Qazirgi ómir tym kúrdeli. Adamdardyń qarym-qatynasynda da qaryn ashyratyn tústar tolyp jatyr. Bizdiń bala kúnimizde ár jastaǵy adamdardyń ózindik orny, salmaǵy, qúrmeti bolatyn. Úlkendi syilaudyń, kishini ayalaudyń, ata men bala, aǵa men ini, ene men kelin, taǵy da basqa áulet músheleriniń qalyptasqan shekarasy bolatyn. Ókinishke qarai, búginde sonyń birin maishammen izdep, taba almaisyń. Toi-tomalaqta dalaqtap bilegen aqsaqal, arzan kúlkige erik bergen ájelerdiń jelikken qylyǵyn jeliden de, ómirden de kórip, túńilesiń. «Úyat pen ar-namys boluy kerek qoi» dep jaǵańdy ústaisyń. Qysqasy, adamdar arasyndaǵy paryq qalmai barady. Osyndai isterden kóńiliń júdep júrgende imanjúzdi, qazaqtyń ádebi men ibasyn saqtap júrgen, tildeskende júrekke jylylyq úyalaityn jandarmen jolyǵeyp, janyń jadyrap qalady. Seksen jasqa keletin Toqtabala Núrsapanova apamyzben áńgimeleskenimizde kóńil kókjiegimiz keńip, bizder de sondai ǵajaiyp kóńil-kúige endik.
Apamyz ákesin kórmepti. Talai azamattyń ómirin jalmaǵan Úly Otan soǵysy Núrmúhambet Núrsapanovty da aman qaldyrymapty. Ákesi soǵysqa ketkende anasynyń qúrsaǵynda qalǵan shaqalaq sodan bergi 80 jyldy ákesin ańsaumen ótkizip keledi. Apamyz tuyp-ósken Jylandy auylynda ákege saǵynyshyn arqalap ótkender az emes. Sol buynnyń bir artyqshylyǵy – olardyń deni úlkenderdiń tárbiesin kórip, ónegesimen ósti. Toqtabala apamyz da ájesiniń bai da, taǵylymdy tárbiesin aldy. Auyldaǵylar Álfiya ájeni qúrmettep, Molda apa dep atap ketken eken. Jeti jasynan dini oqudy meńgerip, kishkentai kúninen júregin imandylyqqa beiimdelgen abzal áje 1975 jyly 87 jasynda ómirden ótkenshe Toqtabala apamyzdyń qormaly da, qorǵany da boldy.
Núrmúhambet atamyzdyń soǵystan oralmaǵany Toqtabala apamyzdyń sheshesi Núrlyqanǵa jeńil timegeni anyq. Túrmystan tapshylyq, jaqyndarynan qaǵaju kórmegenimen, ómir boiy jarynan habar ala almai ańsauyn ishine jasyryp, kóz jasyn kórsetpei súrtudiń ózi de ońai emes. Asyl súiek analar qiyndyqtyń bárin bildirmei ótkizdi. Núrlyqan apamyz 1982 jyly 71 jasynda qaitys bolypty.
Ol kezdiń balalary dalanyń bai tabiǵatyna maltyǵyp, taza auasymen tynystap ósetin. Sondyqtan da jandary da, kóńilderi de darqan. Búgingidei asyp-tógilip jatqan dúnie bolmaǵanymen, jaz jailau tósindegi erkin ómir, qys qystaudaǵy berekesi ortaimaityn merekeli tirlik tynystaryn ashatyn. Bir uys tarysy men bir shyny talqanyn shaiǵa azyq etip, kól-kósir áńgime aityp, sypaiylyqpen syilasyp otyratyn abysyn-ajynnyń keńpeiildiligi de sol tústaǵy balalardyń barǵa qanaǵat, joqqa salauat ete biluiniń temirqazyǵy boldy. Toqtabala apa da sondai mereili ortada óskendikten meiirimi tasyp, berekesi asyp túratyn ómir keshti.
Apamyzdyń esinen, 6 jasynda apasy tigip bergen sómkeni arqalap, Jylandydaǵy mekteptiń tabaldyryǵyn attaǵan kún ketpeidi. Mektepti oidaǵydai bitirdi. Odan soń Múrat SHaijanovpen otau qúryp, ómirdiń kelesi belesine qadam basty. Biraq úide qarap otyrǵan joq. Abai atyndaǵy Qazaq Últtyq universitetiniń filologiya fakultetin bitirip aldy. Odan keiin auyldaǵy orta mektete múǵalim boldy. Úlaǵatty ústazdyń ayaly alaqanynyń jylu, meiirimdi minezinen quat alǵandardyń bári búginde elge qyzmet etip júrgen eren túlǵalarǵa ainaldy. Múrat atamyz sauda qyzmetiniń tizginin ústapty. Búginde Jylandy auylynan ataǵy alysqa ketken kásipker azamattardyń kóptep shyǵuynyń sebebiniń biri retinde Múrat atamyzdan azamattyq túlǵasyna degen elikteudi de atap ótsek artyq bolmas. Otaǵasy 1975 jyly 66 jasynda máńgilik mekenine attanyp ketti.
