ەل قورعاۋ جولىنداعى ەرلىك ىستەرگە انالارىمىزدىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەسەن. باتىر انالارىمىز ەرلەرمەن بىرگە ەل-جۇرتىنىڭ بولاشاعىن قورعاۋ ءۇشىن قاندى شايقاستاردا قاتار كۇرەستى. كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى قازاق قىزدارى مايدانعا ءوز ەرiكتەرiمەن اتتانعان العاشقى قارلىعاشتار بولدى.
قازاقتىڭ قىز-كەلiنشەكتەرى قيىر سولتۇستiكتە دە، كارەليانىڭ ومبى قارىندا دا، سمولەنسك ءوڭiرiنiڭ قالىڭ نۋ ورمانىندا دا، قاپ تاۋلارىندا، قارا تەڭiز جاعالاۋىندا، ۋكراينا مەن بەلورۋسسيا ەلدەرىندە، ماسكەۋ، لەنينگراد، ستالينگراد ءۇشiن بولعان شايقاستاردا باتىرلىقتىڭ، تاباندىلىقتىڭ، وتانعا شەكسiز بەرiلگەندiكتiڭ جارقىن ۇلگiسiن كورسەتتi. ولاردان ۇشقىش تا، تانكيست تە، راديست تە، بارلاۋشى دا، پارتيزان دا شىقتى.
كۇن وتكەن سايىن ولاردىڭ قايراتكەرلىگىمەن بىرگە ادام بالاسىنىڭ وركەنىن ءوسىرىپ، بولاشاققا ۇلەس قوساتىن رۋحاني يگىلىگىنىڭ قادىر-قاسيەتى ارتا تۇسەدى. سونىڭ ءبىرى – بيعايشا قۇنداقباەۆا.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قاھارماندىق تانىتىپ، ۇرىس دالاسىندا اتوي سالعان بيعايشا قۇنداقباەۆا 1920 جىلى قاراتال اۋدانى، كيروۆ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. قۋعىن-سۇرگىن زاماندا اكەسىن «الاش وردا» پارتياسىنا قىزمەت ەتەدى دەپ ايىپتاپ، اناسى ەكەۋىن سىبىرگە جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. بيعايشانى اكەسىنىڭ جاقىن دوسى ۇشتوبەدەگى بالالار ۇيىنە عازيز دەگەن ەسىممەن وتكىزەدى. كەيىننەن ەسىك قالاسىنداعى بالالار ۇيىنە اۋىستىرىلعان ول مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتايدى. قيلى زاماننىڭ قيىندىعىن كورىپ ەسەيگەن قىز 1939 جىلى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، الماتىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. 1942 جىلى نەبارى ەكىنشى كۋرستا ءوز ەركىمەن مايدانعا سۇرانىپ، ارىز بەرەدى.
– «1942 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قۇربى-قۇرداستارىممەن بىرگە كومسومول جاستارى وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتقا مايدانعا سۇرانىپ ارىز بەردىك. ناقتى سانىن بىلمەيمىن. 1 ەشەلون قىز بولدىق. ءبىزدى بىردەن كەسكىلەسكەن ۇرىسقا اپارىپ سالعان جوق. تۇركىمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك قالاسىنا ءتۇسىردى. 33-ءشى جەكە بايلانىس روتاسىندا بولدىق. مەن تەلەفونيست بارلاۋشىلىقتى ۇيرەندىم. نەمىستەر بۇل كەزدە وڭتۇستىك كاۆكازعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان. سودان ارى 2-ءشى بەلارۋس مايدانىنا اتتاندىق» دەپ ايتىپ وتىراتىن، – دەيدى اپامىزدىڭ قىزى روزا شەشەسىنەن ەستىگەن ەستەلىگىمەن ءبولىسىپ.
مىنە، وسىلاي دارىگەر بولامىن دەپ جۇرگەن جاس قىز يىعىنا اۆتومات اسىپ، سولدات بولىپ شىعا كەلدى. بيعايشا اپامىز مەملەكەت قايراتكەرى، رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇرىنعى شەتەلدەرىمەن بايلانىس قوعامىنىڭ ءتورايىمى روزا شامجانوۆا، ءساليما ماحمۇتوۆا، زۋليحا اۋساباەۆالارمەن بىرگە مايدانعا اتتانادى. الدىمەن، تۋركىمەنستاننىڭ كراسنوۆودسك قالاسىندا 33-ءشى جەكە بايلانىس روتاسىنا بارادى. وسىندا 6 اي وقيدى. جارتى جىل بويى پۋلەمەتشى، زەنيتكاشى، سانيتار، بايانشى سىندى بىرنەشە ماماندىقتى جان-جاقتى مەڭگەرگەننەن كەيىن ك. روكوسسوۆسكيي باسشىلىق ەتكەن 2-ءشى بەلورۋسسيا مايدانىنا بارادى.
