ادام ءومىرى قاشاندا ونەگەلى ىسىمەن ارداقتالىپ، جەتكەن تابىسىمەن سالماقتالىپ وتىراتىنى انىق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ونەرىمىزدىڭ ورلەپ، مادەنيەتىمىزدىڭ مايەكتەۋىندە انالار قاۋىمىنىڭ ارقالاعان جۇگى سالماقتى. كەيىپكەرىمىز ءباتيما كارىمقىزىن قۇربى-قۇرداستارى تىك مىنەزىنە، بەتىڭ-ءجۇزىڭ دەمەي اقيقاتىن اشىپ ايتاتىن بىربەتكەيلىگىنە، ءوزى قينالىپ تۇرسا دا جاعدايىن ايتىپ، قيىلىپ كەلگەن ادامنىڭ بەتىنەن قاعىپ، قولىن قايتارمايتىن جومارتتىعىنا، ىسكە بەيىم، قيىندىققا كومپىس مىنەزىنە قاراپ قىز باتەس اتاپ كەتىپتى. قازاق حالقىندا تەكتىلىك دەيتىن قاسيەتتى ۇعىم بار. ءباتيما سونداي اۋلەتتىڭ تۇياعى ەدى. «قىز باتەستىڭ بولمىسى دا، ءبىتىمى دە، باسقا قاسيەتى دە اكەسىنەن اۋماي قالعان»، – دەيدى كوزكورگەن قاريالار.
اكەسى، كارىم اقشولاقوۆ – ءوز تۇسىنداعى اۋزى دۋالى، ارداقتى ازامات. ەلى مەن جۇرتى ءۇشىن ىستەگەن ىزگىلىكتى ىستەرى ارقىلى ەسىمى جاتتالىپ، اتى تاريحتا قالعان ادام. ءوزى ءومىر سۇرگەن ولكەگە اتى تانىس ەل اعاسى جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان شەشەن، كوپشىلىكتى بەرەكەگە شاقىرعان پەيىلى داريا كىسى بولىپتى. سول تۇستا كەڭشار، ۇجىمشاردى باسقارا ءجۇرىپ، تالاي ادامعا باۋىرمالدىق تانىتىپتى. ءتىپتى، بۇگىندە اتى الىسقا كەتكەن قارلىعاش اۋىلىنىڭ ەتەگىنە ەل-جۇرتتى قونىستاندىرعانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ارينە، جاز جايلاۋ، قىس قىستاۋعا كوشىپ، ارقاسىن كەڭگە جايىپ وسكەن ەلدىڭ تىرلىگىنە تىڭ سەرپىن بەرۋ قيىننىڭ-قيىنى. دەسە دە كارىم اقشولاقوۆ سول قيىندىقتى قوس يىعىمەن كوتەرە ءجۇرىپ، اۋىلىن العا جەتەلەدى. ءتىپتى سول جۇمىستارى ءۇشىن «حالىق جاۋى» اتانىپ، قۋدالانعان.
بۇل تۋرالى ب2تيما اپامىزبەن ۇزاق جىل ساۋىنشى بولىپ بىرگە جۇمىس ىستەگەن نۇرقان نازارقىزى ايتىپ بەردى. ءباتيما اپامىزعا كەلىن بولىپ كەلەتىن نۇرقان نازارقىزى ەنەسى بولتىكەن شىنىبايقىزىنان ەستىگەندەرىن بىلاي اڭگىمەلەيدى:
– كارىم اتامىز وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى اتامەكەنىنەن كۇشپەن كوشىرىلىپ، لەپسىگە كەلەدى. جىلاندىداعى تاتار اعايىندارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسادى. قىستىگۇنى ولارعا ازىق-تۇلىك، استىق جەتكىزىپ، قيىنشىلىعىنا كومەكتەسىپ جۇرەدى. كەيىن وسى قايىرىمدىلىعى باسىنا پالە بولىپ جابىسىپ، بىرەۋلەر «كارىم اقشولاقوۆ «حالىق جاۋلارىن» قاناتىنىڭ استىنا الىپ، قورعاشتاپ ءجۇر»، – دەپ ارىز جازىپ، سونىڭ كەسىرىنەن تۇتقىندالادى.
