Adam ómiri qashanda ónegeli isimen ardaqtalyp, jetken tabysymen salmaqtalyp otyratyny anyq. Osy túrǵydan kelgende ónerimizdiń órlep, mádenietimizdiń máiekteuinde analar qauymynyń arqalaǵan júgi salmaqty. Keiipkerimiz Bátima Kárimqyzyn qúrby-qúrdastary tik minezine, betiń-júziń demei aqiqatyn ashyp aitatyn birbetkeiligine, ózi qinalyp túrsa da jaǵdaiyn aityp, qiylyp kelgen adamnyń betinen qaǵyp, qolyn qaitarmaityn jomarttyǵyna, iske beiim, qiyndyqqa kómpis minezine qarap Qyz Bátes atap ketipti. Qazaq halqynda tektilik deitin qasietti úǵym bar. Bátima sondai áulettiń túyaǵy edi. «Qyz Bátestiń bolmysy da, bitimi de, basqa qasieti de ákesinen aumai qalǵan», – deidi kózkórgen qariyalar.
Ákesi, Kárim Aqsholaqov – óz túsyndaǵy auzy dualy, ardaqty azamat. Eli men júrty úshin istegen izgilikti isteri arqyly esimi jattalyp, aty tarihta qalǵan adam. Ózi ómir súrgen ólkege aty tanys el aǵasy júrtty auzyna qaratqan sheshen, kópshilikti berekege shaqyrǵan peiili dariya kisi bolypty. Sol tústa keńshar, újymshardy basqara júrip, talai adamǵa bauyrmaldyq tanytypty. Tipti, búginde aty alysqa ketken Qarlyǵash auylynyń etegine el-júrtty qonystandyrǵany óz aldyna bir áńgime. Árine, jaz jailau, qys qystauǵa kóship, arqasyn keńge jaiyp ósken eldiń tirligine tyń serpin beru qiynnyń-qiyny. Dese de Kárim Aqsholaqov sol qiyndyqty qos iyǵymen kótere júrip, auylyn alǵa jeteledi. Tipti sol júmystary úshin «halyq jauy» atanyp, qudalanǵan.
Búl turaly B2tima apamyzben úzaq jyl sauynshy bolyp birge júmys istegen Núrqan Nazarqyzy aityp berdi. Bátima apamyzǵa kelin bolyp keletin Núrqan Nazarqyzy enesi Bóltiken SHynybaiqyzynan estigenderin bylai áńgimeleidi:
– Kárim atamyz ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary atamekeninen kúshpen kóshirilip, Lepsige keledi. Jylandydaǵy tatar aǵaiyndarmen tonnyń ishki bauyndai aralasady. Qystygúni olarǵa azyq-túlik, astyq jetkizip, qiynshylyǵyna kómektesip júredi. Keiin osy qaiyrymdylyǵy basyna pále bolyp jabysyp, bireuler «Kárim Aqsholaqov «halyq jaularyn» qanatynyń astyna alyp, qorǵashtap júr», – dep aryz jazyp, sonyń kesirinen tútqyndalady.
Kárim atamyz «halyq jauy» atanyp, jer audarylyp Lepsige kelip ornalasqan tatar aǵaiyndarǵa kómektesemin dep júrip jalaǵa úshyraǵanda ony qútqaryp qaluǵa auyldyń atqaminerleri atsalysady. Sol qatarda jazushy Ánuar Álimjanovtyń naǵashy ájesi, Jylandy auylynyń bastyǵy Bibiken Temirbolatova Kárimniń isin qaruǵa aralasyp, onyń aqtalyp shyǵuyna bir kisidei kómektesedi. Bibiken apamyz qaitys bolarynda Kárim atamyzdy shaqyryp alyp, nemeresi Ánuar Álimjanovqa qarailasyp túrudy tapsyryp ketedi. Keiin Ánuardyń Lepsidegi pedagogikalyq uchilishege oquǵa túsuine Kárim Aqsholaqov qol úshyn berip, kómektesedi. Búginde Kárim Aqsholaqovtyń nemeresi Erbol Aqsholaqov ánuartanushy atanyp, úly jazushysynyń múrasyn túgendep, esimin júrtqa jariya etip, ataǵyn aspandatyp júr. Úrpaq sabaqtastyǵy degen osy shyǵar. Osyndai ákeniń tárbiesinde ósken Bátimany jai kisi dep kim aita alsyn?!
