Tektilik
Árine, osyndai zerde, zeiin, sezimtaldyqtyń Jeken aǵamyzdyń boiynan kórinis tabuyn arydan izdeuge bolady. Jas pen jalynǵa shomylǵan, adamdar júregine jazylmas izin qaldyrǵan HH ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary – sol tústaǵy buynnyń jelkildegen jas qúraq sábilik, balalyq shaǵyn ayamai taptap, órtep ótti. Biraq ol kezdegi adamdar ómirdiń auyrtpalyǵyn kórse de qiyndyqqa moiyǵan joq. Óitkeni olardyń boiynda tektiliktiń nári, eli men jerin qorǵaǵan, aǵaiyn-tuys, auyldasyna qormal bolǵan batyr baba, bi-sheshenderdiń asyl qasieti bar edi. Halqymyzda: «Jaqsy áke jaman úlǵa qyryq jyl azyq bolady» degen naqyl sóz bar. Árine, 40 degen qyzyrly san sol tústaǵy úzaq jyl, máńgilik bolashaq degendi bildirse kerek. Keiipkerimiz Jeken ata úrpaǵyna máńgilik úlylyq nárin baǵdarsham etken áigili Balpyq bi babamyzdyń búgingi túyaǵy.
Babamyz Balpyq bi óz kezindegi egeilerdiń biri, eliniń qamyn jegen qormaly, júrttyń keleshegin oilaǵan kemel jan bolǵanyn maqtanysh etemiz. Kemtigi tolyǵyp, babamyzdyń úly qasietteriniń baǵasy áli de biikten berilerine senimdimiz. Osy rette aitarym, babamyzdyń qazynaly aqylyn, halqynyń qamyn jegen qaiyrymdylyǵyn, kósh bastaǵan qabilet-qadirin kúni búginge deiin jalǵastyryp kele jatqan úrpaqtary baba aruaǵyna kir túsirip almau úshin alysty jaqyndatyp, arazdasqandy qosyp, jetispegendi jebep júredi. Astym dep aptyqpaidy, artta qaldym dep tarynbaidy. Qaita kósemdigin kórsetip, kópshildigin tanytyp keledi.
Sol qatardan eń aldymen Jeken aǵamyzdy kóretinimiz anyq. Óitkeni, men ol kisini tanyǵaly shirek ǵasyrǵa juyq uaqyt ótti. Aimaqta ótken aqsaqaldardyń jinalystarynda, úrpaq bolashaǵy úshin oi bólisken sharalarda jii kezdesip júrdik. Sondaǵy sabaz qimyly, saliqaly sózi, ortasyn úiytyp áketetin oily pikirlerine ishtei súisinetinmin. Osy maqalany jazu barysynda sol igi qasietterdiń tórkinin bilgendei boldym. Ol – tektilik.
Aǵalardyń alaqany
Jer biigi de, su túnyǵy da, shóp shúigini de Jetisuda. Osyndai kieli jer, bekzat elde ótkenge qúrmet jasap, bolashaqqa jol salatyn izettilik te jeterlik. Biraq bir adamnyń balalyqtan túlǵa bolyp qalyptasyuy úshin tek teginiń myqtylyǵy kómektespeidi, qaita jasaǵan ortasy, oiǵa alǵan maqsaty, ainalasyndaǵy adamdardyń áseri, otbasynyń úzdiksiz demep otyrǵany úlken ról atqarady. Jeksembai atamyz sonau 1938 jyldary qazaq dalasyn quǵyn-súrginniń jalyny sharpyp, el túrymtaidai tau saǵalap júrgen tústa Saryózek kentindegi temirjolshy Tátidiń otbasynda dúniege keldi. Biraq Táti atamyz Núrmolda Aldabergenovtyń shaqyrtuymen SHúbar auylyna kóship kelip, «Jańatalap» úmymsharyna ornalasady. Atalǵan újymshar Jetpisbaev áuleti úshin jaqsylyqtyń da, qabyrǵany qaiystyrǵan kúnderdiń de kuási boldy. Ákesi Táti soǵystan qaitpai qaldy. Tátibek aǵasy jaralanbaǵan jeri joq, bir ayaǵyn berip auylǵa oraldy. Al Núrmolda ata aman-sau oralyp, eldiń qalauymen jańadan qúrylǵan «Jańatalap» újymsharyna basshylyqqa kelip, Tátibek aǵa bas agronom bolyp qyzmet atqardy.
