«دۇنيەدە مىڭ كەمىستىك، ءبىر جەتىستىك بار. قايسىسىنا بەت الساڭ، سوعان باراسىڭ»، – دەيتىن دانالاردىڭ سوزىنە جۇگىنسەك، ومىردە تال ەگۋ، ۇرپاق وسىرۋدەن ارتىق يگىلىكتى ءىس بولماسا كەرەك. وسىنداي ۇلى مۇراتتان جاڭىلمايتىن قاسەنوۆتار اۋلەتى سونىڭ ءبىر ايعاعى. ويتكەنى جىل سايىن 8 ناۋرىز بۇل اۋلەتتە ۇلى توي بولاتىن كۇن. وسى كۇنى قاراشاڭىراقتىڭ تىرەگى، اقىلشىسى، جولباسشىسى سەيىلحان اپامىزدىڭ تۋعان كۇنى. بيىل دا بۇل ءداستۇر جالعاسىن تاۋىپ، ەلىمىزدىڭ ءار شالعايىنداعى اپانىڭ ۇل-قىزدارى، قۇدا-جەگجاتى، تۋعان-تۋىسى، نەمەرە-شوبەرەلەرى ەسكەلدى اۋدانى، باقتىباي اۋىلىندا قونىس تەپكەن قاراشاڭىراققا جينالدى. كوڭىلدەرى قۋانىشقا، جۇزدەرى جىلىلىققا تولى كوپشىلىك اپامىزدى قۇتتىقتاۋ ءۇشىن ەمەس، اقىل-كەڭەسىن الىپ، اعايىننىڭ اماندىعىن ءبىلىپ قايتۋدى دا ادەتكە اينالدىرعان. اۋلاسى كەڭ جەر ءۇيدىڭ الدى قارا ءنوپىر ادام. ءبارى دە اپادان تاراعان ۇرپاقتار. مىنە، قىزىق، سەكسەنگە كەلسە دە، وڭىنەن جىلىلىق، جۇزىنەن نۇرى تايماعان اپامىزدىڭ وسىنشاما ۇرپاق ءوسىرىپ، ۇلىلىق تانىتىپ وتىرعانىنا ءتانتى بولدىق. سويتسەك، ونىڭ ءتۇيىنى ارىدا جاتىر ەكەن.
قارا قىلدى قاق جارعان شەشەندىگى،
جۇرتقا ايگىلى بيلىگى، كوسەمدىگى، – دەپ پاراساتى مەن پايىمىن كەيىنگى ۇرپاق جىرعا قوسقان، قارا قىلدى قاق جارعان سۋان قوجمامبەت بي اتانىڭ ءبىر ۇرپاعىنان تاراعان كيەلى شاڭىراقتى شاتتىققا بولەپ وتىرعان سەيىلحان قاسەنوۆا – 80 جاستىڭ سەڭگىرىنە قادام باسقان اياۋلى انا. ءوزى 15 ءسابيدى ومىرگە اكەلگەن التىن قۇرساقتى اپامىز كوزى ءتىرى 11 بالاسىنان تاراعان 38 نەمەرە، 26 شوبەرەسىنە انالىق جۇرەگىنىڭ مەيىرىن توگىپ وتىر. «اكەمىز توقتام ءتىرى بولعاندا بيىل 90-عا كەلەر ەدى»، – دەپ ەسكە الادى ءوسىپ-ونگەن ۇرپاعى. بۇگىندە 6 ۇلىن ۇياعا، 5 قىزىن قياعا قوندىرعان كيەلى انا «ۇلىڭ وسسە – ءورىسىڭ، قىزىڭ وسسە – قونىسىڭ» دەگەندەي، ءار بالاسىن ءبىر-ءبىر شاڭىراق ەتىپ، ۇلى باردىڭ ۇلىمەن، قىزى باردىڭ قىزىمەن قۇدا-جەگجات بولىسىپ، سىي-قۇرمەت تانىتىپ كەلەدى. ارىسى التاي جاققا جۋىق تارباعاتاي مەن ابايدىڭ جەرى سەمەيمەن، بەرىسى جەر جانناتى جەتىسۋداعى ءبىر-ءبىر اتانىڭ بالاسىمەن قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ وتىر. بار بالا-شاعاسىنىڭ سانى، اللا كوپ كورمەسىن، 100-گە تايادى. سەيىلحان انامىزدىڭ ءوزى دە جاركەنت وڭىرىنە اتى شىققان اتاقتى سالپىق بي، بولىس جاقىبايدىڭ ۇرپاعى تورەحاننىڭ وتباسىندا 30-جىلدارى كوپبالالى وتباسىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان.
