«Dúniede myń kemistik, bir jetistik bar. Qaisysyna bet alsań, soǵan barasyń», – deitin danalardyń sózine júginsek, ómirde tal egu, úrpaq ósiruden artyq igilikti is bolmasa kerek. Osyndai úly múrattan jańylmaityn Qasenovtar áuleti sonyń bir aiǵaǵy. Óitkeni jyl saiyn 8 nauryz búl áulette úly toi bolatyn kún. Osy kúni qarashańyraqtyń tiregi, aqylshysy, jolbasshysy Seiilhan apamyzdyń tuǵan kúni. Biyl da búl dástúr jalǵasyn tauyp, elimizdiń ár shalǵaiyndaǵy apanyń úl-qyzdary, qúda-jegjaty, tuǵan-tuysy, nemere-shóbereleri Eskeldi audany, Baqtybai auylynda qonys tepken qarashańyraqqa jinaldy. Kóńilderi quanyshqa, júzderi jylylyqqa toly kópshilik apamyzdy qúttyqtau úshin emes, aqyl-keńesin alyp, aǵaiynnyń amandyǵyn bilip qaitudy da ádetke ainaldyrǵan. Aulasy keń jer úidiń aldy qara nópir adam. Bári de apadan taraǵan úrpaqtar. Mine, qyzyq, seksenge kelse de, óńinen jylylyq, júzinen núry taimaǵan apamyzdyń osynshama úrpaq ósirip, úlylyq tanytyp otyrǵanyna tánti boldyq. Sóitsek, onyń túiini aryda jatyr eken.
Qara qyldy qaq jarǵan sheshendigi,
Júrtqa áigili biligi, kósemdigi, – dep parasaty men paiymyn keiingi úrpaq jyrǵa qosqan, qara qyldy qaq jarǵan Suan Qojmambet bi atanyń bir úrpaǵynan taraǵan kieli shańyraqty shattyqqa bólep otyrǵan Seiilhan Qasenova – 80 jastyń seńgirine qadam basqan ayauly ana. Ózi 15 sábidi ómirge ákelgen altyn qúrsaqty apamyz kózi tiri 11 balasynan taraǵan 38 nemere, 26 shóberesine analyq júreginiń meiirin tógip otyr. «Ákemiz Toqtam tiri bolǵanda biyl 90-ǵa keler edi», – dep eske alady ósip-óngen úrpaǵy. Búginde 6 úlyn úyaǵa, 5 qyzyn qiyaǵa qondyrǵan kieli ana «Úlyń ósse – órisiń, qyzyń ósse – qonysyń» degendei, ár balasyn bir-bir shańyraq etip, úly bardyń úlymen, qyzy bardyń qyzymen qúda-jegjat bolysyp, syi-qúrmet tanytyp keledi. Arysy Altai jaqqa juyq Tarbaǵatai men Abaidyń jeri Semeimen, berisi jer jannaty Jetisudaǵy bir-bir atanyń balasymen qyz alysyp, qyz berisip otyr. Bar bala-shaǵasynyń sany, Alla kóp kórmesin, 100-ge tayady. Seiilhan anamyzdyń ózi de Jarkent óńirine aty shyqqan ataqty Salpyq bi, bolys Jaqybaidyń úrpaǵy Tórehannyń otbasynda 30-jyldary kópbalaly otbasynda dúnie esigin ashqan.
Salpyq atasy bilik qúryp, saudamen shúǵyldanumen qatar, mal sharuashylyǵymen, egin egip, shóp shauyp, otyryqshylyq, diqanshylyq kásippen de ainalysqan kórinedi. Al Jaqybai atasy óte qaisar, qatal, ádiletti, áuletti adam bolǵan eken. Alaida almaǵaiyp zamanda bai, bolystardyń úrpaǵy qudalanyp, bastaryna qiyndyq tuǵanda, aman qalǵan Jaqybaidyń úrpaqtary da bastarynan kóp qiyndyqty ótkeredi. Sol qatarda Seiilhan apamyz bala kezinen tezek terip, bidai oryp, siyr sauyp, tańnyń atysy, keshtiń batysy júmys istep, naǵyz eńbektiń adamy bolyp shynyǵyp ósti. Soǵys jyldarynda tylda eńbek etse, elimizdiń táuelsizdik alu jolyndaǵy bar baspaldaqta qos qolyna tigen qara júmysty tańdamai, bala-shaǵasyn ósirip, jetkizdi.
