگىن ءوز كوزىمەن كورگەندىگى. ءۇيىنىڭ تورىندە ءىلۋلى تۇرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە تۇسكەن ەستەلىك سۋرەت پەن ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعىنا وراي پرەزيدەنتتىڭ قولىنان العان «العىس حاتى» اپانىڭ قۇندى مۇراسى ىسپەتتى. ءسوز ورايىندا اپامىز قاراتال كوشەسى №120 ءۇيدى سوعىس ارداگەرلەرىنە بەرگىزگەن وبلىس باسشىسى سەرىك ‡مبەتوۆكە ريزاشىلىعىن جاسىرمادى. قازىر مۇنداعى ارداگەرلەر كۇندە ءبىر ۇيگە جيىلىپ شاحمات، دويبى ويناپ، وتكەن كۇندەرى جايلى ەستەلىكتەر ايتىپ، كۇندەرىن كوڭىلدى وتكىزۋدە. بىراق، جىلى كۇننىڭ شۋاعىنا شومىلعان سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ءاربىرىنىڭ جۇرەگىندە سوعىس سالعان جاراقات بار. ولاردىڭ اللادان دا، ادامنان دا تىلەيتىنى – بەيبىت ءومىر.
قاجەت انداس،
«Q-Andas» اقپارات اگەنتتىگى.











