قازىرگى ءومىر تىم كۇردەلى. ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىندا دا قارىن اشىراتىن تۇستار تولىپ جاتىر. ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە ءار جاستاعى ادامداردىڭ وزىندىك ورنى، سالماعى، قۇرمەتى بولاتىن. ۇلكەندى سىيلاۋدىڭ، كىشىنى ايالاۋدىڭ، اتا مەن بالا، اعا مەن ءىنى، ەنە مەن كەلىن، تاعى دا باسقا اۋلەت مۇشەلەرىنىڭ قالىپتاسقان شەكاراسى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي، بۇگىندە سونىڭ ءبىرىن مايشاممەن ىزدەپ، تابا المايسىڭ. توي-تومالاقتا دالاقتاپ بيلەگەن اقساقال، ارزان كۇلكىگە ەرىك بەرگەن اجەلەردىڭ جەلىككەن قىلىعىن جەلىدەن دە، ومىردەن دە كورىپ، تۇڭىلەسىڭ. «ۇيات پەن ار-نامىس بولۋى كەرەك قوي» دەپ جاعاڭدى ۇستايسىڭ. قىسقاسى، ادامدار اراسىنداعى پارىق قالماي بارادى. وسىنداي ىستەردەن كوڭىلىڭ جۇدەپ جۇرگەندە ءيمانجۇزدى، قازاقتىڭ ادەبى مەن يباسىن ساقتاپ جۇرگەن، تىلدەسكەندە جۇرەككە جىلىلىق ۇيالايتىن جاندارمەن جولىعەىپ، جانىڭ جادىراپ قالادى. سەكسەن جاسقا كەلەتىن توقتابالا نۇرساپانوۆا اپامىزبەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە كوڭىل كوكجيەگىمىز كەڭىپ، بىزدەر دە سونداي عاجايىپ كوڭىل-كۇيگە ەندىك.
اپامىز اكەسىن كورمەپتى. تالاي ازاماتتىڭ ءومىرىن جالماعان ۇلى وتان سوعىسى نۇرمۇحامبەت نۇرساپانوۆتى دا امان قالدىرىماپتى. اكەسى سوعىسقا كەتكەندە اناسىنىڭ قۇرساعىندا قالعان شاقالاق سودان بەرگى 80 جىلدى اكەسىن اڭساۋمەن وتكىزىپ كەلەدى. اپامىز تۋىپ-وسكەن جىلاندى اۋىلىندا اكەگە ساعىنىشىن ارقالاپ وتكەندەر از ەمەس. سول بۋىننىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ولاردىڭ دەنى ۇلكەندەردىڭ تاربيەسىن كورىپ، ونەگەسىمەن ءوستى. توقتابالا اپامىز دا اجەسىنىڭ باي دا، تاعىلىمدى تاربيەسىن الدى. اۋىلداعىلار ءالفيا اجەنى قۇرمەتتەپ، مولدا اپا دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. جەتى جاسىنان ءدىني وقۋدى مەڭگەرىپ، كىشكەنتاي كۇنىنەن جۇرەگىن يماندىلىققا بەيىمدەلگەن ابزال اجە 1975 جىلى 87 جاسىندا ومىردەن وتكەنشە توقتابالا اپامىزدىڭ قورمالى دا، قورعانى دا بولدى.
نۇرمۇحامبەت اتامىزدىڭ سوعىستان ورالماعانى توقتابالا اپامىزدىڭ شەشەسى نۇرلىقانعا جەڭىل تيمەگەنى انىق. تۇرمىستان تاپشىلىق، جاقىندارىنان قاعاجۋ كورمەگەنىمەن، ءومىر بويى جارىنان حابار الا الماي اڭساۋىن ىشىنە جاسىرىپ، كوز جاسىن كورسەتپەي ءسۇرتۋدىڭ ءوزى دە وڭاي ەمەس. اسىل سۇيەك انالار قيىندىقتىڭ ءبارىن بىلدىرمەي وتكىزدى. نۇرلىقان اپامىز 1982 جىلى 71 جاسىندا قايتىس بولىپتى.
