ناۋرىز – وسى ۇلتتىق تامىردى تەرەڭىرەك سەزىنەتىن، وتكەن مەن بۇگىندى جالعايتىن ەرەكشە مەزەت. بۇل – جەر بۋسانىپ، تابيعات قايتا تۇلەيتىن، ال ادام بالاسى ءوز باستاۋى مەن وزەگىنە ۇڭىلەتىن كەزەڭ. وسىنداي ۋاقىتتا حالقىمىزدىڭ بايىرعى قولونەرىن ساقتاپ، ونى بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىرىپ جۇرگەن جانداردىڭ ەڭبەگى ايرىقشا قۇرمەتكە لايىق. سولاردىڭ ءبىرى – ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى اباي اۋىلىندا تۇراتىن شەبەر نۇرتىلەۋ راۋيا.
نۇرتىلەۋدىڭ قازاقستانعا كەلۋ تاريحى 2013 جىلدان باستالادى. قىتايدان اتامەكەنگە قونىس اۋدارعان جاس جىگىت العاشىندا الماتىدا تانىسىنىڭ ءۇيىن پانالايدى. ارمانى – جۋرناليست بولۋ ەدى. الايدا تاعدىر جولى ونى باسقا ارناعا بۇردى. وقۋعا ءبىر كۇن كەشىگىپ قالىپ، ومىرلىك جوسپارى وزگەرىپ شىعا كەلدى. ءسويتىپ، ول قۇرىلىس سالاسىنا ارالاسىپ، ەڭبەككە ەرتە ارالاستى. ءدال وسى كەزەڭدە اعاشپەن ەتەنە جاقىن تانىسىپ، ونىڭ سىرىن ۇعىنا باستايدى. كوپ ادام ءۇشىن جاي عانا قۇرىلىس ماتەريالى سانالاتىن تاقتاي مەن برۋس نۇرتىلەۋ ءۇشىن مۇلدە بولەك الەم ەدى. ونىڭ جانارىندا ءار اعاشتىڭ بويىندا بولاشاق ءبىر بۇيىمنىڭ بەينەسى، ءبىر ونەردىڭ تابى جاتاتىن.
ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى بەلەستەردىڭ ءبىرى – بەلگىلى شەبەر تىلەش نامازبەكوۆپەن جۇزدەسۋى. قازاقستانعا عانا ەمەس، شەتەلگە دە تانىلعان، دومبىراسى مەن قوبىزىنا امەريكا، كانادا جانە تمد ەلدەرىنەن تاپسىرىس تۇسەتىن ونەر يەسى نۇرتىلەۋدىڭ بويىنان ەڭبەكقورلىق پەن تابيعي قابىلەتتى بىردەن اڭعارادى. ءسويتىپ، ونى ءوز قاسىنا شاقىرىپ، العاشقى شاكىرتى ەتەدى. وسى تۇستان باستاپ نۇرتىلەۋدىڭ ۇلتتىق قولونەرگە بەت بۇرعان جولى ايقىندالا تۇسەدى. دومبىرا مەن قوبىز سەكىلدى كيەلى مۇرالاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسىن ۇيرەنۋ، اعاشتىڭ مىنەزىن تانۋ، ونى يلەۋ مەن وڭدەۋدىڭ نازىك قىرلارىن مەڭگەرۋ – جاس شەبەردىڭ كاسىبي قالىپتاسۋىنا ۇلكەن مەكتەپ بولدى.
ۋاقىت وتە كەلە نۇرتىلەۋ ءوز وڭىرىندە جەكە قولتاڭباسىن قالىپتاستىرا باستادى. شەبەرحاناعا الىنعان ستانوك ونىڭ جۇمىس اۋقىمىن كەڭەيتىپ، ءوز ۇيىنە قونىستانۋى دەربەس كاسىبىنىڭ باستالۋىنا جول اشتى. العاشىندا تانىسىمەن بىرگە ءتۇرلى جيھاز جاساپ جۇرسە دە، كوڭىل تۇكپىرىندەگى ۇلتتىق بۇيىمدارعا دەگەن ىقىلاس ءبىر ءسات تە باسەڭدەگەن جوق. ءبىر كۇنى قۇرىلىس ۇستىندە جەرگە قۇلاعان قاراپايىم ءبىر تاقتاي ونىڭ ويىنا استاۋدىڭ ءپىشىنىن اكەلەدى. سول ساتتەن باستاپ قازاقتىڭ ەت تارتاتىن، اس ۇسىناتىن قاسيەتتى اعاش ىدىسى – استاۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى شىنايى ىسكە ۇلاسادى. العاشقى جاساعان استاۋى بىردەن ءوتىپ، شەبەردى جاڭا باعىتقا جەتەلەپ اكەتەدى.