Men de ata men ájeniń qolynda óskenndikten, apalardyń qasietin jaqsy bilemin. Osy kúnge deiin sheshemniń atyn ataimyn. Úlkenderdiń bári baqilyq bolyp ketse de anam meni balam dep aitudan jasqanady. «Seni balam, deiin desem, artymnan úlkender qarap túrǵandai bolady?» deidi. Men senbeushi edim. Toqtabala apamyzben áńgime barysynda dál sondai jaǵdaiǵa tap boldym. Apamyz ómirge jeti bala ákelipti. Onyń ekeuin Núrlyqan ájemiz bauyryna salyp, erjetkizipti. Olardy balam dep atai almai apa biraz qinaldy. «Aruaqtyń aldynda kináli bolatyn boldyq qoi», – dep bir kúrsinip aldy da, olardyń aty-jóni men júmystary jaily aityp berdi.
Múrat atamyz ben Toqtabala apamyz Kúlsimhan, Marat, Baqytjan, Janar, Bauyrjan, Samat, Bolat esimdi jeti balany ómirge ákelip, qatarynan qaldyrmai jetekizipti. Búginde olardyń biri kásipker, endi biri ústaz, qúqyq qorǵau salasynyń maitlamany, memlekettik qyzmetker retinde eline, júrtyna qyzmet etip júrgen atpal azamat, ayauly ana atanyp, úrpaq órbitip otyr. Kúieubalalary menk elinderi de qúdaiyna qaraǵan elpek jandar. Bizdiń sheshelerimiz magistratura, doktrantura bitirmese de, olardyń jan-dúniesiniń tazalyǵyna eshnárse jetpeidi. Osy kúni balasyn ata-enesine jolatpai júretin kelinderdi kórip qalamyz. Al búginde 80 jasqa kelgen Toqtabala apamyz sheshesi baqqan balalaryn «Óz balam» dep menshiktenuden imenedi. Búl syilastyq, kóńil jarastyǵynyń kórinisi. Analarymyzdyń osyndai qúndylyǵy myń ólgen qazaqty qaita tiriltip otyrdy. Táuelsizdikke jetuimizdiń bir úshy da sonda jatyr. Eger osy berekemiz qashpasyn desek, qazaqtyń kelinderi osyndai apalardyń jolyn qusa, jaman bolmasy anyq. Ony qoishy, apamyzdan 7 baladan taraǵan nemere-shóberesiniń sanyn da áreń súrap aldyq.
Biz keri ketkenderdiń bárin keshegi keńestik dáuirge itermelep, qútyluǵa asyǵamyz. Atalarymyz kommunistik ideologiyanyń jeteginde júrip te bizge imandylyqty úlgi etip ketipti. Jasyratyny joq, sol kisilerdiń óńinen bir keremet núr tógilip túratyn. Jyly júzine tartynbai qarap, aitqan aqyl-ósietin jadymyzǵa saqtauǵa tyrysatynbyz. Ata-babalarymyz ejelden dindi júregimen, dilimen qabyldaǵan. Toqtabala apamyzdyń ájesi Molda apamyz da basynda aitqandai, 7 jasynan dini sauat ashyp, 87 jasynda ómirden ótkenshe óziniń imanyn boiyna saqtaǵan jan. Sol qasiet bala kúninen Toqtabala apamyzǵa da júǵysty boldy. Ol kisi osy kúnge deiin 6 ret (5 ret úlken, bir ret kishi) qajylyqqa baryp, óziniń Alla aldyndaǵy eń úlken paryzyn atqaryp kelipti. Qarjy jáne de basqa da kerekterin balalary men nemereleri qamdaǵanymen, osyndai sauapty saparlarǵa baruyna apamyzdyń júreginiń jylylyǵy, imanynyń beriktigi sebep bolǵany sózsiz.
Qazaqty qazaq etip sonau Edilden bastap Altaiǵa deiingi alyp dalany eshkimge bermei bizge jetkizgen qúdiretti kúsh, ol – últtyq sana, últtyq qúndylyq, últtyq tárbie, bir sózben tújyrymdasaq, últtyq mentalitet. Qazaqty qazaq etetin – tili, dili, dini. Halqymyzdyń tarihynda barǵan jerine baldai batyp, sudai sińgen, qosylǵan qosaǵyna adal, balalarynyń anasy, qartaiǵan shaǵynda kúieuiniń qamqorshysyna, tipti, otbasy, áuletinen ary asyp, halyqtyń anasyna ainalǵan Domalaq ana, Dánegúl, Aiǵanym, Úlpan, Zere, Úljan, taǵy da basqa sheshelerimiz bar. Men Toqtabala apany sol analarymyzdyń qataryna qosar edim. Taǵy bir aita keterligi, apamyz nemereleriniń qoldauymen juyrda taǵy da kishi qajylyqqa attanbaq. Sát sapar bolsyn dep tileimiz.
Qajet Andas
«Jetisu» gazeti, №139, senbi, 11 qarasha 2023 jyl.