ول كەزدىڭ بالالارى دالانىڭ باي تابيعاتىنا مالتىعىپ، تازا اۋاسىمەن تىنىستاپ وسەتىن. سوندىقتان دا جاندارى دا، كوڭىلدەرى دە دارقان. بۇگىنگىدەي اسىپ-توگىلىپ جاتقان دۇنيە بولماعانىمەن، جاز جايلاۋ توسىندەگى ەركىن ءومىر، قىس قىستاۋداعى بەرەكەسى ورتايمايتىن مەرەكەلى تىرلىك تىنىستارىن اشاتىن. ءبىر ۋىس تارىسى مەن ءبىر شىنى تالقانىن شايعا ازىق ەتىپ، كول-كوسىر اڭگىمە ايتىپ، سىپايىلىقپەن سىيلاسىپ وتىراتىن ابىسىن-اجىننىڭ كەڭپەيىلدىلىگى دە سول تۇستاعى بالالاردىڭ بارعا قاناعات، جوققا سالاۋات ەتە ءبىلۋىنىڭ تەمىرقازىعى بولدى. توقتابالا اپا دا سونداي مەرەيلى ورتادا وسكەندىكتەن مەيىرىمى تاسىپ، بەرەكەسى اسىپ تۇراتىن ءومىر كەشتى.
اپامىزدىڭ ەسىنەن، 6 جاسىندا اپاسى تىگىپ بەرگەن سومكەنى ارقالاپ، جىلاندىداعى مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان كۇن كەتپەيدى. مەكتەپتى ويداعىداي ءبىتىردى. ودان سوڭ مۇرات شايجانوۆپەن وتاۋ قۇرىپ، ءومىردىڭ كەلەسى بەلەسىنە قادام باستى. بىراق ۇيدە قاراپ وتىرعان جوق. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ الدى. ودان كەيىن اۋىلداعى ورتا مەكتەتە مۇعالىم بولدى. ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ايالى الاقانىنىڭ جىلۋ، مەيىرىمدى مىنەزىنەن قۋات العانداردىڭ ءبارى بۇگىندە ەلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ەرەن تۇلعالارعا اينالدى. مۇرات اتامىز ساۋدا قىزمەتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپتى. بۇگىندە جىلاندى اۋىلىنان اتاعى الىسقا كەتكەن كاسىپكەر ازاماتتاردىڭ كوپتەپ شىعۋىنىڭ سەبەبىنىڭ ءبىرى رەتىندە مۇرات اتامىزدان ازاماتتىق تۇلعاسىنا دەگەن ەلىكتەۋدى دە اتاپ وتسەك ارتىق بولماس. وتاعاسى 1975 جىلى 66 جاسىندا ماڭگىلىك مەكەنىنە اتتانىپ كەتتى.
مەن دە اتا مەن اجەنىڭ قولىندا وسكەنندىكتەن، اپالاردىڭ قاسيەتىن جاقسى بىلەمىن. وسى كۇنگە دەيىن شەشەمنىڭ اتىن اتايمىن. ۇلكەندەردىڭ ءبارى باقيلىق بولىپ كەتسە دە انام مەنى بالام دەپ ايتۋدان جاسقانادى. «سەنى بالام، دەيىن دەسەم، ارتىمنان ۇلكەندەر قاراپ تۇرعانداي بولادى؟» دەيدى. مەن سەنبەۋشى ەدىم. توقتابالا اپامىزبەن اڭگىمە بارىسىندا ءدال سونداي جاعدايعا تاپ بولدىم. اپامىز ومىرگە جەتى بالا اكەلىپتى. ونىڭ ەكەۋىن نۇرلىقان اجەمىز باۋىرىنا سالىپ، ەرجەتكىزىپتى. ولاردى بالام دەپ اتاي الماي اپا ءبىراز قينالدى. «ارۋاقتىڭ الدىندا كىنالى بولاتىن بولدىق قوي»، – دەپ ءبىر كۇرسىنىپ الدى دا، ولاردىڭ اتى-ءجونى مەن جۇمىستارى جايلى ايتىپ بەردى.