سالپىق اتاسى بيلىك قۇرىپ، ساۋدامەن شۇعىلدانۋمەن قاتار، مال شارۋاشىلىعىمەن، ەگىن ەگىپ، ءشوپ شاۋىپ، وتىرىقشىلىق، ديقانشىلىق كاسىپپەن دە اينالىسقان كورىنەدى. ال جاقىباي اتاسى وتە قايسار، قاتال، ادىلەتتى، اۋلەتتى ادام بولعان ەكەن. الايدا الماعايىپ زاماندا باي، بولىستاردىڭ ۇرپاعى قۋدالانىپ، باستارىنا قيىندىق تۋعاندا، امان قالعان جاقىبايدىڭ ۇرپاقتارى دا باستارىنان كوپ قيىندىقتى وتكەرەدى. سول قاتاردا سەيىلحان اپامىز بالا كەزىنەن تەزەك تەرىپ، بيداي ورىپ، سيىر ساۋىپ، تاڭنىڭ اتىسى، كەشتىڭ باتىسى جۇمىس ىستەپ، ناعىز ەڭبەكتىڭ ادامى بولىپ شىنىعىپ ءوستى. سوعىس جىلدارىندا تىلدا ەڭبەك ەتسە، ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ جولىنداعى بار باسپالداقتا قوس قولىنا تيگەن قارا جۇمىستى تاڭداماي، بالا-شاعاسىن ءوسىرىپ، جەتكىزدى.
ءبىزدىڭ قازاق حالقى ىقىلىم زاماننان بەرى، عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن، ەلىن، ءتىلىن، ءدىنىن، سالتىن، ادەت-عۇرپىن، ەلدىگىن، ەرلىگىن ارداقتاپ، قاستەرلەپ، سىرى مەن جىرىن، عۇمىرلىق تاريحي شەجىرەسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا ەتىپ تاستاپ كەتكەن. سونداي اسىل مۇرا سەيىلحان انامىزعا دا دارىعان. ويماق ويىپ، سىرماق تىگىپ، ءجۇن ءتۇتىپ، تەكەمەت باسىپ، ءار بالاسىنا «كوزىمدەي كورىپ جۇرىڭدەر»، – دەپ ۇلەستىرىپ بەرگەن. تىككەن كەستەسى مەن توقىعان شالىلەرى اۋىل ادامدارى مەن تۋىستارىنىڭ ۇيىنەن تابىلاتىن. قايران قارتتىق جەڭبەي تۇرا الا ما، كوز جانارى تايىپ، قازىرگى كەزدە سەكسەندى القىمداعان شاعىندا ول مۇراسىن كەلىندەرى مەن قىزدارىنا تاپسىرعان. سونىمەن قاتار، اق جاۋلىقتى انامىزدىڭ اتاعى الىسقا جايىلماعان، قاراپايىم عانا اۋىلداعى اقجاۋلىقتى انالاردىڭ ءبىرى. قولىنا كىتاپ الىپ وقىپ، جازۋ جازىپ، ءارىپ تانىماسا دا، كوكىرەگى وياۋ، كوڭىلى زەرەك. حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى مەن ناقىل سوزدەرىن، قازاقتىڭ تىيىم سوزدەرى مەن يماندىلىق دارىپتەرىن ۇرپاعىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرادى. ۇل-قىزدارى دا ونەرگە جاقىن: ءبىرى ولەڭ-جىر جازسا، ءبىرى دومبىرا تارتىپ، ءبىرى اۋەلەتىپ ءان سالادى. انامىزدىڭ ءوزى كەي كەزدەرى بويجەتكەن قىز كەزى ەسىنە تۇسكەندە، قىز بالانىڭ ۇزاتىلاردا ايتاتىن «سىڭسۋىن» سىزىلتىپ ايتىپ قويادى.