كارىم اتامىز «حالىق جاۋى» اتانىپ، جەر اۋدارىلىپ لەپسىگە كەلىپ ورنالاسقان تاتار اعايىندارعا كومەكتەسەمىن دەپ ءجۇرىپ جالاعا ۇشىراعاندا ونى قۇتقارىپ قالۋعا اۋىلدىڭ اتقامىنەرلەرى اتسالىسادى. سول قاتاردا جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ ناعاشى اجەسى، جىلاندى اۋىلىنىڭ باستىعى بيبىكەن تەمىربولاتوۆا كارىمنىڭ ءىسىن قارۋعا ارالاسىپ، ونىڭ اقتالىپ شىعۋىنا ءبىر كىسىدەي كومەكتەسەدى. بيبىكەن اپامىز قايتىس بولارىندا كارىم اتامىزدى شاقىرىپ الىپ، نەمەرەسى ءانۋار الىمجانوۆقا قارايلاسىپ تۇرۋدى تاپسىرىپ كەتەدى. كەيىن ءانۋاردىڭ لەپسىدەگى پەداگوگيكالىق ۋچيليشەگە وقۋعا تۇسۋىنە كارىم اقشولاقوۆ قول ۇشىن بەرىپ، كومەكتەسەدى. بۇگىندە كارىم اقشولاقوۆتىڭ نەمەرەسى ەربول اقشولاقوۆ ءانۋارتانۋشى اتانىپ، ۇلى جازۋشىسىنىڭ مۇراسىن تۇگەندەپ، ەسىمىن جۇرتقا جاريا ەتىپ، اتاعىن اسپانداتىپ ءجۇر. ۇرپاق ساباقتاستىعى دەگەن وسى شىعار. وسىنداي اكەنىڭ تاربيەسىندە وسكەن ءباتيمانى جاي كىسى دەپ كىم ايتا السىن؟!
قازىر ەكىنىڭ ءبىرى كىشكەنتاي عانا قارلىعاش اۋىلىنان ۇلكەن ازاماتتاردىڭ كوپتەپ شىققانىن ماقتانىشپەن ايتىپ وتىرادى. سول ماڭداعى كورشى اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا قارلىعاشتىقتار ىشكەن سۋدى ءىشىپ، دالانىڭ ەركە سامالىمەن جەلپىنىپ ءوستى. ونىڭ تۇپكى سەبەبى تاعى دا كارىم اقشولاقوۆپەن ۇشتاسىپ جاتادى. بۇگىندە قارلىعاش اۋىلىنداعى ەلدى يماندىلىققا ۇيىتقان مەشىت ءۇيى جارتى عاسىر بۇرىن ءبىلىم الاتىن مەكتەپ عيماراتى رەتىندە بوي كوتەرگەن ەدى. ونىڭ تۇعىرىن قالاپ، ىرگەسىن بەكىتكەن كارىم اتامىز ەدى. باسىندا توڭكەرىس كەڭشارىن باسقارىپ تۇرعان، مەكتەپ اشقان تاجىريبەسى بويىنشا اۋىل بالالارى ءبىلىم مەن ونەردەن كەندە قالماسىن دەگەن اتامىز لەپسىدە تۇراتىن پۋگاسەۆ دەگەن تاتار بايدىڭ قىزىل اعاشتان سالىنعان ءاسۇيىن بۇزىپ اكەلىپ، قارلىعاشتان مەكتەپ سالادى. مەكتەپتىڭ جانىنان قوسىمشا كلۋب اشىپ، مادەنيەت پەن ونەرگە دە وزىندىك جول اشادى. ءباتيما اپامىز سول اكەسى سالعان مەكتەپتە العاش ءبىلىم الادى. قارلىعاشتان قانات قاققان بارلىق ورەن سول مەكتەپتەن قاناتتانىپ، مۇزبالاققا اينالدى. مەكتەپ ورنالاسقان كوشە بۇگىندە كارىم اقشولاقوۆ اتىمەن اتالادى.