Bizdiń qazaq halqy yqylym zamannan beri, ǵasyrlar boiy óziniń tuǵan jerin, elin, tilin, dinin, saltyn, ádet-ǵúrpyn, eldigin, erligin ardaqtap, qasterlep, syry men jyryn, ǵúmyrlyq tarihi shejiresin úrpaqtan-úrpaqqa múra etip tastap ketken. Sondai asyl múra Seiilhan anamyzǵa da daryǵan. Oimaq oiyp, syrmaq tigip, jún tútip, tekemet basyp, ár balasyna «kózimdei kórip júrińder», – dep úlestirip bergen. Tikken kestesi men toqyǵan shálileri auyl adamdary men tuystarynyń úiinen tabylatyn. Qairan qarttyq jeńbei túra ala ma, kóz janary taiyp, qazirgi kezde seksendi alqymdaǵan shaǵynda ol múrasyn kelinderi men qyzdaryna tapsyrǵan. Sonymen qatar, aq jaulyqty anamyzdyń ataǵy alysqa jaiylmaǵan, qarapaiym ǵana auyldaǵy aqjaulyqty analardyń biri. Qolyna kitap alyp oqyp, jazu jazyp, árip tanymasa da, kókiregi oyau, kóńili zerek. Halqymyzdyń auyz ádebieti men naqyl sózderin, qazaqtyń tyiym sózderi men imandylyq dáripterin úrpaǵynyń qúlaǵyna qúiyp otyrady. Úl-qyzdary da ónerge jaqyn: biri óleń-jyr jazsa, biri dombyra tartyp, biri áueletip án salady. Anamyzdyń ózi kei kezderi boijetken qyz kezi esine túskende, qyz balanyń úzatylarda aitatyn «syńsuyn» syzyltyp aityp qoyady.
«Balaly úi – bazar, balasyz úi – qu mazar» degendei, kópbalaly ana óziniń úldary men qyzdaryna da qazaqtyń sanyn kóbeitudi únemi aityp otyrady. «Qyzym, saǵan aitam, kelinim, sen tyńda» degen ósietin oryndap júrgen úrpaǵynyń ózderi de «áje», «ata» atanyp otyr. Úlken úly Seiitkamal men Jamilá kelini 8 úl-qyzdy, 11 nemereni ósirip otyrsa, odan keiingi úldarynda da 5-6 baladan, 4-5 nemereden órip keledi. Qysqasy, «Ardaqty ana» belgisin, kópbalaly ana estafetasyn búl shańyraq qoldan shyǵarmai keledi. Al ekinshi úly Seiithan 6 balanyń ákesi, 3 nemeresi bar, dál búgin quanyshqa quanysh qosylyp, kenje úly Aibekti qazaqtyń salt-dástúrimen «súndetke» otyrǵyzdy. Qyzdary Raya men Kúláihan da 7 balany dúniege ákelip, sanaly tárbie berude, qazir óz balalarynyń da kópbalaly otbasyna ainaluyna óz úlesterin qosyp júr. Sonymen qatar, búl shańyraqtyń úl-qyzdaryn naǵyz eńbek adamdary deuge bolady: auyl sharuashylyǵy mamandyǵynyń ieleri, baqtashy, mehanizator, elektrik, júrgizushi, dánekerleushi, qúqyq pen áskeri sala mamandary, múǵalim, tárbieshi. Dese de, olar qarapaiym ǵana tirlikterine táube etip, dala tósinde ter tóge júrip, elimizdiń gúldenuine qosqan úlesteri sheksiz. Al beibit ómirdiń batyry atanǵan eki úly Ashat pen Asqar Auǵan jerindegi soǵysta erlik tanytyp, elge aman oraldy. Auǵan soǵysynyń ardagerleri – asyl úldarynyń ana aldyndaǵy boryshtary zor. Óitkeni olar: «Bizdi ot pen oqqa oranǵan Auǵan jerindegi zúlmattan aman-esen alyp shyqqan – Seiilhan siyaqty apalarymyzdyń aq tileui, pák nieti», – dep balalaryna eskertip, anany syilau men qadirleudi tapsyryp otyrady. Úlkenniń úlgisi kishige osylai izet bolyp daridy eken.