مۇرات اتامىز بەن توقتابالا اپامىز كۇلسىمحان، مارات، باقىتجان، جانار، باۋىرجان، سامات، بولات ەسىمدى جەتى بالانى ومىرگە اكەلىپ، قاتارىنان قالدىرماي جەتەكىزىپتى. بۇگىندە ولاردىڭ ءبىرى كاسىپكەر، ەندى ءبىرى ۇستاز، قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ مايتلامانى، مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە ەلىنە، جۇرتىنا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اتپال ازامات، اياۋلى انا اتانىپ، ۇرپاق ءوربىتىپ وتىر. كۇيەۋبالالارى مەنك ەلىندەرى دە قۇدايىنا قاراعان ەلپەك جاندار. ءبىزدىڭ شەشەلەرىمىز ماگيستراتۋرا، دوكترانتۋرا بىتىرمەسە دە، ولاردىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ تازالىعىنا ەشنارسە جەتپەيدى. وسى كۇنى بالاسىن اتا-ەنەسىنە جولاتپاي جۇرەتىن كەلىندەردى كورىپ قالامىز. ال بۇگىندە 80 جاسقا كەلگەن توقتابالا اپامىز شەشەسى باققان بالالارىن «ءوز بالام» دەپ مەنشىكتەنۋدەن يمەنەدى. بۇل سىيلاستىق، كوڭىل جاراستىعىنىڭ كورىنىسى. انالارىمىزدىڭ وسىنداي قۇندىلىعى مىڭ ولگەن قازاقتى قايتا ءتىرىلتىپ وتىردى. تاۋەلسىزدىككە جەتۋىمىزدىڭ ءبىر ۇشى دا سوندا جاتىر. ەگەر وسى بەرەكەمىز قاشپاسىن دەسەك، قازاقتىڭ كەلىندەرى وسىنداي اپالاردىڭ جولىن قۋسا، جامان بولماسى انىق. ونى قويشى، اپامىزدان 7 بالادان تاراعان نەمەرە-شوبەرەسىنىڭ سانىن دا ارەڭ سۇراپ الدىق.
ءبىز كەرى كەتكەندەردىڭ ءبارىن كەشەگى كەڭەستىك داۋىرگە يتەرمەلەپ، قۇتىلۋعا اسىعامىز. اتالارىمىز كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ جەتەگىندە ءجۇرىپ تە بىزگە يماندىلىقتى ۇلگى ەتىپ كەتىپتى. جاسىراتىنى جوق، سول كىسىلەردىڭ وڭىنەن ءبىر كەرەمەت نۇر توگىلىپ تۇراتىن. جىلى جۇزىنە تارتىنباي قاراپ، ايتقان اقىل-وسيەتىن جادىمىزعا ساقتاۋعا تىرىساتىنبىز. اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن ءدىندى جۇرەگىمەن، دىلىمەن قابىلداعان. توقتابالا اپامىزدىڭ اجەسى مولدا اپامىز دا باسىندا ايتقانداي، 7 جاسىنان ءدىني ساۋات اشىپ، 87 جاسىندا ومىردەن وتكەنشە ءوزىنىڭ يمانىن بويىنا ساقتاعان جان. سول قاسيەت بالا كۇنىنەن توقتابالا اپامىزعا دا جۇعىستى بولدى. ول كىسى وسى كۇنگە دەيىن 6 رەت (5 رەت ۇلكەن، ءبىر رەت كىشى) قاجىلىققا بارىپ، ءوزىنىڭ اللا الدىنداعى ەڭ ۇلكەن پارىزىن اتقارىپ كەلىپتى. قارجى جانە دە باسقا دا كەرەكتەرىن بالالارى مەن نەمەرەلەرى قامداعانىمەن، وسىنداي ساۋاپتى ساپارلارعا بارۋىنا اپامىزدىڭ جۇرەگىنىڭ جىلىلىعى، يمانىنىڭ بەرىكتىگى سەبەپ بولعانى ءسوزسىز.
قازاقتى قازاق ەتىپ سوناۋ ەدىلدەن باستاپ التايعا دەيىنگى الىپ دالانى ەشكىمگە بەرمەي بىزگە جەتكىزگەن قۇدىرەتتى كۇش، ول – ۇلتتىق سانا، ۇلتتىق قۇندىلىق، ۇلتتىق تاربيە، ءبىر سوزبەن تۇجىرىمداساق، ۇلتتىق مەنتاليتەت. قازاقتى قازاق ەتەتىن – ءتىلى، ءدىلى، ءدىنى. حالقىمىزدىڭ تاريحىندا بارعان جەرىنە بالداي باتىپ، سۋداي سىڭگەن، قوسىلعان قوساعىنا ادال، بالالارىنىڭ اناسى، قارتايعان شاعىندا كۇيەۋىنىڭ قامقورشىسىنا، ءتىپتى، وتباسى، اۋلەتىنەن ارى اسىپ، حالىقتىڭ اناسىنا اينالعان دومالاق انا، دانەگۇل، ايعانىم، ۇلپان، زەرە، ۇلجان، تاعى دا باسقا شەشەلەرىمىز بار. مەن توقتابالا اپانى سول انالارىمىزدىڭ قاتارىنا قوسار ەدىم. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى، اپامىز نەمەرەلەرىنىڭ قولداۋىمەن جۋىردا تاعى دا كىشى قاجىلىققا اتتانباق. ءسات ساپار بولسىن دەپ تىلەيمىز.
قاجەت انداس
«جەتىسۋ» گازەتى، №139، سەنبى، 11 قاراشا 2023 جىل.