كارىم اقشولاقوۆتىڭ كىندىگىنەن تولەگەن، كۇلاش، ءباتيما اتتى قىزدار مەن بەكتۇر، بەكبەرگەن، بەكبولات دەگەن ۇلدار تارايدى. ولاردىڭ ءبىرازى ومىردەن وتسە، قالعاندارى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە قونىستانىپ، ۇرپاق ءوسىرىپ، ءبىر اۋلەتتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ، جولىن جالعاستىرىپ ءجۇر. سولاردىڭ ىشىندە ءباتيما اپامىز اكەسىنە تارتىپ ءومىردىڭ دە، ءوڭىردىڭ دە سان تارتىسىن كورىپ، تاستاي شىمىر بولىپ ءوستى. اپامىز اكەسى سالدىرعان مەكتەپتە العاشقى ءارىپ تانىدى. اۋىلدا العان ءبىلىم اسىل ارمانىن جەبەلەپ، اقىرى الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ اكەسىنىڭ: «ادام بالاسى ەڭ الدىمەن بار بىلگەنىن تۋعان اۋىلىنا ارناۋى كەرەك. ودان كەيىن ەلىنە ەڭبەك ەتۋدىڭ ەسىگى اشىلادى»، – دەگەن ءوتىنىشىن بۇزباي، ديپلومىن ارقالاپ اۋىلىنا قايتادى. العاشقى ەڭبەك جولىن مەكتەپتە كىتاپحاناشى بولىپ باستايدى. كەيىن بۇگىنگى ءانۋار ءالىمجانوۆ اتىنداعى مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ، بالا تاربيەسىنە دەن قويادى. دەسە دە، اپامىز ۇستازدىقتى ۇزاققا جالعاستىرمادى. اكە اماناتىن ارقالاعان اپامىز ءبىر جولاتا قارلىعاش كەڭشارىنىڭ ساۋىن سيىر فەرماسىنان ءبىر-اق شىعادى. راسىمەن، وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىعىن كوتەرمەلەۋ تۋرالى قىزۋ ناۋقان ورىن العانى بەلگىلى. اسىرەسە، اۋىلداردا قۇرىلعان ساۋىن سيىر فەرمالارى مەن اۋدان ورتالىقتارىندا اشىلعان ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتتارى قاۋىرت ەڭبەكتى تالاپ ەتتى. ءتىپتى، سول كەزدە ساۋىنشى بولۋ ابىرويلى جۇمىس ەدى. ءباتيما اپامىزبەن قاتار كۇلاش سۇلەيمەنوۆا، ءراش سارباەۆا، ءباتيماش بەكباەۆا، نازيرا سادۋوۆا، گۇلجامال ەلەۋباەۆا سياقتى قارلىعاش اۋىلىنىڭ بويجەتكەن قىزدارى دا ساۋىنشى بولۋدى تاڭدادى. ال فەرماعا كوپتى كورگەن، ءىستىڭ ىڭعايىن بىلەتىن نۇربانۋ بيسارينا باسشىلىق ەتەدى. سولاردىڭ اراسىنان بۇگىندە كوزى ءتىرى كۇلاش سۇلەيمەنوۆا اپامىز جاستىق شاقتارىن ساعىنا ەسكە الدى.