Úl-qyzynyń ádepti, inabatty, eńbekqor, meiirimdi bolyp ósuine kóp kúsh saldy. Ákeden erte jetim qalǵan shaly men qaiyn inisin jetelegen enesi Qanapiya Álibekqyzynyń bir jaǵyna shyǵyp, 3 úili jandy úlken bir áuletke ainaldyrdy. «Úlkenge qúrmet, kishige izet kórsetudi» ózi kórsetip, 90-ǵa tayanǵanǵa deiin kishkene qara kempirdi, yaǵni enesin aq tósekke otyrǵyzyp, auzyna táttisin tosyp, balasha mápelep baqty. Kei kezderi naryq zamany dep, joqshylyq bolǵanda da eshnárseden taryqpaǵan Seiilhan anamyz: «Maǵan Allanyń bergen yryzǵysy – enemdi tuǵan anamdai baǵyp, kútkendikten, enem jaryqtyqtyń aq batasy meni esh taryqtyrmaidy, dastarqanyma bailyǵyn tógip túrady», – deidi kóńilin keńge salyp.
Qashanda ana júregi keń ǵoi, shirkin. Qandai quanyshy bolsa da, sony tuystarymen, jegjat-júraǵatymen bóliskendi jón sanaidy. 75 jyl búryn óz tórkininen úzatylyp, Qasenovtar áuletine kelin bolyp tússe de, óz tuystaryn maqtanyshpen eske alyp otyrady. Jaqybaevtardyń altyn qúrsaqty analarynyń biri – Aidarhan anamyz jeńgesi retinde áli kúnge deiin qaiyn sińilisiniń jaǵdaiyn súrap, janashyr bolyp otyrady.
Ana – máueli aǵash, bútaqtary jaiqalyp, jemis berdi. Úldary qasynda, qyzdary jat-júrttyqqa jaralǵan. Al nemere-shóbereleri mereke saiyn ájelerine keluge asyq. Moinyna asylyp, erkeleidi, qyzyqqa, quanyshqa bóleidi. Merekeli de berekeli kúnde bas qosqan Qasenovtar otbasy shańyraǵynyń shattyǵynda shek joq. Barlyǵy máre-sáre. Olar qannan daryǵan daryndaryn baiqatyp, osy kúnge jetkizgen analaryna alǵys aityp, jalyndy jyrlaryn arnady. Qyzy Baqytgúl Qasenova anasyna arnap shyǵarǵan ánin áueletse, jan-jaqta bilim quyp júrgen nemereleriniń biri – Máulen Ánerbaev, Qazaq últtyq universitetiniń jurnalistika fakulьtetiniń 2-kurs studenti. Ájesine arnap kóptegen óleń jazsa, Aidana Nazarqúl, Ayaulym Anarbaeva bastaǵan nemereleri de shetinen ónerpaz. Biri bi bilep, endi biri án salyp, qalǵandary sporttyń túr-túrinen óner kórsetip, apalaryn jalyqtyrmaidy.
Búgingi qazaqtyń derti, qazaq emes-au, batysqa eliktegen kúlli músylman júrtynyń kózine qadalǵan qaiǵy – jastardyń músylmandyqtan alystauy. Búǵan ǵasyrǵa juyq ǵúmyr keshken keiuana da janymen ósh. Ómirden túigenin úrpaǵyna jetkizip, jastardyń jat jolǵa túsuinen alańdaidy. Olarǵa adamdyqtyń jolyn úiretedi. Óitkeni ol qabyldaǵan ónege ókinishke aparǵan joq.
Qajet Andas
«Jetisu» gazeti, №36, beisenbi, 7 nauryz 2013 jyl.