وت پەن وقتىڭ، قانتوگىستىڭ ورتاسىندا جۇرسە دە جارالانعان سولداتتار مەن قاراپايىم حالىقتى ەمدەدى. جاۋىنگەرلەردى تەلەفونوگراممامەن بايلانىستىردى. قولىنا قارۋ الىپ، سارباز بولىپ جاۋعا اتتاندى. زەنيتكامەن جاۋدىڭ ۇشىپ بارا جاتقان سامولەتتەرىن قۇلاتىپ، جەڭىسكە جەتۋ جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتتى. نەبىر قيىن-قىستاۋ شاقتى باستان وتكەرىپ، جەڭىس تۋىن جەلبىرەتتى. مايدان شەبىندە كۇندىز-ءتۇنى كوز ىلمەي قيان-كەسكى ۇرىستارعا قاتىسقان قاھارمان قىزدىڭ ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالمادى. كوپتەگەن العىستارعا يە بولدى. 1945 جىلى 20-شى ماۋسىمدا كسرو جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن ەفرەيتور اسكەري اتاعىمەن ەلگە ورالادى.
1945 جىلى 25 جەلتوقساندا برەست قامالىنىڭ قاھارمانى نۇرلىباي سابىرباەۆپەن وتاۋ قۇرادى. 1946-1978 جىلدار اراسىندا 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مۇسابەك سەڭگىرباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتە ۇستاز بولىپ قىزمەت ەتتى. جۇبايى نۇرلىباي 1970 جىلى اۋىر ناۋقاستان قايتىس بولادى. وتباسىنىڭ ەندىگى قيىندىعىن بيعايشا اپامىز جەكە ءوزى ارقالايدى. قوعامدىق جۇمىستاردى اتقارا ءجۇرىپ، بالالارىنىڭ تاربيەسىنە دە ەرەكشە دەن قويادى.
قىزى روزا تاعى ءبىر ەستەلىگىندە:
– «مۇعالىمدىكتى ارمانداعان جوق ەدىم. سوعىسقا دەيىن دارىگەر بولامىن دەگەن ارمانمەن ءجۇردىم. بەلارۋسسيانىڭ كىشىگىرىم اۋىلىنداعى سۇراپىل سوعىستا بومبا كۇيرەتكەن مەكتەپتى، «توعىزىنشى وكتيابر، سىنىپ جۇمىسى» دەپ جازۋى بار ورتەنگەن تاقتانى كورگەندە بەيبىت كۇندەگى مەكتەپتەر كوز الدىما ورالدى. سودان باستاپ جازىقسىز جاپا شەككەن بالالارعا مەيىرىم تانىتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەدىم»، – دەپ اناسىنىڭ ۇستازدىق جولىن قالاي تاڭداعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
اپامىزدىڭ ەلىنە، بولاشاق جاستاردى تاربيەلەۋدە سىڭىرگەن ەڭبەگى باعالانىپ «اعارتۋ ءىسىنىڭ وزاتى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. وبلىستىق وقۋ ءبولىمى مەن وبلىستىق كاسىپوداق ۇيىمىنان، اۋداندىق اعارتۋ بولىمىنەن العان ءتۇرلى العىس حاتتارى بار. سونىمەن قاتار، 1948 جىلى 1941-1945 جىلعى وتان سوعىسىنداعى «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن»، 1961 جىلى «ارداقتى انا»، 1967 جىلى 1941-1945 جىلعى «جەڭىسكە 20 جىل»، 1967 جىلى «كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە 50 جىل»، 1975 جىلى 1941-1945 ج. «جەڭىسكە 50 جىل»، 1977 جىلى «ەڭبەك ارداگەرى»، 1978 جىلى «كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە 60 جىل» مەدالدارى، 1985 جىلى 11 ناۋرىزدا ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى تابىستالدى. سونداي-اق، قر تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى كەڭەسىنىڭ 1995 جىلعى 26 مامىرداعى شەشىمىنە سايكەس كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى گ. جۋكوۆ مەدالىمەن ماراپاتتالدى. اپامىزدىڭ سوعىس كەزىندەگى ەرلىگى مەن بەيبىت قوعامداعى وقۋ-اعارتۋ ىسىنە قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسىن ەسكەرىپ، بيعايشا قۇنداقباەۆانىڭ ەسىمى كوكسۋ اۋدانىنداعى №1 مەكتەپ پەن بوزتوعان اۋىلىنىڭ ءبىر كوشەسىنە بەرىلدى.
قازىرگى ۇرپاق قازاق دەگەن حالىقتىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە جەتۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى سىرى – حالقىمىزدىڭ وتتى جىلداردا وتانىن قورعاي بىلگەن، بەيبىت كۇندەردە حالقىنىڭ قام-قايعىسىز تىرلىك ەتۋى ءۇشىن جانتالاسىپ، جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىننىڭ تەڭدەسسىز قاجىر-قايراتىن تەرەڭ بىلگەنى ءجون. سۇراپىل سوعىستا ەرەن ەرلىگىمەن تانىلعان اپامىز 1997 جىلى 29 ناۋرىزدا كوكسۋ اۋدانى، بوزتوعان اۋىلىندا قايتىس بولدى. ارتىندا ەرلىك ىستەرى مەن ونەگەسىن ماقتان ەتەتىن ۇرپاقتارى قالدى.
قاجەت انداس
«جەتىسۋ» گازەتى، №49، سەنبى 5 مامىر 2025.