Jeken aǵamyzdyń balalyq-jastyq ómiri Núrmolda atamyzdyń aldynda ótedi. Qabyrǵasyn eńbekpen qataityp, aqylshy aǵasynyń qomqorlyǵymen kásibi mamandyq aluǵa úmtyldy. Núrmolda aǵasynyń tárbiesinde júrip sol tústaǵy adamdardyń ortasyndaǵy qyl ótpeitin syilastyqty, eshkimdi alalamaityn asyl qasietti kórip ósti. Soǵystan keiin auylǵa kelgen cheshen, káris, polyaktarǵa qol úshyn berip, bauyryna basqan auyl halqynyń meiirimin boiyna sińirdi. Núrekeńniń tapsyrmasymen sportpen ainalysyp, qoǵamdy túzu jolǵa saludyń tájiribesin toptady. Núraǵańnyń danamen danasha, balamen balasha sóilesetin kishipeiildigi, qiyndyqty elemeitin, qysymdy kótere biletin qasietinen ónege jiyp, qaiyrymdylyq pen meiirimdiliktiń parqyn túsindi. Sondai-aq, maman tárbieleudiń jolyn úirendi. Ótirik aityp, mansapqa, bailyqqa úmtylatyn jamandyqtan aulaq júrip, jaqsylyqqa janashyr bolatyn ómirlik ústanymyn qalyptastyrdy.
Jeken aǵamyz eńbek jolyn Núrmolda aǵasynyń «Pobeda M-72» markaly qyzmettik kóliginiń júrgizushisi bolyp bastady. Núraǵańnyń qazaqtyń mańdaiyna bitken talantty úl-qyzdarymen tonnyń ishki bauyndai aralasatyndyǵy da Jeken aǵamyzdyń ómirine jarqyn iz qaldyrdy. Ádette, tań azannan qara keshke deiin auyl júmysynan qoly bosamai júretin Núraǵań Almatyda ótetin jinalystarǵa jii shaqyrylatyn. Sol jinalystarda nemese júmys babymen Almatyǵa bara qalǵanda kórnekti jazushylar Ǵabit Músirepov, Múhtar Áuezov, Sábit Múqanov, Iliyas Esenberlin, Bauyrjan Momyshúly, Kemel Toqaev sazger Núrǵisa Tilendiev, ǵalym Qanysh Sátpaev, taǵy basqa iri túlǵalar jyly qarsy alyp, qonaq etip attandyratyn. Dinmúhamed Qonaevqa kez kelgen uaqytta kirip, úsynysyn aityp, júmysyn rettep shyǵatyn. Núrmolda aǵasymen birge júrip sol qairatkerlerdiń túlǵalyq bolmysyn jaqynnan tanyp, ómirlik ústanymyn baǵdarsham etti. Osy tálim men tárbie keiingi qyzmet jolynda, ómir baspaldaǵynda belesten-beleske jetelep otyrdy.
Búginde Jeken aǵamyzdyń adamgershilik, izgilik, kishipeiildilik, útqyr úiymdastyrushylyq qasietin ónege ete aitatyn qatarlastary kóp. Onyń Núrmolda aǵasymen birge júrgende kezdesken, pikirlesken aǵalarynyń ystyq alaqany arqyly boiyna daryǵany anyq. Sondyqtan ómirde ózindik ústanymy, qaldyrǵan izi saliqaly, júrqa qamqor jandardyń aqylyn tyńdap, ónegesin qabyldap, óz bolashaǵyna úlgi etkenderdiń eshqandai iste útylmaitynyn osydan biluge bolady. Oǵan Jeken aǵamyzdyń ómir joly kuá.
Zamandastar kelbeti
Jeken aǵamyz búginde Eskeldi, Kóksu, Aqsu audandarynyń Qúrmetti azamaty. Árine, Qúrmetti azamat bylaisha tilge jeńil aitylǵanymen, onyń salmaǵy auyr. Ol adal eńbek, ainalasymen auyzbirshilikti, eldiń órkendeuine eleuli eńbegi sińgen adamdarǵa ǵana tiesili abyroily ataq. Jeken aǵa 1958 jyly Almatydaǵy memlekettik auyl sharuashylyǵy institutyna túsip, ony 1963 jyly «injener-mehanik» mamandyǵy boiynsha bitirip shyqqan soń Eńbek Qyzyl Tu ordendi partiyanyń HHII sъezi atyndaǵy újymsharǵa bas injener bolyp taǵaiyndalady. Úiymdastyru qabiletiniń útqyrlyǵy, júrtshylyqpen til tabysa biletin ereksheliginiń arqasynda injener, bas injener, újymshardyń bastauysh komsomol úiymynyń hatshysy bolyp satylap óse berdi. Eńbek adamdaryn júdyryqtai júmyldyra bilgen qabiletin eskergen oblys basshylary ony 1971 jyly újymshardyń partiya komitetiniń basshysy etip taǵaiyndady. Sol jyldary újymshar tóraǵasy Tólegen Ahshanov ekeui birlese, yntymaqtasa júmys júrgizip, atalǵan újymshar 1200 gektar qant qyzylshasynyń ár gektarynan 550 tsentnerden, 100 saulyq qoidan 120 bastan tól alyp, respublika kóleminde aldyńǵy qatardan kórindi.