– قازىر ويلاساڭ، سول كەزدىڭ دە ءوز قىزىعى كوپ ەكەن. فەرمانى نۇربانۋ اپكەمىز باسقارعانىمەن ونىڭ بارلىق جۇمىسىن ءباتيما ۇيلەستىرىپ وتىراتىن. ونى ءبارىمىز قىز باتەس دەپ اتايتىنبىز. ەر مىنەزدى ەدى. قاتەلىگىڭ بولسا كوڭىلىڭە قارامايتىن. بىراق جۇمىسقا ۇلگەرمەي جاتساڭ كومەك كورسەتۋدەن دە قاشپايتىن. قولعا العان جۇمىسىن قاشان ءبىتىرىپ، اياقتاعانشا كوڭىلى جاي تاپپايتىن. ەگەر تاپسىرماسىن دەر كەزىندە بىتىرمەسەڭ ەكى اياعىڭدى ءبىر ەتىككە تىعاتىن. فەرمادا تەك باتەستىڭ سىرىن قاباعىنان بىلەتىن مۇراتحان ەدى. مۇراتحاندا كىسىگە تىرناقتاي قياناتى جوق ادام. قاشان بولسىن بىتپەي جاتقان جۇمىس بولسا باتەس مۇراتحاندى شاقىرىپ الاتىن. ول كەيىن نايزاعاي ءتۇسىپ قايتىس بولدى. جاڭبىر جاۋىپ، نايزاعاي ويناعاندا باتەستىڭ:
«وسى نايزاعاي، الگى مۇراتقانىمدى الىپ كەتتى عوي»، – دەپ ءجيى جىلاپ وتىراتىنىن كورگەنبىز. سول كۇندەر بۇگىن كوكەيىمىزدە قالدى. ارمان بولىپ ويىمىزعا ورالعاندا كوز جاسىمىزدى سىعىمداپ الامىز. ءومىردىڭ ءبارى وزگەرەدى ەكەن. بىراق تانىس جانداردىڭ ساعىنىشى عانا سول قالپىندا جۇرەكتە قالادى، – دەدى كوز شاناعىنا ىلىنگەن جاسىن كورسەتپەۋگە تىرىسىپ.
كەيدە ەڭبەككە بەرىلگەن جاننىڭ ءوز وتباسىن ۇمىت قالدىراتىن تۇسى كوپ بولادى. سول تۇستاعى جاۋاپكەرشىلىككە دەگەن جانتالاستىڭ اسەرى شىعار، ءباتيما ەكى رەت تۇرمىسقا شىعادى. بىراق ومىردە جولى بولعانىمەن، تۇرمىستىڭ قىزىق-قۋانىشى الديلەي المادى. قارلىعا، سۆەتا دەگەن قىزدارى بولدى. ءبىر جاعىنان فيرمانىڭ تىنىمسىز تىرلىگىن اتقارا ءجۇرىپ، ەكى قىزىن قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي جەتكىزۋ ءۇشىن بار كۇشىن سارقا جۇمسادى.
ءيا، باقىت ادامنىڭ باسىندا شىر اينالىپ تۇرمايدى عوي. بۇكىل ەلدىڭ ءومىرى دە قاتاڭ سىناققا تۇسەتىن كەزى بولادى. بۇل ءباتيما اپامىزدى، قارلىعاش اۋىلىن دا اينالىپ وتپەدى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنداعى قيىن كەزەڭ قارلىعاشتىقتاردىڭ ءبارىن قىسپاققا الدى. سول تۇستاعى قيىندىق اپامىزدىڭ نەمەرەسى ەربول اقشولاقوۆتىڭ دا ەسىنەن كەتپەپتى. كەزى كەلگەندە ءبىز ونى سوزگە تارتىپ ەدىك:
– مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇرداسىمىن. وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلى ءار قازاقستاندىق وتباسىنا قيىن ءتيدى. سول قيىندىقتى ءبىز دە كوردىك. ءالى ەسىمدە، بالا كۇنىمدە ۇيىمىزدە جالعىز كوك سيىرىمىز بولدى. اپام سيىردىڭ بيىلعى ءتولىن ساتىپ، ونىڭ اقشاسىن كەلەسى ءتولى ساتۋعا كەلگەنشە ۇنەمدەپ ۇستايتىن. «قورقا جەسەڭ قوي، تارتا جەسەڭ تاي قالادى» دەگەندەي، سول اقشانى شىم-شىمداپ جەتكىزەتىنبىز. ءبىر قىزىعى، اپامنىڭ قۇرداستارى زەينەتكە شىقىپ، زەينەتقىسىن الىپ جۇرگەندە اپاما زەينەتاقى بەرىلمەدى. العاشىندا سەبەبىن ءبىلىپ اۋدان، وبلىسقا بارۋعا اپامنىڭ جاعدايى كەلمەدى. مەن جاس بولدىم. كوك سيىردىڭ جالعىز تولىنە قاراپ كۇن وتكىزۋ بارعان سايىن قيىنداي بەردى. سوسىن 6-شى سىنىپتى وقىپ جاتقان جىلى اۋدان ورتالىعى قابانبايعا تارتىپ كەتتىم. جول بويى بالا بولعاسىن كولىگىنىڭ ارتىنا مىنگىزىپ، اۋدان ورتالىعىنا جەتكىزىپ تاستاعاندار بولدى. «اۋدانعا جاڭا كەلگەن اكىم ورالبەك جاقيانوۆقا جولىعىپ، بارلىق جاعدايىمدى ايتسام، ءبىر كومەگىن كورسەتەر» دەگەن جانسەبىل ءۇمىت قانا. سۇراستىرىپ ءجۇرىپ اۋدان اكىمىنىڭ جۇمىس ورنىن تاپتىم. بىراق اكىمگە جولىعۋدىڭ قيىن ەكەنىن باسىندا بىلمەپپىن. كۇزەتشى اقساقال ءجونىن ۇعىندىرىپ، جولىن ءتۇسىندىردى. اكىمنىڭ كابينەتىنە كىرە الماسام دا سىرتتا كەزدەسۋدى ويلاپ، ەسىك اڭدىپ جارتى كۇن وتىردىم. جۇرت جۇمىستان ۇيىنە قايتا باستاعاندا اكىم دە عيماراتتىڭ ەسىگىنەن شىقتى. قانداي كۇشتىڭ يتەرمەلەگەنىن بىلمەيمىن. جۇگىرىپ بارىپ اۋدان اكىمىنىڭ ەتەگىنە ورالا ءتۇستىم:
– «ورالبەك اعا، ءبىزدىڭ ۇيدە نان جوق، اقشا جوق، اپامنىڭ دەنساۋلىعى ناشار، ەمدەتۋگە مۇمكىندىك جوق. اپام زەينەت جاسىنان ءوتىپ كەتسە دە زەينەتاقى بەرىلمەيدى. سول زەينەتاقىسىن شىعارىپ بەرىڭىزشى؟» – دەپ اۋزىما تۇسكەن ءسوزدى ايتىپ جاتىرمىن.
قولىمنان جەتەلەپ كابينەتىنە قايتا كىرگەن ورالبەك اعا دەرەۋ كومەكشىلەرىن جيىپ الدى دا:
– قارشاداي بالا ارىزىن ارقالاپ، الىس جولدى باسىپ كەلىپ وتىر. الدىمەن وسىنىڭ ارىزىن تەكسەرىپ، شەشىپ بەرىڭدەر. سوسىن ەل اراسىندا تاعى دا وسىنداي وبالدى بولىپ جۇرگەندەر بولسا انىقتاپ، قيىنشىلىعىنا كومەكتەسىڭدەر، – دەپ قاتاڭ تاپسىرما بەردى. عاليا سامالباەۆا باستاعان ءبىر توپ ادام اپاما امانداسا كەلىپ، زەينەتاقى ماسەلەسىن شەشىپ قايتتى. العاش رەت 6800 تەڭگە زەينەتاقى قولىمىزعا تيگەندە اپام ەكەۋمىزدىڭ توبەمىز كوككە جەتكەندەي قۋاندىق، – دەيدى ول.
