1864 جىل رەسەي جەر كەڭەيتۋ ماقساتىمەن «قىتاي– رەسەي باتىس تەرىستىك شەكارانى شارلاۋ، ايىرۋ شارتناماسىن» جاسايدى. وسى كەلىسىمنەن كەيىن رەسەي جاققا قاراپ قالعان قىزاي ەلىنىڭ المان-سالىعى اۋىرلاپ، ەل كۇيزەلىپ كەتەدى. ەلدىڭ وسى جاعدايىن كورگەن قىزايدىڭ رۋباسى، اتقامىنەرلەرى اقىلداسىپ، «تار جەردە تاماق جەگەنشە، كەڭ جەردە تاياق جەيىك» دەپ كەلىسىپ، ىشتەي دايىندالىپ، جانتاس، قادىش، بايمۇرات، قارابەك، وتەپ، شوكە، جانتىق، ۇلتاراق، جاۋلىباي، مىقتىبەك، قاڭتارباي، شوجاي، كوبەگەن، بايقاسقا، ەردەن، باكەي، بوگەنباي قاتارلىلاردان قورعاۋشى قوسىن ۇيىمداستىرىپ، ءبىر تۇندە ۇدەرە كوشىپ، شەكارادان ءوتىپ، تارباعاتايدىڭ قىتاي جاعىنا كەلىپ ورنالاسادى. بۇل كەرەي اجى گۋڭنىڭ دە ەلىن باستاپ، ارعى بەتكە وتكەن تۇسى ەدى. الايدا، قونىستاس وتىرعان قىزاي، كەرەي ەلىنىڭ اراسىندا مال ۇرلاۋ، بارىمتا، ادامدار ارا داۋ-تالاس ءجيى تۋىلىپ، كەرەيدىڭ سارسەكە دەگەن ادامىن قىزاي جىگىتتەرى ۇرىپ ءولتىرىپ قويىپ، قۇنىنا ءجۇز جىلقى تولەيدى. بۇل ەكى ەلدىڭ ورتاسىنداعى قايشىلىقتى ءتىپتى جيىلەتىپ جىبەرەدى. وسى تالاستى توقتاتۋ ءۇشىن ەكى جاقتىڭ اتقا مىنەرلەرى كوك قاسقا تاي سويىپ، اراداعى داۋدى قۇداندالىق جولمەن شەشۋگە كەلىسەدى. وسىدان باستاپ، ەل اراسىنداعى بەرەكە قايتا ورناي باستايدى. دەسە دە، مال مەن باسى تەڭ وسكەن قىزايلار 1876 جىلى بۇراتالاعا اۋىپ ىرگە كومەدى. ولار بۇل جەردە موڭعولدارمەن قاقتىعىسىپ، تاعى دا مال ۇرلىعى، بارىمتا-سىرىمتا كوبەيە تۇسەدى. 1880 جىلى بۇراتالانىڭ اقاراسان دەگەن جەرىندە جىلقى باعىپ جۇرگەن قىزاي جىگىتتەرىنە موڭعولدىڭ ءبىر توپ جورتۋىلشىسى شولاقايدار دەگەندى ءولتىرىپ، بايمۇراتتى تالعا بايلاپ، 400 جىلقىنى الىپ قاشادى. حاباردى ەستىگەن قىزاي جىگىتتەرى اتقا قونىپ، ەكى موڭعولدى ءولتىرىپ، جىلقىنى تۇگەل قايتارىپ اكەلەدى. سول جىلدارى ەل كەزىپ جۇرگەن دۇڭگەندەر جولاۋشىلار جۇرگەن اۋەلحان تورەنىڭ اكەسى قوڭىر قۇلجانى ءۇش جولداسىمەن ءولتىرىپ كەتەدى. 1881 جىلى قادىش باتىردىڭ ۇيىندە اۋىرىپ جاتقان قارىنداسى مەن قاڭتاربايدىڭ 70-تەن اسقان شەشەسىن قالماقتار ءولتىرىپ كەتەدى. سول كەزدە اۋىلعا تاياۋ جەردە اڭ قاراپ جۇرگەن قادىش پەن شوكە باتىرلار قالماقتارمەن ايقاسىپ، قادىش توناۋشىلار جاعىنان قايتىس بولىپ، شوكە امان كەلەدى. بۇعان كەكتەنگەن قىزاي جىگىتتەرى تەگىس اتقا قونىپ، قانعا قان، جانعا جان الامىز دەپ قالماقتى شاۋىپ، اۋىلىن توزدىرىپ، حانى اراشاپتى قولعا تۇسىرەدى. اراشاپ جانىنا ساۋعا سۇراپ، قانشا جالىنعانىمەن اتقا مىنسە قۇدايىن ۇمىتاتىن، جاۋلاسقان ادامىن قان جۇتقىزباي تىنبايتىن قىزاي جىگەتتەرى ونىڭ باسىن شاۋىپ، ەلىنە جىبەرەدى. وسىلاي قىزاي مەن موڭعولدار اراسىندا كەڭ ورناپ، ءبىرى مەن ءبىرى بىتىمگە كەلۋدەن قالادى. وسى جاعدايدى ەسكەرگەن قىزايدىڭ اتقا مىنەرلەرى بۇراتالادان دا كوشۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ، ەندىگى تۇراقتار جەر ىزدەپ، جان-جاققا مىقتى جىگىتتەردەن سۇرىپتالعان توپتى جەر شالۋعا جىبەرەدى.
