تەكتىلىك
ارينە، وسىنداي زەردە، زەيىن، سەزىمتالدىقتىڭ جەكەن اعامىزدىڭ بويىنان كورىنىس تابۋىن ارىدان ىزدەۋگە بولادى. جاس پەن جالىنعا شومىلعان، ادامدار جۇرەگىنە جازىلماس ءىزىن قالدىرعان حح عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى – سول تۇستاعى بۋىننىڭ جەلكىلدەگەن جاس قۇراق سابيلىك، بالالىق شاعىن اياماي تاپتاپ، ورتەپ ءوتتى. بىراق ول كەزدەگى ادامدار ءومىردىڭ اۋىرتپالىعىن كورسە دە قيىندىققا مويىعان جوق. ويتكەنى ولاردىڭ بويىندا تەكتىلىكتىڭ ءنارى، ەلى مەن جەرىن قورعاعان، اعايىن-تۋىس، اۋىلداسىنا قورمال بولعان باتىر بابا، بي-شەشەندەردىڭ اسىل قاسيەتى بار ەدى. حالقىمىزدا: «جاقسى اكە جامان ۇلعا قىرىق جىل ازىق بولادى» دەگەن ناقىل ءسوز بار. ارينە، 40 دەگەن قىزىرلى سان سول تۇستاعى ۇزاق جىل، ماڭگىلىك بولاشاق دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. كەيىپكەرىمىز جەكەن اتا ۇرپاعىنا ماڭگىلىك ۇلىلىق ءنارىن باعدارشام ەتكەن ايگىلى بالپىق بي بابامىزدىڭ بۇگىنگى تۇياعى.
بابامىز بالپىق بي ءوز كەزىندەگى ەگەيلەردىڭ ءبىرى، ەلىنىڭ قامىن جەگەن قورمالى، جۇرتتىڭ كەلەشەگىن ويلاعان كەمەل جان بولعانىن ماقتانىش ەتەمىز. كەمتىگى تولىعىپ، بابامىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىنىڭ باعاسى ءالى دە بيىكتەن بەرىلەرىنە سەنىمدىمىز. وسى رەتتە ايتارىم، بابامىزدىڭ قازىنالى اقىلىن، حالقىنىڭ قامىن جەگەن قايىرىمدىلىعىن، كوش باستاعان قابىلەت-قادىرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتارى بابا ارۋاعىنا كىر ءتۇسىرىپ الماۋ ءۇشىن الىستى جاقىنداتىپ، ارازداسقاندى قوسىپ، جەتىسپەگەندى جەبەپ جۇرەدى. استىم دەپ اپتىقپايدى، ارتتا قالدىم دەپ تارىنبايدى. قايتا كوسەمدىگىن كورسەتىپ، كوپشىلدىگىن تانىتىپ كەلەدى.
سول قاتاردان ەڭ الدىمەن جەكەن اعامىزدى كورەتىنىمىز انىق. ويتكەنى، مەن ول كىسىنى تانىعالى شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. ايماقتا وتكەن اقساقالداردىڭ جينالىستارىندا، ۇرپاق بولاشاعى ءۇشىن وي بولىسكەن شارالاردا ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. سونداعى ساباز قيمىلى، ساليقالى ءسوزى، ورتاسىن ۇيىتىپ اكەتەتىن ويلى پىكىرلەرىنە ىشتەي سۇيسىنەتىنمىن. وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا سول يگى قاسيەتتەردىڭ توركىنىن بىلگەندەي بولدىم. ول – تەكتىلىك.