«بالالى ءۇي – بازار، بالاسىز ءۇي – قۋ مازار» دەگەندەي، كوپبالالى انا ءوزىنىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىنا دا قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋدى ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. «قىزىم، ساعان ايتام، كەلىنىم، سەن تىڭدا» دەگەن وسيەتىن ورىنداپ جۇرگەن ۇرپاعىنىڭ وزدەرى دە «اجە»، «اتا» اتانىپ وتىر. ۇلكەن ۇلى سەيىتكامال مەن ءجاميلا كەلىنى 8 ۇل-قىزدى، 11 نەمەرەنى ءوسىرىپ وتىرسا، ودان كەيىنگى ۇلدارىندا دا 5-6 بالادان، 4-5 نەمەرەدەن ءورىپ كەلەدى. قىسقاسى، «ارداقتى انا» بەلگىسىن، كوپبالالى انا ەستافەتاسىن بۇل شاڭىراق قولدان شىعارماي كەلەدى. ال ەكىنشى ۇلى سەيىتحان 6 بالانىڭ اكەسى، 3 نەمەرەسى بار، ءدال بۇگىن قۋانىشقا قۋانىش قوسىلىپ، كەنجە ۇلى ايبەكتى قازاقتىڭ سالت-داستۇرىمەن «سۇندەتكە» وتىرعىزدى. قىزدارى رايا مەن كۇلايحان دا 7 بالانى دۇنيەگە اكەلىپ، سانالى تاربيە بەرۋدە، قازىر ءوز بالالارىنىڭ دا كوپبالالى وتباسىنا اينالۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار، بۇل شاڭىراقتىڭ ۇل-قىزدارىن ناعىز ەڭبەك ادامدارى دەۋگە بولادى: اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىعىنىڭ يەلەرى، باقتاشى، مەحانيزاتور، ەلەكتريك، جۇرگىزۋشى، دانەكەرلەۋشى، قۇقىق پەن اسكەري سالا ماماندارى، مۇعالىم، تاربيەشى. دەسە دە، ولار قاراپايىم عانا تىرلىكتەرىنە تاۋبە ەتىپ، دالا توسىندە تەر توگە ءجۇرىپ، ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە قوسقان ۇلەستەرى شەكسىز. ال بەيبىت ءومىردىڭ باتىرى اتانعان ەكى ۇلى اسحات پەن اسقار اۋعان جەرىندەگى سوعىستا ەرلىك تانىتىپ، ەلگە امان ورالدى. اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى – اسىل ۇلدارىنىڭ انا الدىنداعى بورىشتارى زور. ويتكەنى ولار: «ءبىزدى وت پەن وققا ورانعان اۋعان جەرىندەگى زۇلماتتان امان-ەسەن الىپ شىققان – سەيىلحان سياقتى اپالارىمىزدىڭ اق تىلەۋى، پاك نيەتى»، – دەپ بالالارىنا ەسكەرتىپ، انانى سىيلاۋ مەن قادىرلەۋدى تاپسىرىپ وتىرادى. ۇلكەننىڭ ۇلگىسى كىشىگە وسىلاي ىزەت بولىپ داريدى ەكەن.