ارينە، مۇنداي قۋانىش تەك اقشولاقوۆتاردىڭ وتباسىندا عانا بولعان جوق. ءبىر ەربولدىڭ ارىزى وسى اۋدانداعى ءبىرتالاي زەينەتاقىدان قاعىلىپ جۇرگەندەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇرىندىق بولدى. بۇل دا ءباتيما اپامىزدىڭ جۇرتقا تيگىزگەن تاعى ءبىر قايىرىمدى ءىسىنىڭ ۇشقىنى ەدى.
ءباتيما اپامىزدىڭ بۇدان باسقا دا قايىرىمدى ىستەرى از ەمەس. سونىڭ ءبىر قاتارىن اپامىزبەن ۇزاق جىل بىرگە ساۋىنشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن نۇرلىحان بەكماديەۆانىڭ اۋزىنان جازىپ الدىق:
– باتەس تاتەمىزبەن كوپ جىل جۇمىس ىستەدىك. ول كىسى جۇمىس بارىسىندا قاتاڭ بولعانىمەن بالالارعا كەلگەندە جۇرەگى جۇمساق، جىلى پەيىلدى ەدى. مۇراتحان اۋەلوۆ اعامىزدىڭ ءادىل، ەدىل دەگەن ۇلدارى مەن اجار اتتى قىزى سول كىسىنىڭ قامقورلىعىن كوپ كوردى. باسقا اۋىل بالالارى دا باتەس تاتەمىزدىڭ جىلى الاقىنىنىڭ جىلۋىن سەزىنىپ ءوستى. ناۋقاندىق جۇمىستار كەزىندە ءبىز دە بالالارىمىزدى باتەس تاتەنىڭ قاراۋىنا قالدىراتىنبىز. ول كىسى ءبىر جاعىنان جۇمىس ىستەپ، تاعى ءبىر جاعىنان بالالارعا قاراپ ۇلگەرەتىن. ءتىپتى بالالاردان قولىندا بارىن ايامايتىن. سوندىقتان اۋىل بالالارى باتەستىڭ ۇيىنە بارۋعا ىنتىعىپ تۇرۋشى ەدى. ال تەنتەك بالالاردى: «باتيما اپاڭا ايتامىن»، – دەپ تىيىپ الۋشى ەدىك. جارىقتىق، جانى جايساڭ كىسى ەدى. ول كەزدە ءبىز جاس ەدىك. ال قازىر جاسىمىز ۇلكەيگەندە باتەس اپامىزدىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن وزىمىزبەن سالىستىرا قاراپ، ءجيى ەسكە الاتىن بولدىق، – دەدى كوزىن ءبىر سىعىمداپ الىپ.
ءيا، ءوز كەزىندە كوپ نارسەنى ەسكەرە بەرمەيمىز. «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق، قولدان شىعىپ كەتكەن سوڭ وكىندىم-اي» دەلىنەتىن جاعداي دا وسى شىعار. بىراق ارتىندا اتىن وشىرمەيتىن، ءىزباسار جاندار باردا نە وكىنىش بولسىن؟ باتەس اپامىز دا سول ءۇشىن باقىتتى.
«ورنىندا بار وڭالادى» دەگەندەي، اپانىڭ الپەشتەپ وسىرگەن نەمەرەسى ەربول اقشولاقوۆ بۇگىندە ات جالىن تارتىپ مىنگەن ازاماتقا اينالدى. قيىن ءىستىڭ قيۋىن قيىستىرعان ول جوعارى-تومەن شاپقىلاپ، شالعايداعى اۋىلدىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان اۋىزسۋ ماسەلەسىن شەشتى. سۋ تىرشىلىك كوزى ەمەس پە؟ ەندى قارا شاڭىراقتىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ، ەسكى جۇرتتىڭ ورنىن باياعىداي دۋمانعا بولەسەم دەپ تالپىنىپ ءجۇر.
«جەتىسۋ» گازەتى، №83، بەيسەنبى، 27 شىلدە 2017
