El qorǵau jolyndaǵy erlik isterge analarymyzdyń qosqan úlesi eresen. Batyr analarymyz erlermen birge el-júrtynyń bolashaǵyn qorǵau úshin qandy shaiqastarda qatar kúresti. Keshegi Ekinshi dúniejúzilik soǵys jyldary qazaq qyzdary maidanǵa óz erikterimen attanǵan alǵashqy qarlyǵashtar boldy.
Qazaqtyń qyz-kelinshekteri Qiyr Soltústikte de, Kareliyanyń omby qarynda da, Smolensk óńiriniń qalyń nu ormanynda da, Qap taularynda, Qara teńiz jaǵalauynda, Ukraina men Belorussiya elderinde, Máskeu, Leningrad, Stalingrad úshin bolǵan shaiqastarda batyrlyqtyń, tabandylyqtyń, Otanǵa sheksiz berilgendiktiń jarqyn úlgisin kórsetti. Olardan úshqysh ta, tankist te, radist te, barlaushy da, partizan da shyqty.
Kún ótken saiyn olardyń qairatkerligimen birge adam balasynyń órkenin ósirip, bolashaqqa úles qosatyn ruhani igiliginiń qadir-qasieti arta túsedi. Sonyń biri – Biǵaisha Qúndaqbaeva.
Ekinshi dúniejúzilik soǵysta qaharmandyq tanytyp, úrys dalasynda atoi salǵan Biǵaisha QÚNDAQBAEVA 1920 jyly Qaratal audany, Kirov auylynda dúniege kelgen. Quǵyn-súrgin zamanda ákesin «Alash Orda» partiyasyna qyzmet etedi dep aiyptap, anasy ekeuin Sibirge jer audaryp jiberedi. Biǵaishany ákesiniń jaqyn dosy Úshtóbedegi balalar úiine Ǵaziz degen esimmen ótkizedi. Keiinnen Esik qalasyndaǵy balalar úiine auystyrylǵan ol mektep tabaldyryǵyn attaidy. Qily zamannyń qiyndyǵyn kórip eseigen qyz 1939 jyly orta mektepti bitirip, Almatydaǵy meditsina institutyna oquǵa túsedi. 1942 jyly nebári ekinshi kursta óz erkimen maidanǵa súranyp, aryz beredi.
– «1942 jyldyń sáuir aiynda qúrby-qúrdastarymmen birge komsomol jastary oblystyq áskeri komissariyatqa maidanǵa súranyp aryz berdik. Naqty sanyn bilmeimin. 1 eshelon qyz boldyq. Bizdi birden keskilesken úrysqa aparyp salǵan joq. Túrkimenstannyń Krasnovodsk qalasyna túsirdi. 33-shi jeke bailanys rotasynda boldyq. Men telefonist barlaushylyqty úirendim. Nemister búl kezde Ońtústik Kavkazǵa qauip tóndirip túrǵan. Sodan ary 2-shi Belarusь maidanyna attandyq» dep aityp otyratyn, – deidi apamyzdyń qyzy Roza sheshesinen estigen esteligimen bólisip.
Mine, osylai dáriger bolamyn dep júrgen jas qyz iyǵyna avtomat asyp, soldat bolyp shyǵa keldi. Biǵaisha apamyz memleket qairatkeri, respublikamyzdyń búrynǵy shetelderimen bailanys qoǵamynyń tóraiymy Roza SHamjanova, Sálima Mahmútova, Zuliha Ausabaevalarmen birge maidanǵa attanady. Aldymen, Turkimenstannyń Krasnovodsk qalasynda 33-shi jeke bailanys rotasyna barady. Osynda 6 ai oqidy. Jarty jyl boiy pulemetshi, zenitkashy, sanitar, bayanshy syndy birneshe mamandyqty jan-jaqty meńgergennen keiin K. Rokossovskii basshylyq etken 2-shi Belorussiya maidanyna barady.