Respublika deńgeiinde Sotsiyalistik jarystyń jeńimpazy bolǵan auyldyń eńbekkerleri de úlken marapat biiginen kórindi. Aitalyq, qant qyzylshasynyń zveno jetekshisi Fedosьya Gaivaronskaya SSSR Joǵarǵy keńesi deputaty bolsa, shopan Dubek Batyrbaev Eńbek Eri atandy. Úyjymshardyń mal dárigeri Rysbai Myńbaev Qazaq SSR eńbek sińirgen mal dárigeri, agronom Boris Rozbiikii Qazaq SSR-niń eńbek sińirgen agronomy atandy. Újymshardaǵy halyq teatrynyń jetekshisi Taubai Ábishbaev, ánshi Kenjegúl Ábishbaeva Qazaq SSR-niń mádeniet qyzmetkeri medalin keudesine taqty. 1978-1979 jyldary qyzylsha ósirudegi jetistigi úshin újymshar Qazaqstan Ortalyq Partiya Komiteti ministrler keńesiniń auyspaly Qyzyl tuyn eki márte jeńip aldy. Osylai újymshar eńbekkerleriniń túrmystyq jaǵdaiy túzelip, ekonomikasy shalqydy. Búl óz túsyndaǵy Jeken aǵamyzdyń biliktiliginiń nátijesi edi.
Jeken aǵam Aqsu audanynda da abyroiy eńbek etti. I. Jansúgirov újymsharyn basqarǵan 10 jylda Saǵabúienge su qúbyry tartylyp, 400 oryndy Mádeniet úii, 920 oryndy jańa tipti mektep, 120 oryndy eki qabatty balabaqsha, eki qabatty sauda ortalyǵy, 100-den astam jańa túrǵyn úi boi kóterip, eki kóshege asfalit tóseldi. Búien ózeninen su rettegish, tosqauyl plotina salyndy. Kóptegen auyl eńbekkeri marapatqa ie boldy. Jylqyshy Toilan Aitbaev, zvono jetekshisi Dúisetai Qońyrov Qazaq SSR-Joǵarǵy keńeisiniń deputaty, Tynyshbai SHabdarbaev Máskeu VLKSM HHIII sъeziniń delegaty, T. Aitpaev Qazaqstan kompartiyasy HV sъeziniń delegaty, Jeken aǵa Taldyqorǵan oblystyq keńesiniń deputaty boldy.
Sondai-aq, qylsha ósirumen belsendi ainalysqan I. Jansúgirov újymsharynda maman tárbieleu isin de júieli qolǵa aldy. Jeken aǵamen birge júmys istep, onyń úiymdastyrushylyq, biliktilik qabiletinen ónege alǵan Sydyq Bayamanov Dińgek kńsharyna direktor, keiin Jambyl audanynyń ákimi bolsa, agronm Áskerbek Dúisenbekov Lenin keńsharyna direktor, keiin Aqsu audanynyń ákimi bolyp, elge qyzmet etti. Al bas agronom Tynyshbai SHabdarbaev «Qyzyl tu», orynbasary bolyp qyzmet etken Amantai Ziyadanov «Jańaqoǵam», agronom Quantai Ermúhambetov «Qosaǵash» keńsharynyń direktory boldy. Jeken aǵa Núrmolda aǵasynan alǵan tárbiesi, kópti kórgen kóregendigi, adam tani biletin jaqsy qasietiniń arqasynda elge syily osyndai azamattardy tárbielep, ósirdi.