Qazir ekiniń biri kishkentai ǵana Qarlyǵash auylynan úlken azamattardyń kóptep shyqqanyn maqtanyshpen aityp otyrady. Sol mańdaǵy kórshi auyldyń túrǵyndary da qarlyǵashtyqtar ishken sudy iship, dalanyń erke samalymen jelpinip ósti. Onyń túpki sebebi taǵy da Kárim Aqsholaqovpen úshtasyp jatady. Búginde Qarlyǵash auylyndaǵy eldi imandylyqqa úiytqan meshit úii jarty ǵasyr búryn bilim alatyn mektep ǵimaraty retinde boi kótergen edi. Onyń túǵyryn qalap, irgesin bekitken Kárim atamyz edi. Basynda Tóńkeris keńsharyn basqaryp túrǵan, mektep ashqan tájiribesi boiynsha auyl balalary bilim men ónerden kende qalmasyn degen atamyz Lepside túratyn Pugasev degen tatar baidyń qyzyl aǵashtan salynǵan asúiin búzyp ákelip, Qarlyǵashtan mektep salady. Mekteptiń janynan qosymsha klub ashyp, mádeniet pen ónerge de ózindik jol ashady. Bátima apamyz sol ákesi salǵan mektepte alǵash bilim alady. Qarlyǵashtan qanat qaqqan barlyq óren sol mektepten qanattanyp, múzbalaqqa ainaldy. Mektep ornalasqan kóshe búginde Kárim Aqsholaqov atymen atalady.
Kárim Aqsholaqovtyń kindiginen Tólegen, Kúlásh, Bátima atty qyzdar men Bektúr, Bekbergen, Bekbolat degen úldar taraidy. Olardyń birazy ómirden ótse, qalǵandary elimizdiń ár óńirine qonystanyp, úrpaq ósirip, bir áulettiń tútinin tútetip, jolyn jalǵastyryp júr. Solardyń ishinde Bátima apamyz ákesine tartyp ómirdiń de, óńirdiń de san tartysyn kórip, tastai shymyr bolyp ósti. Apamyz ákesi saldyrǵan mektepte alǵashqy árip tanydy. Auylda alǵan bilim asyl armanyn jebelep, aqyry Almatydaǵy Abai atyndaǵy pedagogikalyq instituttyń matematika fakulьtetine oquǵa túsedi. Oquyn bitirgen soń ákesiniń: «Adam balasy eń aldymen bar bilgenin tuǵan auylyna arnauy kerek. Odan keiin eline eńbek etudiń esigi ashylady», – degen ótinishin búzbai, diplomyn arqalap auylyna qaitady. Alǵashqy eńbek jolyn mektepte kitaphanashy bolyp bastaidy. Keiin búgingi Ánuar Álimjanov atyndaǵy mektepke múǵalim bolyp, bala tárbiesine den qoyady. Dese de, apamyz ústazdyqty úzaqqa jalǵastyrmady. Áke amanatyn arqalaǵan apamyz bir jolata Qarlyǵash keńsharynyń sauyn siyr fermasynan bir-aq shyǵady. Rasymen, ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldary auylsharuashylyǵyn kótermeleu turaly qyzu nauqan oryn alǵany belgili. Ásirese, auyldarda qúrylǵan sauyn siyr fermalary men audan ortalyqtarynda ashylǵan sút óńdeu zauyttary qauyrt eńbekti talap etti. Tipti, sol kezde sauynshy bolu abyroily júmys edi. Bátima apamyzben qatar Kúlásh Súleimenova, Rásh Sarbaeva, Bátimash Bekbaeva, Nazira Saduova, Gúljamal Eleubaeva siyaqty Qarlyǵash auylynyń boijetken qyzdary da sauynshy boludy tańdady. Al fermaǵa kópti kórgen, istiń yńǵaiyn biletin Núrbanu Bisarina basshylyq etedi. Solardyń arasynan búginde kózi tiri Kúlásh Súleimenova apamyz jastyq shaqtaryn saǵyna eske aldy.