اعالاردىڭ الاقانى
جەر بيىگى دە، سۋ تۇنىعى دا، ءشوپ شۇيگىنى دە جەتىسۋدا. وسىنداي كيەلى جەر، بەكزات ەلدە وتكەنگە قۇرمەت جاساپ، بولاشاققا جول سالاتىن ىزەتتىلىك تە جەتەرلىك. بىراق ءبىر ادامنىڭ بالالىقتان تۇلعا بولىپ قالىپتاسىۋى ءۇشىن تەك تەگىنىڭ مىقتىلىعى كومەكتەسپەيدى، قايتا جاساعان ورتاسى، ويعا العان ماقساتى، اينالاسىنداعى ادامداردىڭ اسەرى، وتباسىنىڭ ۇزدىكسىز دەمەپ وتىرعانى ۇلكەن ءرول اتقارادى. جەكسەمباي اتامىز سوناۋ 1938 جىلدارى قازاق دالاسىن قۋعىن-سۇرگىننىڭ جالىنى شارپىپ، ەل تۇرىمتايداي تاۋ ساعالاپ جۇرگەن تۇستا سارىوزەك كەنتىندەگى تەمىرجولشى ءتاتيدىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. بىراق ءتاتي اتامىز نۇرمولدا الدابەرگەنوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن شۇبار اۋىلىنا كوشىپ كەلىپ، «جاڭاتالاپ» ۇمىمشارىنا ورنالاسادى. اتالعان ۇجىمشار جەتپىسباەۆ اۋلەتى ءۇشىن جاقسىلىقتىڭ دا، قابىرعانى قايىستىرعان كۇندەردىڭ دە كۋاسى بولدى. اكەسى ءتاتي سوعىستان قايتپاي قالدى. تاتىبەك اعاسى جارالانباعان جەرى جوق، ءبىر اياعىن بەرىپ اۋىلعا ورالدى. ال نۇرمولدا اتا امان-ساۋ ورالىپ، ەلدىڭ قالاۋىمەن جاڭادان قۇرىلعان «جاڭاتالاپ» ۇجىمشارىنا باسشىلىققا كەلىپ، تاتىبەك اعا باس اگرونوم بولىپ قىزمەت اتقاردى.
جەكەن اعامىزدىڭ بالالىق-جاستىق ءومىرى نۇرمولدا اتامىزدىڭ الدىندا وتەدى. قابىرعاسىن ەڭبەكپەن قاتايتىپ، اقىلشى اعاسىنىڭ قومقورلىعىمەن كاسىبي ماماندىق الۋعا ۇمتىلدى. نۇرمولدا اعاسىنىڭ تاربيەسىندە ءجۇرىپ سول تۇستاعى ادامداردىڭ ورتاسىنداعى قىل وتپەيتىن سىيلاستىقتى، ەشكىمدى الالامايتىن اسىل قاسيەتتى كورىپ ءوستى. سوعىستان كەيىن اۋىلعا كەلگەن چەشەن، كارىس، پولياكتارعا قول ۇشىن بەرىپ، باۋىرىنا باسقان اۋىل حالقىنىڭ مەيىرىمىن بويىنا ءسىڭىردى. نۇرەكەڭنىڭ تاپسىرماسىمەن سپورتپەن اينالىسىپ، قوعامدى ءتۇزۋ جولعا سالۋدىڭ تاجىريبەسىن توپتادى. نۇراعاڭنىڭ دانامەن داناشا، بالامەن بالاشا سويلەسەتىن كىشىپەيىلدىگى، قيىندىقتى ەلەمەيتىن، قىسىمدى كوتەرە بىلەتىن قاسيەتىنەن ونەگە جيىپ، قايىرىمدىلىق پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ پارقىن ءتۇسىندى. سونداي-اق، مامان تاربيەلەۋدىڭ جولىن ۇيرەندى. وتىرىك ايتىپ، مانساپقا، بايلىققا ۇمتىلاتىن جاماندىقتان اۋلاق ءجۇرىپ، جاقسىلىققا جاناشىر بولاتىن ومىرلىك ۇستانىمىن قالىپتاستىردى.
جەكەن اعامىز ەڭبەك جولىن نۇرمولدا اعاسىنىڭ «پوبەدا م-72» ماركالى قىزمەتتىك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپ باستادى. نۇراعاڭنىڭ قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن تالانتتى ۇل-قىزدارىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاساتىندىعى دا جەكەن اعامىزدىڭ ومىرىنە جارقىن ءىز قالدىردى. ادەتتە، تاڭ ازاننان قارا كەشكە دەيىن اۋىل جۇمىسىنان قولى بوساماي جۇرەتىن نۇراعاڭ الماتىدا وتەتىن جينالىستارعا ءجيى شاقىرىلاتىن. سول جينالىستاردا نەمەسە جۇمىس بابىمەن الماتىعا بارا قالعاندا كورنەكتى جازۋشىلار عابيت مۇسىرەپوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، ءسابيت مۇقانوۆ، ءىلياس ەسەنبەرلين، باۋىرجان مومىشۇلى، كەمەل توقاەۆ سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ، عالىم قانىش ساتپاەۆ، تاعى باسقا ءىرى تۇلعالار جىلى قارسى الىپ، قوناق ەتىپ اتتاندىراتىن. دىنمۇحامەد قوناەۆقا كەز كەلگەن ۋاقىتتا كىرىپ، ۇسىنىسىن ايتىپ، جۇمىسىن رەتتەپ شىعاتىن. نۇرمولدا اعاسىمەن بىرگە ءجۇرىپ سول قايراتكەرلەردىڭ تۇلعالىق بولمىسىن جاقىننان تانىپ، ومىرلىك ۇستانىمىن باعدارشام ەتتى. وسى ءتالىم مەن تاربيە كەيىنگى قىزمەت جولىندا، ءومىر باسپالداعىندا بەلەستەن-بەلەسكە جەتەلەپ وتىردى.