سودان بەرى نۇرتىلەۋ ۇلتتىق ىدىس-اياق تۇرلەرىن – استاۋ، توستاعان، قىمىز قۇياتىن شارا، پيالا سەكىلدى بۇيىمداردى جاساپ، قازاقى تۇرمىستىڭ ءمانىن قايتا جاڭعىرتىپ كەلەدى. ونىڭ بۇيىمدارىندا تەك قول يكەمى عانا ەمەس، ۇلتتىق دۇنيەتانىم دا كورىنەدى. شەبەردىڭ ۇستانىمى دا وسىعان سايادى. ونىڭ پايىمىنشا، اعاش – جانسىز ماتەريال ەمەس، تابيعاتتىڭ تىنىسى بار ءتىرى دۇنيە. ونى قالاي بولسا سولاي كەسە سالۋعا نەمەسە وڭدەي سالۋعا بولمايدى. ءار اعاشتىڭ ءوز مىنەزى، ءوز ىرعاعى بار. سول مىنەزدى تاني بىلگەن ادام عانا شىنايى بۇيىم جاساي الادى. ال ۇلتتىق بۇيىم جاساۋ – جاي كاسىپ ەمەس، اتادان قالعان اماناتتى جالعاۋ.
بۇگىندە نۇرتىلەۋ راۋيا ءوز كاسىبىن تولىق جولعا قويعان شەبەر. ونىڭ شەبەرحاناسىندا زاماناۋي ستانوك بار، ءوندىرىس جۇيەسى قالىپتاسقان، دايىن ونىمدەرى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارايدى. ول قاراعاش، قايىڭ، جاڭعاق سەكىلدى اعاش تۇرلەرىنەن ۇلتتىق ىدىس-اياق، باسپالداق بولشەكتەرى، ينتەرەرگە ارنالعان ساندىك جانە تۇرمىستىق بۇيىمدار جاسايدى. نۇرتىلەۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءۇي جيھازدارىن ۇلتتىق ناقىشپەن جاساپ شىعاراتىندىعى. ول تەك ىدىس-اياق پەن اعاش بۇيىمدار جاساۋمەن شەكتەلمەي، زاماناۋي ءۇي ينتەرەرىنە قازاقى ورنەك پەن ءداستۇرلى ءساندى ۇيلەستىرە وتىرىپ، ەرەكشە جيھاز تۇرلەرىن دە دايىندايدى. شەبەردىڭ قولىنان شىققان ۇستەل، ورىندىق، كەرەۋەت، ساندىق، سورە سەكىلدى بۇيىمداردا ۇلتتىق ويۋ-ورنەك، قازاقى قالىپ پەن تالعام انىق اڭعارىلادى. وسى ارقىلى ول كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلاتىن قاراپايىم جيھازدىڭ ءوزىن ۇلتتىق رۋحپەن بايىتىپ، ءۇي ىشىنە قازاقى جىلىلىق پەن بولمىس دارىتادى. ۇلتتىق ناقىشتى زاماناۋي تالعاممەن ۇشتاستىرۋ – ونىڭ باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى. اۋدان اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن اپاتتى اعاشتاردى وڭدەۋگە الىپ، ونى ءتيىمدى ىسكە جاراتۋى دا – تابيعاتقا ۇقىپتىلىق پەن كاسىپكە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى.
ول اعاش شەبەرى عانا ەمەس، جانىنا ونەر مەن سەرىلىكتى قاتار سەرىك ەتكەن كوپقىرلى ازامات. ول سپورتقا دا ەتەنە جاقىن. ۇزاق قاشىقتىققا جۇگىرۋدى جانىنا سەرىك ەتكەن شەبەر بۇل باعىتتا دا شىڭدالىپ، ءتوزىم مەن تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىن سپورت تۇرىندە وزىندىك قىرىن تانىتىپ ءجۇر. سونىمەن بىرگە ول – اقىنجاندى جان. بوس ۋاقىتىندا ولەڭ جازىپ، كوڭىل كوكجيەگىندەگى ويلارىن قاعازعا تۇسىرەدى، جان سىرىن جىرعا قوسادى. ءتىپتى وبلىستىق ءمۇشايرالاردا جۇلدەگەر بولىپ تا ءجۇر. بۇل ونىڭ بولمىسىندا شەبەرلىك پەن سەزىمتالدىقتىڭ، ەڭبەك پەن ونەردىڭ، قايسارلىق پەن نازىك جان دۇنيەنىڭ ادەمى استاسقانىن اڭعارتادى.