ۇل-قىزىنىڭ ادەپتى، يناباتتى، ەڭبەكقور، مەيىرىمدى بولىپ وسۋىنە كوپ كۇش سالدى. اكەدەن ەرتە جەتىم قالعان شالى مەن قايىن ءىنىسىن جەتەلەگەن ەنەسى قاناپيا الىبەكقىزىنىڭ ءبىر جاعىنا شىعىپ، 3 ءۇيلى جاندى ۇلكەن ءبىر اۋلەتكە اينالدىردى. «ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتۋدى» ءوزى كورسەتىپ، 90-عا تايانعانعا دەيىن كىشكەنە قارا كەمپىردى، ياعني ەنەسىن اق توسەككە وتىرعىزىپ، اۋزىنا ءتاتتىسىن توسىپ، بالاشا ماپەلەپ باقتى. كەي كەزدەرى نارىق زامانى دەپ، جوقشىلىق بولعاندا دا ەشنارسەدەن تارىقپاعان سەيىلحان انامىز: «ماعان اللانىڭ بەرگەن ىرىزعىسى – ەنەمدى تۋعان انامداي باعىپ، كۇتكەندىكتەن، ەنەم جارىقتىقتىڭ اق باتاسى مەنى ەش تارىقتىرمايدى، داستارقانىما بايلىعىن توگىپ تۇرادى»، – دەيدى كوڭىلىن كەڭگە سالىپ.
قاشاندا انا جۇرەگى كەڭ عوي، شىركىن. قانداي قۋانىشى بولسا دا، سونى تۋىستارىمەن، جەگجات-جۇراعاتىمەن بولىسكەندى ءجون سانايدى. 75 جىل بۇرىن ءوز توركىنىنەن ۇزاتىلىپ، قاسەنوۆتار اۋلەتىنە كەلىن بولىپ تۇسسە دە، ءوز تۋىستارىن ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرادى. جاقىباەۆتاردىڭ التىن قۇرساقتى انالارىنىڭ ءبىرى – ايدارحان انامىز جەڭگەسى رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن قايىن ءسىڭىلىسىنىڭ جاعدايىن سۇراپ، جاناشىر بولىپ وتىرادى.
انا – ماۋەلى اعاش، بۇتاقتارى جايقالىپ، جەمىس بەردى. ۇلدارى قاسىندا، قىزدارى جات-جۇرتتىققا جارالعان. ال نەمەرە-شوبەرەلەرى مەرەكە سايىن اجەلەرىنە كەلۋگە اسىق. موينىنا اسىلىپ، ەركەلەيدى، قىزىققا، قۋانىشقا بولەيدى. مەرەكەلى دە بەرەكەلى كۇندە باس قوسقان قاسەنوۆتار وتباسى شاڭىراعىنىڭ شاتتىعىندا شەك جوق. بارلىعى مارە-سارە. ولار قاننان دارىعان دارىندارىن بايقاتىپ، وسى كۇنگە جەتكىزگەن انالارىنا العىس ايتىپ، جالىندى جىرلارىن ارنادى. قىزى باقىتگۇل قاسەنوۆا اناسىنا ارناپ شىعارعان ءانىن اۋەلەتسە، جان-جاقتا ءبىلىم قۋىپ جۇرگەن نەمەرەلەرىنىڭ ءبىرى – ماۋلەن انەرباەۆ، قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى. اجەسىنە ارناپ كوپتەگەن ولەڭ جازسا، ايدانا نازارقۇل، اياۋلىم انارباەۆا باستاعان نەمەرەلەرى دە شەتىنەن ونەرپاز. ءبىرى بي بيلەپ، ەندى ءبىرى ءان سالىپ، قالعاندارى سپورتتىڭ ءتۇر-تۇرىنەن ونەر كورسەتىپ، اپالارىن جالىقتىرمايدى.
بۇگىنگى قازاقتىڭ دەرتى، قازاق ەمەس-اۋ، باتىسقا ەلىكتەگەن كۇللى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ كوزىنە قادالعان قايعى – جاستاردىڭ مۇسىلماندىقتان الىستاۋى. بۇعان عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشكەن كەيۋانا دا جانىمەن ءوش. ومىردەن تۇيگەنىن ۇرپاعىنا جەتكىزىپ، جاستاردىڭ جات جولعا تۇسۋىنەن الاڭدايدى. ولارعا ادامدىقتىڭ جولىن ۇيرەتەدى. ويتكەنى ول قابىلداعان ونەگە وكىنىشكە اپارعان جوق.
قاجەت انداس
«جەتىسۋ» گازەتى، №36، بەيسەنبى، 7 ناۋرىز 2013 جىل.