وسى توپتىڭ ىشىنە العان بەتىنەن قايتپايتىن، جەكپە-جەكتە قارسىلاسىن ءتىرى جىبەرىپ كورمەگەن، ءوزى باتىر، ءوزى مەرگەن ءارى اتاسى شاكىلدەن دارىعان ساياشىلىعى بار ۇلتاراق باتىردا بولادى. بۇل جولعى جەر شارلاۋ جۇمىسىنا 70 جىگىت قاتىسقان. قازىرگە دەيىن ولاردىڭ اتى-ءجونى انىقتالعان جوق. ەل اراسىندا بۇل توپتىڭ باسشىسى قۋانىش بولعان دەگەن اڭگىمە بار. جەتپىس جىگىتتىڭ تەڭ جارىمى قارۋلى باتىر جىگىتتەر بولسا، قالعانى قازانشى، اسپاز، قوس تىگىپ، ءۇي جابدۋشى، ەمشى، باقسى، بالگەرلەر دە بولعان. ولار جاراۋ ات، جالاڭ قىلىش، نايزا، ساداقپەن قارۋلانىپ، جەڭىل-ءجىلپى اتتانادى. توعاناق ارتىپ، كەرەۋەن باستامايدى. جولداعى ازىق ءۇشىن اتىن جەتەلەپ، جىلقى، سيىر، قوي ايدامايدى. ازىعىن جولدان، قونالقانى جەتكەن جەرىنەن تاۋىپ وتىرۋ تاپسىرىلادى.
«تۇزدەگى قولباسشى، ورداداعى حاننىڭ بۇيرىعىنا باعىنبايدى» دەگەندە ءسوز بار عوي. ولار كەيدە ادام اقىلى جەتپەيتىن بەيادەپ قىلىقتارعا، زورلىق-زومبىلىقتارعا دا بارادى. كەيدە سايات قۇرىپ، اڭ اتىپ، تور قۇرىپ، بۇركىت اۋلاپ، ونى باپتاپ ەلىك، بۇعى، ارقارعا سالىپ، بەس اي دەگەندە بۇراتالاعا ورالىپ، ەل اعالارىنا ىلەنىڭ تۇسىپ جاتقان شۇرايلى جەر ەكەنىن، ءتورت قىزايعا جەتەتىن قونىس بولارىن، ونىڭ ۇستىنە ازداعان دۇنگەن، موڭعۇل، سىبە-سولاڭداردىڭ اۋىلى بولماسا، ىرگەلى قىزايمەن جاۋلاسار، ۇزەڭگى سوعىستىرار جۇرتتىڭ جوق ەكەىن جەتكىزەدى. وسى حاباردان كەيىن 1881 جىلى قۇدايمەندە تورە، ساسان، بايەكە، بۇقاش بولىستار باستاپ، ىلە گەنارالىمەن كەزدەسىپ، قىزايلاردى ىلەگە كوشىرۋ كەلىسىمىنە كەلدى.
جوعارىداعى بۇركىت ۇستايتىن تور ۇلتاراق باتىردىڭ سول جەر شالىپ، قونىس ىزدەگەن كەزىندە بۇركىتتىڭ بالاپانىن ۋستاۋدا قولدانعان زاتى. سول ساپارىندا ۇلتاراق باتىر مۋزارتتىڭ بيىك اسۋىنا ءتۇز بۇركىتتىڭ بالاپانىن ۇستاپ اكەلەدى. كوك تۇيعىن دەگەن سول بۇركىتتى بابامىز ءومىرىن سوڭىنا دەيىن باققان ەكەن.
P.S: اتالعان جادىگەر انداس وتباسى قورىندا ساقتاۋلى
دەرەككوز:
تاريح تالعارىندا [ءماتىن] : (تاريحي زەرتتەۋلەر، ەسسە، ماقالالار) / ا. وماراقىن- تالدىقورعان : [ب. ج.] ، 2022.– 500 دانا . – ISBN 978-601-7865-39-9، ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#