– Qazir oilasań, sol kezdiń de óz qyzyǵy kóp eken. Fermany Núrbanu ápkemiz basqarǵanymen onyń barlyq júmysyn Bátima úilestirip otyratyn. Ony bárimiz Qyz Bátes dep ataitynbyz. Er minezdi edi. Qateligiń bolsa kóńilińe qaramaityn. Biraq júmysqa úlgermei jatsań kómek kórsetuden de qashpaityn. Qolǵa alǵan júmysyn qashan bitirip, ayaqtaǵansha kóńili jai tappaityn. Eger tapsyrmasyn der kezinde bitirmeseń eki ayaǵyńdy bir etikke tyǵatyn. Fermada tek Bátestiń syryn qabaǵynan biletin Múrathan edi. Múrathanda kisige tyrnaqtai qiyanaty joq adam. Qashan bolsyn bitpei jatqan júmys bolsa Bátes Múrathandy shaqyryp alatyn. Ol keiin naizaǵai túsip qaitys boldy. Jańbyr jauyp, naizaǵai oinaǵanda Bátestiń:
«Osy naizaǵai, álgi Múratqanymdy alyp ketti ǵoi», – dep jii jylap otyratynyn kórgenbiz. Sol kúnder búgin kókeiimizde qaldy. Arman bolyp oiymyzǵa oralǵanda kóz jasymyzdy syǵymdap alamyz. Ómirdiń bári ózgeredi eken. Biraq tanys jandardyń saǵynyshy ǵana sol qalpynda júrekte qalady, – dedi kóz shanaǵyna ilingen jasyn kórsetpeuge tyrysyp.
Keide eńbekke berilgen jannyń óz otbasyn úmyt qaldyratyn túsy kóp bolady. Sol tústaǵy jauapkershilikke degen jantalastyń áseri shyǵar, Bátima eki ret túrmysqa shyǵady. Biraq ómirde joly bolǵanymen, túrmystyń qyzyq-quanyshy áldilei almady. Qarlyǵa, Sveta degen qyzdary boldy. Bir jaǵynan firmanyń tynymsyz tirligin atqara júrip, eki qyzyn qanattyǵa qaqtyrmai, túmsyqtyǵa shoqyttyrmai jetkizu úshin bar kúshin sarqa júmsady.
Iá, baqyt adamnyń basynda shyr ainalyp túrmaidy ǵoi. Búkil eldiń ómiri de qatań synaqqa túsetin kezi bolady. Búl Bátima apamyzdy, Qarlyǵash auylyn da ainalyp ótpedi. Ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy qiyn kezeń qarlyǵashtyqtardyń bárin qyspaqqa aldy. Sol tústaǵy qiyndyq apamyzdyń nemeresi Erbol Aqsholaqovtyń da esinen ketpepti. Kezi kelgende biz ony sózge tartyp edik:
– Men táuelsizdiktiń qúrdasymyn. Ótken ǵasyrdyń sońǵy on jyly ár qazaqstandyq otbasyna qiyn tidi. Sol qiyndyqty biz de kórdik. Áli esimde, bala kúnimde úiimizde jalǵyz kók siyrymyz boldy. Apam siyrdyń biylǵy tólin satyp, onyń aqshasyn kelesi tóli satuǵa kelgenshe únemdep ústaityn. «Qorqa jeseń qoi, tarta jeseń tai qalady» degendei, sol aqshany shym-shymdap jetkizetinbiz. Bir qyzyǵy, apamnyń qúrdastary zeinetke shyqyp, zeinetqysyn alyp júrgende apama zeinetaqy berilmedi. Alǵashynda sebebin bilip audan, oblysqa baruǵa apamnyń jaǵdaiy kelmedi. Men jas boldym. Kók siyrdyń jalǵyz tóline qarap kún ótkizu barǵan saiyn qiyndai berdi. Sosyn 6-shy synypty oqyp jatqan jyly audan ortalyǵy Qabanbaiǵa tartyp kettim. Jol boiy bala bolǵasyn kóliginiń artyna mingizip, audan ortalyǵyna jetkizip tastaǵandar boldy. «Audanǵa jańa kelgen ákim Oralbek Jaqiyanovqa jolyǵyp, barlyq jaǵdaiymdy aitsam, bir kómegin kórseter» degen jansebil úmit qana. Súrastyryp júrip audan ákiminiń júmys ornyn taptym. Biraq ákimge jolyǵudyń qiyn ekenin basynda bilmeppin. Kúzetshi aqsaqal jónin úǵyndyryp, jolyn túsindirdi. Ákimniń kabinetine kire almasam da syrtta kezdesudi oilap, esik ańdyp jarty kún otyrdym. Júrt júmystan úiine qaita bastaǵanda ákim de ǵimarattyń esiginen shyqty. Qandai kúshtiń itermelegenin bilmeimin. Júgirip baryp audan ákiminiń etegine orala tústim:
– «Oralbek aǵa, bizdiń úide nan joq, aqsha joq, apamnyń densaulyǵy nashar, emdetuge múmkindik joq. Apam zeinet jasynan ótip ketse de zeinetaqy berilmeidi. Sol zeinetaqysyn shyǵaryp berińizshi?» – dep auzyma túsken sózdi aityp jatyrmyn.