بۇگىندە جەكەن اعامىزدىڭ ادامگەرشىلىك، ىزگىلىك، كىشىپەيىلدىلىك، ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتىن ونەگە ەتە ايتاتىن قاتارلاستارى كوپ. ونىڭ نۇرمولدا اعاسىمەن بىرگە جۇرگەندە كەزدەسكەن، پىكىرلەسكەن اعالارىنىڭ ىستىق الاقانى ارقىلى بويىنا دارىعانى انىق. سوندىقتان ومىردە وزىندىك ۇستانىمى، قالدىرعان ءىزى ساليقالى، جۇرقا قامقور جانداردىڭ اقىلىن تىڭداپ، ونەگەسىن قابىلداپ، ءوز بولاشاعىنا ۇلگى ەتكەندەردىڭ ەشقانداي ىستە ۇتىلمايتىنىن وسىدان بىلۋگە بولادى. وعان جەكەن اعامىزدىڭ ءومىر جولى كۋا.
زامانداستار كەلبەتى
جەكەن اعامىز بۇگىندە ەسكەلدى، كوكسۋ، اقسۋ اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. ارينە، قۇرمەتتى ازامات بىلايشا تىلگە جەڭىل ايتىلعانىمەن، ونىڭ سالماعى اۋىر. ول ادال ەڭبەك، اينالاسىمەن اۋىزبىرشىلىكتى، ەلدىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ەڭبەگى سىڭگەن ادامدارعا عانا تيەسىلى ابىرويلى اتاق. جەكەن اعا 1958 جىلى الماتىداعى مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ، ونى 1963 جىلى «ينجەنەر-مەحانيك» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىققان سوڭ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى پارتيانىڭ ءححىى سەزى اتىنداعى ۇجىمشارعا باس ينجەنەر بولىپ تاعايىندالادى. ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ ۇتقىرلىعى، جۇرتشىلىقپەن ءتىل تابىسا بىلەتىن ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسىندا ينجەنەر، باس ينجەنەر، ۇجىمشاردىڭ باستاۋىش كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ ساتىلاپ وسە بەردى. ەڭبەك ادامدارىن جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرا بىلگەن قابىلەتىن ەسكەرگەن وبلىس باسشىلارى ونى 1971 جىلى ۇجىمشاردىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندادى. سول جىلدارى ۇجىمشار توراعاسى تولەگەن احشانوۆ ەكەۋى بىرلەسە، ىنتىماقتاسا جۇمىس جۇرگىزىپ، اتالعان ۇجىمشار 1200 گەكتار قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار گەكتارىنان 550 تسەنتنەردەن، 100 ساۋلىق قويدان 120 باستان ءتول الىپ، رەسپۋبليكا كولەمىندە الدىڭعى قاتاردان كورىندى.
رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى بولعان اۋىلدىڭ ەڭبەككەرلەرى دە ۇلكەن ماراپات بيىگىنەن كورىندى. ايتالىق، قانت قىزىلشاسىنىڭ زۆەنو جەتەكشىسى فەدوسيا گايۆارونسكايا سسسر جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتى بولسا، شوپان دۋبەك باتىرباەۆ ەڭبەك ەرى اتاندى. ۇىجىمشاردىڭ مال دارىگەرى رىسباي مىڭباەۆ قازاق سسر ەڭبەك سىڭىرگەن مال دارىگەرى، اگرونوم بوريس روزبييكيي قازاق سسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن اگرونومى اتاندى. ۇجىمشارداعى حالىق تەاترىنىڭ جەتەكشىسى تاۋباي ابىشباەۆ، ءانشى كەنجەگۇل ابىشباەۆا قازاق سسر-ءنىڭ مادەنيەت قىزمەتكەرى مەدالىن كەۋدەسىنە تاقتى. 1978-1979 جىلدارى قىزىلشا وسىرۋدەگى جەتىستىگى ءۇشىن ۇجىمشار قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن ەكى مارتە جەڭىپ الدى. وسىلاي ۇجىمشار ەڭبەككەرلەرىنىڭ تۇرمىستىق جاعدايى تۇزەلىپ، ەكونوميكاسى شالقىدى. بۇل ءوز تۇسىنداعى جەكەن اعامىزدىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
جەكەن اعام اقسۋ اۋدانىندا دا ابىرويى ەڭبەك ەتتى. ءى. جانسۇگىروۆ ۇجىمشارىن باسقارعان 10 جىلدا ساعابۇيەنگە سۋ قۇبىرى تارتىلىپ، 400 ورىندى مادەنيەت ءۇيى، 920 ورىندى جاڭا ءتيپتى مەكتەپ، 120 ورىندى ەكى قاباتتى بالاباقشا، ەكى قاباتتى ساۋدا ورتالىعى، 100-دەن استام جاڭا تۇرعىن ءۇي بوي كوتەرىپ، ەكى كوشەگە اسفاليت توسەلدى. بۇيەن وزەنىنەن سۋ رەتتەگىش، توسقاۋىل پلوتينا سالىندى. كوپتەگەن اۋىل ەڭبەككەرى ماراپاتقا يە بولدى. جىلقىشى تويلان ايتباەۆ، زۆونو جەتەكشىسى دۇيسەتاي قوڭىروۆ قازاق سسر-جوعارعى كەڭەىسىنىڭ دەپۋتاتى، تىنىشباي شابدارباەۆ ماسكەۋ ۆلكسم ءححىىى سەزىنىڭ دەلەگاتى، ت. ايتپاەۆ قازاقستان كومپارتياسى حV سەزىنىڭ دەلەگاتى، جەكەن اعا تالدىقورعان وبلىستىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى.
سونداي-اق، قىلشا وسىرۋمەن بەلسەندى اينالىسقان ءى. جانسۇگىروۆ ۇجىمشارىندا مامان تاربيەلەۋ ءىسىن دە جۇيەلى قولعا الدى. جەكەن اعامەن بىرگە جۇمىس ىستەپ، ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق، بىلىكتىلىك قابىلەتىنەن ونەگە العان سىدىق بايامانوۆ دىڭگەك كڭشارىنا ديرەكتور، كەيىن جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى بولسا، اگرونم اسكەربەك دۇيسەنبەكوۆ لەنين كەڭشارىنا ديرەكتور، كەيىن اقسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ، ەلگە قىزمەت ەتتى. ال باس اگرونوم تىنىشباي شابدارباەۆ «قىزىل تۋ»، ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتكەن امانتاي زيادانوۆ «جاڭاقوعام»، اگرونوم قۋانتاي ەرمۇحامبەتوۆ «قوساعاش» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى بولدى. جەكەن اعا نۇرمولدا اعاسىنان العان تاربيەسى، كوپتى كورگەن كورەگەندىگى، ادام تاني بىلەتىن جاقسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ەلگە سىيلى وسىنداي ازاماتتاردى تاربيەلەپ، ءوسىردى.
ول تۇستا تاجىريبەسى مول، ەلدى ۇيىستىرا بىلەتىن، جۇرتتىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن باسشىلارعا سۇرانىس تا كوپ بولاتىن. وبلىس باسشىلارى جەكەن اعانى 1983 جىلى كوكسۋ اۋدانى، قۋيبىشەۆ ۇجىمشارىنا باسقارما توراعاسى ەتىپ جىبەرەدى. شۇبارداعى، اقسۋداعى جەتىستىكتەرىن جەتىلدىرە ءتۇسىپ، جەمىستى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ۇجىمشار ءار 100 ساۋلىقتان 103-105 قوزى، ەگىن شارۋاشىلىعى بويىنشا ءتالىمدى جەردىڭ ءار گەكتارىنان 25-30 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ، اۋدان كولەمىندە الدىڭعى قاتاردان كورىندى. اۋىلعا سۋ قۇبىرى تارتىلىپ، مادەنيەت ءۇيى، مەكتەپ، 50-دەن اسا تۇرعىن ءۇي سالىنادى. كوشەلەرگە اسفالت توسەلىپ، ساۋىن سيىر فەرماسى مەحانيكالاندىرىلادى. الىس وتارداعى مالشىلار ءۇيى تولىق جاڭالانادى.