قولونەرشىنىڭ زايىبى قانيپا ەركىن سۇلۋلىق سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. ال ەكى ۇل، ەكى قىزدان تۇراتىن ءتورت پەرزەنتى ونىڭ ومىرىنە قۋات، كوڭىلىنە شابىت بەرەدى. شەبەر ءۇشىن وتباسى – تەك تۇرمىستىق سۇيەنىش ەمەس، رۋحاني دەمەۋ. ويتكەنى ءار جاسالعان بۇيىمنىڭ ارتىندا ماڭداي تەر عانا ەمەس، جاقىندارىنىڭ قولداۋى، بالالارىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم دە جاتادى. بۇگىندە ونىڭ شەبەرحاناسىندا بەس ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇل – ءبىر ادامنىڭ كاسىبى عانا ەمەس، ۇلتتىق ونەردى جاڭعىرتقان شاعىن ۇجىمنىڭ قالىپتاسقانىن اڭعارتادى. ارقايسىسى ءار بۇيىمعا جان ءبىتىرىپ، قازاقى ناقىشتىڭ قادىرىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسىپ ءجۇر.
شەبەردىڭ جاڭا جوبالارى دا نازار اۋدارتادى. سولاردىڭ قاتارىندا ۇلى ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويىندا قولدانىلعان ستيلگە ۇقساس مەلحيوردان جاسالاتىن ىدىس تۇرلەرى بار. بۇل – ۇلتتىق ءپىشىندى ساقتاي وتىرىپ، ونى جاڭا ماتەريالدارمەن ساباقتاستىرۋعا دەگەن تالپىنىس. ياعني نۇرتىلەۋدىڭ ەڭبەگىنەن ءبىز ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ استاسۋىن كورەمىز.
نۇرتىلەۋ راۋيانىڭ ءومىر جولى – ۇلتتىق مۇراعا دەگەن قۇرمەت، تىنىمسىز ەڭبەك پەن شىنايى شەبەرلىكتىڭ توعىسقان تاعىلىمدى ۇلگىسى. ونىڭ ءاربىر تۋىندىسىندا قازاق دالاسىنىڭ ءيسى، اتا-بابانىڭ قولتاڭباسى، ۇلتتىق بولمىستىڭ بەدەرى بار. مەيلى ول دومبىرا بولسىن، مەيلى قوبىز بولسىن، مەيلى استاۋ نە توستاعان بولسىن – بارىنەن دە شەبەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى مەن حالقىنا دەگەن ءىلتيپاتى سەزىلەدى. سوندىقتان ونىڭ ەڭبەگى – جاي عانا كاسىپ ەمەس، مادەني مۇرانى ءتىرىلتۋدىڭ ناقتى كورىنىسى.
بۇگىندە قازاقتىڭ اعاش شەبەرلىگى جاڭا تىنىس الىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتىڭ وتەۋى رەتىندە قارالعان بۇل ونەر ەندى ۇلتتىق برەندكە، مادەني مۇرانى ۇلىقتايتىن ماڭىزدى سالاعا اينالىپ وتىر. قازىرگى شەبەرلەر تەك بۇيىم جاساپ قانا قويمايدى؛ ولار ۇلتتىق كودتى ساقتايدى، اتا ءداستۇردى زامانعا لايىقتاپ ۇسىنادى، قازاقى ەستەتيكانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇلتتىق ىدىس-اياققا، قولدان جاسالعان اعاش بۇيىمدارعا، ينتەرەردەگى ەتنوستيلگە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇل – اعاش شەبەرلەرىنىڭ ەڭبەگى باعالانىپ، حالىقتىڭ ءوز مۇراسىنا قايتا بەت بۇرا باستاعانىنىڭ ايقىن بەلگىسى. وسىنداي ۇدەرىستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەن نۇرتىلەۋ سەكىلدى شەبەرلەر – وتكەننىڭ ونەگەسىن بۇگىنگە جەتكىزىپ، ەرتەڭگە اماناتتاپ جۇرگەن ناعىز مۇراگەرلەر.
قاجەت انداس
«Q-andas» اقپارات اگەنتتىگى
فوتوسىن تۇسىرگەن جۇماباي مۇسابەكوۆ