Qolymnan jetelep kabinetine qaita kirgen Oralbek aǵa dereu kómekshilerin jiyp aldy da:
– Qarshadai bala aryzyn arqalap, alys joldy basyp kelip otyr. Aldymen osynyń aryzyn tekserip, sheship berińder. Sosyn el arasynda taǵy da osyndai obaldy bolyp júrgender bolsa anyqtap, qiynshylyǵyna kómektesińder, – dep qatań tapsyrma berdi. Ǵaliya Samalbaeva bastaǵan bir top adam apama amandasa kelip, zeinetaqy máselesin sheship qaitty. Alǵash ret 6800 teńge zeinetaqy qolymyzǵa tigende apam ekeumizdiń tóbemiz kókke jetkendei quandyq, – deidi ol.
Árine, múndai quanysh tek Aqsholaqovtardyń otbasynda ǵana bolǵan joq. Bir Erboldyń aryzy osy audandaǵy birtalai zeinetaqydan qaǵylyp júrgenderdiń máselesin sheshuge múryndyq boldy. Búl da Bátima apamyzdyń júrtqa tigizgen taǵy bir qaiyrymdy isiniń úshqyny edi.
Bátima apamyzdyń búdan basqa da qaiyrymdy isteri az emes. Sonyń bir qataryn apamyzben úzaq jyl birge sauynshy bolyp júmys istegen Núrlyhan Bekmadievanyń auzynan jazyp aldyq:
– Bátes tátemizben kóp jyl júmys istedik. Ol kisi júmys barysynda qatań bolǵanymen balalarǵa kelgende júregi júmsaq, jyly peiildi edi. Múrathan Áuelov aǵamyzdyń Ádil, Edil degen úldary men Ajar atty qyzy sol kisiniń qamqorlyǵyn kóp kórdi. Basqa auyl balalary da Bátes tátemizdiń jyly alaqynynyń jyluyn sezinip ósti. Nauqandyq júmystar kezinde biz de balalarymyzdy Bátes táteniń qarauyna qaldyratynbyz. Ol kisi bir jaǵynan júmys istep, taǵy bir jaǵynan balalarǵa qarap úlgeretin. Tipti balalardan qolynda baryn ayamaityn. Sondyqtan auyl balalary Bátestiń úiine baruǵa yntyǵyp túrushy edi. Al tentek balalardy: «Batima apańa aitamyn», – dep tyiyp alushy edik. Jaryqtyq, jany jaisań kisi edi. Ol kezde biz jas edik. Al qazir jasymyz úlkeigende Bátes apamyzdyń adamgershilik qasietterin ózimizben salystyra qarap, jii eske alatyn boldyq, – dedi kózin bir syǵymdap alyp.
Iá, óz kezinde kóp nárseni eskere bermeimiz. «Qolda barda altynnyń qadyry joq, qoldan shyǵyp ketken soń ókindim-ai» delinetin jaǵdai da osy shyǵar. Biraq artynda atyn óshirmeitin, izbasar jandar barda ne ókinish bolsyn? Bátes apamyz da sol úshin baqytty.
«Ornynda bar ońalady» degendei, apanyń álpeshtep ósirgen nemeresi Erbol Aqsholaqov búginde at jalyn tartyp mingen azamatqa ainaldy. Qiyn istiń qiyuyn qiystyrǵan ol joǵary-tómen shapqylap, shalǵaidaǵy auyldyń bas auruyna ainalǵan auyzsu máselesin sheshti. Su tirshilik kózi emes pe? Endi qara shańyraqtyń irgesin kóterip, eski júrttyń ornyn bayaǵydai dumanǵa bólesem dep talpynyp júr.
«Jetisu» gazeti, №83, beisenbi, 27 shilde 2017