بۇل ايتىلعاندار جەكەن اعانىڭ 3 اۋدانداعى جۇمىسىنىڭ قاداۋ-قاداۋ تۇستارى عانا. اۋىل تۇرعىندارىمەن اۋىزبىرشىلىكتە جۇمىس ىستەۋ، ەڭبەككەرلەردىڭ ۇلەسىن كورسەتۋ، جاستاردىڭ جالىندى بولىپ ەرجەتۋى جولىندا اتقارعان جۇمىستارى ۇشان-تەڭىز. ولار بۇگىندە ەل وركەنيەتى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدە. دەمەك، ولاردىڭ ەل وركەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ەسەلەنگەن سايىن جەكەن اعامىزدىڭ دا قادىرى مەن قاسيەتى بيىكتەپ، ول كىسىگە دەگەن قۇرمەت ارتا بەرمەك.
مەرەيلى وتباسى
حالقىمىزدا: «اعايىن تاتۋ بولسا ات، ابىسىن تاتۋ بولسا اس كوپ» دەگەن ناقىل ءسوز بار. سوندىقتان بولار، اتا-بابالارىمىز ۇرپاعىنا: «ارالاسپاسا اعايىن جات بولادى» دەپ ەسكەرتىپ وتىرادى. بۇل – سان تاريحتى باستان وتكەرىپ، بۇگىنگە مۇجىلمەي جەتكەن تاربيەلى ءداستۇرىمىز. جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى بولادى دەيمىز. وسى ءۇش جۇرتىمەن بىردەي سىيلاسىپ، بەرەكەلەسىپ ءومىر كەشكەن ازاماتتىڭ الداعى بولاشاعى دا نۇرلى بولاتىنى انىق. بۇل تۇرعىدا دا جەكەن اعامىزدىڭ جۇرتقا ونەگە بولار تۇسى كوپ. بۇگىندە جەكەن جەتپىسباەۆ پەن قانشايىم سىدىققىزىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە 60 جىل بولىپتى. ارينە، از ۋاقىت ەمەس. ومىرلەرى ۇيلەنە سالىپ، ءۇي بولۋدىڭ قيىندىعىنا توزبەيتىن جاستارعا ۇلگى-ونەگە. جەكەن اعا قانشايىم تاتەمىزدىڭ اكە-شەشە، باۋىر-تۋىسىنا باۋىرمال بولسا، قانشايىم تاتەمىز دە سىيعا سىي كورسەتىپ، كىشىپەيىلدىلىك پەن سىپايىلىق ءۇردىسىن ساقتاپ، جەكەن اتانىڭ اۋلەتىنە قايىرىمدى بولدى. ابىسىن-اجىن مەن اعايىن-تۋىستىڭ اراسىنداعى اۋىزبىرلىكتى قۇرىشتاي ساقتادى. مۇنداي بەرەكەگە قانشايىم تاتەمىزدىڭ ۇزاق جىل ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن تاجىريبەسى دە سەپتەستى. ولاردىڭ داستارقانىنان قازاقتىڭ تالاي مارقاسقا ازاماتتارى ءدام تاتىپ، دارحان پەيىلىنە ريزاشىلىق نيەتىن بىلدىرگەن.
وسىنداي تاتۋ-ءتاتتى، يناباتتى، پەيىلى كەڭ وتباسىنان ەلىنىڭ قامىن جەيتىن، جۇرتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن اردا ازاماتتار مەن اقىلدى قىزدار ءوستى. ولار 3 ۇل مەن 2 قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇلكەنى نۇرلان قۇرىلىس ينجەنەرى، گۇلميرا بانك قىزمەتكەرى، روزا دارىگەر، باعلان شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى، كەنجەسى ءىلياس استانادا جەر كوميتەتىنىڭ بىلىكتى مامانى. 16 نەمەرەسى مەن 6 شوبەرەسى توتىداي تۇلەپ كەلەدى. جەكەن اعامىز بەن قانشايىم تاتەمىزدىڭ 60 جىلدىق وتباسىلىق ءومىرى، ۇرپاق تاربيەسىندەگى ەرەكشەلىگى، اعايىننىڭ اراسىنا سىزات تۇسىرمەگەن ادامگەرشىلىگى، تاعى دا باسقا كوپكە ونەگە بولار تۇسى بولەك ءبىر ماقالاعا جۇك سالاتىن تاقىرىپ. جالپى، بيىل 85 جاسقا كەلگەن جەكەن اعامىز، 80 جاستان اسقان قانشايىم تاتەمىز دە ادەمى قارتايۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتكەن ابزال جاندار.
قاجەت انداس،
Q-Andas اقپارات اگەنتتىگى
دەرەككوز: «جەتىسۋ» گازەتى، №8، سەنبى، 21 قاڭتار 2023