Ol tústa tájiribesi mol, eldi úiystyra biletin, júrttyń qúrmetine bólengen basshylarǵa súranys ta kóp bolatyn. Oblys basshylary Jeken aǵany 1983 jyly Kóksu audany, Quibyshev újymsharyna basqarma tóraǵasy etip jiberedi. SHúbardaǵy, Aqsudaǵy jetistikterin jetildire túsip, jemisti eńbektiń arqasynda újymshar ár 100 saulyqtan 103-105 qozy, egin sharuashylyǵy boiynsha tálimdi jerdiń ár gektarynan 25-30 tsentnerden ónim alyp, audan kóleminde aldyńǵy qatardan kórindi. Auylǵa su qúbyry tartylyp, Mádeniet úii, mektep, 50-den asa túrǵyn úi salynady. Kóshelerge asfalьt tóselip, sauyn siyr fermasy mehanikalandyrylady. Alys otardaǵy malshylar úii tolyq jańalanady.
Búl aitylǵandar Jeken aǵanyń 3 audandaǵy júmysynyń qadau-qadau tústary ǵana. Auyl túrǵyndarymen auyzbirshilikte júmys isteu, eńbekkerlerdiń úlesin kórsetu, jastardyń jalyndy bolyp erjetui jolynda atqarǵan júmystary úshan-teńiz. Olar búginde el órkenieti úshin eńbek etude. Demek, olardyń el órkenietine sińirgen eńbekteri eselengen saiyn Jeken aǵamyzdyń da qadiri men qasieti biiktep, ol kisige degen qúrmet arta bermek.
Mereili otbasy
Halqymyzda: «Aǵaiyn tatu bolsa at, abysyn tatu bolsa as kóp» degen naqyl sóz bar. Sondyqtan bolar, ata-babalarymyz úrpaǵyna: «Aralaspasa aǵaiyn jat bolady» dep eskertip otyrady. Búl – san tarihty bastan ótkerip, búginge mújilmei jetken tárbieli dástúrimiz. Jigittiń úsh júrty bolady deimiz. Osy úsh júrtymen birdei syilasyp, berekelesip ómir keshken azamattyń aldaǵy bolashaǵy da núrly bolatyny anyq. Búl túrǵyda da Jeken aǵamyzdyń júrtqa ónege bolar túsy kóp. Búginde Jeken Jetpisbaev pen Qanshaiym Sydyqqyzynyń shańyraq kótergenine 60 jyl bolypty. Árine, az uaqyt emes. Ómirleri úilene salyp, úi boludyń qiyndyǵyna tózbeitin jastarǵa úlgi-ónege. Jeken aǵa Qanshaiym tátemizdiń áke-sheshe, bauyr-tuysyna bauyrmal bolsa, Qanshaiym tátemiz de syiǵa syi kórsetip, kishipeiildilik pen sypaiylyq úrdisin saqtap, Jeken atanyń áuletine qaiyrymdy boldy. Abysyn-ajyn men aǵaiyn-tuystyń arasyndaǵy auyzbirlikti qúryshtai saqtady. Múndai berekege Qanshaiym tátemizdiń úzaq jyl bilim beru salasynda eńbek etken tájiribesi de septesti. Olardyń dastarqanynan qazaqtyń talai marqasqa azamattary dám tatyp, darhan peiiline rizashylyq nietin bildirgen.
Osyndai tatu-tátti, inabatty, peiili keń otbasynan eliniń qamyn jeitin, júrtynyń bolashaǵy úshin eńbek etetin arda azamattar men aqyldy qyzdar ósti. Olar 3 úl men 2 qyz tárbielep ósirdi. Úlkeni Núrlan qúrylys injeneri, Gúlmira bank qyzmetkeri, Roza dáriger, Baǵlan sharua qojalyǵynyń iesi, kenjesi Iliyas Astanada jer komitetiniń bilikti mamany. 16 nemeresi men 6 shóberesi totydai túlep keledi. Jeken aǵamyz ben Qanshaiym tátemizdiń 60 jyldyq otbasylyq ómiri, úrpaq tárbiesindegi ereksheligi, aǵaiynnyń arasyna syzat túsirmegen adamgershiligi, taǵy da basqa kópke ónege bolar túsy bólek bir maqalaǵa júk salatyn taqyryp. Jalpy, biyl 85 jasqa kelgen Jeken aǵamyz, 80 jastan asqan Qanshaiym tátemiz de ádemi qartayudyń ónegesin kórsetken abzal jandar.
Qajet Andas,
Q-Andas aqparat agenttigi
Derekkóz: «Jetisu» gazeti, №8, senbi, 21 qańtar 2023