Ot pen oqtyń, qantógistiń ortasynda júrse de jaralanǵan soldattar men qarapaiym halyqty emdedi. Jauyngerlerdi telefonogrammamen bailanystyrdy. Qolyna qaru alyp, sarbaz bolyp jauǵa attandy. Zenitkamen jaudyń úshyp bara jatqan samoletterin qúlatyp, jeńiske jetu jolynda eren eńbek etti. Nebir qiyn-qystau shaqty bastan ótkerip, jeńis Tuyn jelbiretti. Maidan shebinde kúndiz-túni kóz ilmei qiyan-keski úrystarǵa qatysqan qaharman qyzdyń erligi eskerusiz qalmady. Kóptegen alǵystarǵa ie boldy. 1945 jyly 20-shy mausymda KSRO Joǵarǵy Keńes Prezidiumynyń Jarlyǵymen efreitor áskeri ataǵymen elge oralady.
1945 jyly 25 jeltoqsanda Brest qamalynyń qaharmany Núrlybai Sabyrbaevpen otau qúrady. 1946-1978 jyldar arasynda 28 gvardiyashy-panfilovshylar diviziyasynyń qúramynda bolǵan Keńes Odaǵynyń Batyry Músabek Seńgirbaev atyndaǵy orta mektepte ústaz bolyp qyzmet etti. Júbaiy Núrlybai 1970 jyly auyr nauqastan qaitys bolady. Otbasynyń endigi qiyndyǵyn Biǵaisha apamyz jeke ózi arqalaidy. Qoǵamdyq júmystardy atqara júrip, balalarynyń tárbiesine de erekshe den qoyady.
Qyzy Roza taǵy bir esteliginde:
– «Múǵalimdikti armandaǵan joq edim. Soǵysqa deiin dáriger bolamyn degen armanmen júrdim. Belarussiyanyń kishigirim auylyndaǵy súrapyl soǵysta bomba kúiretken mektepti, «Toǵyzynshy oktyabrь, synyp júmysy» dep jazuy bar órtengen taqtany kórgende beibit kúndegi mektepter kóz aldyma oraldy. Sodan bastap jazyqsyz japa shekken balalarǵa meiirim tanytu kerek dep eseptedim», – dep anasynyń ústazdyq jolyn qalai tańdaǵanyn tilge tiek etti.
Apamyzdyń eline, bolashaq jastardy tárbieleude sińirgen eńbegi baǵalanyp «Aǵartu isiniń ozaty» tósbelgisimen marapattaldy. Oblystyq oqu bólimi men oblystyq kásipodaq úiymynan, audandyq aǵartu bóliminen alǵan túrli Alǵys hattary bar. Sonymen qatar, 1948 jyly 1941-1945 jylǵy Otan soǵysyndaǵy «Germaniyany jeńgeni úshin», 1961 jyly «Ardaqty ana», 1967 jyly 1941-1945 jylǵy «Jeńiske 20 jyl», 1967 jyly «KSRO Qaruly Kúshterine 50 jyl», 1975 jyly 1941-1945 j. «Jeńiske 50 jyl», 1977 jyly «Eńbek ardageri», 1978 jyly «KSRO Qaruly Kúshterine 60 jyl» medalьdary, 1985 jyly 11 nauryzda II dárejeli «Otan soǵysy» ordeni tabystaldy. Sondai-aq, QR Táuelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysushy memleketterdiń basshylary keńesiniń 1995 jylǵy 26 mamyrdaǵy sheshimine sáikes Keńes Odaǵynyń Marshaly G. Jukov medalimen marapattaldy. Apamyzdyń soǵys kezindegi erligi men beibit qoǵamdaǵy oqu-aǵartu isine qosqan ólsheusiz úlesin eskerip, Biǵaisha Qúndaqbaevanyń esimi Kóksu audanyndaǵy №1 mektep pen Boztoǵan auylynyń bir kóshesine berildi.
Qazirgi úrpaq qazaq degen halyqtyń búgingi táuelsizdikke jetuiniń eń negizgi syry – halqymyzdyń otty jyldarda Otanyn qorǵai bilgen, beibit kúnderde halqynyń qam-qaiǵysyz tirlik etui úshin jantalasyp, jarǵaq qúlaǵy jastyqqa timei eńbek etken aǵa buynnyń teńdessiz qajyr-qairatyn tereń bilgeni jón. Súrapyl soǵysta eren erligimen tanylǵan apamyz 1997 jyly 29 nauryzda Kóksu audany, Boztoǵan auylynda qaitys boldy. Artynda erlik isteri men ónegesin maqtan etetin úrpaqtary qaldy.
Qajet Andas
«Jetisu» gazeti, №49, senbi 5 mamyr 2025.
