«مەنىڭ انام ءجاميلا وسى المالى اۋىلىندا 1916 جىلى تۋىلعان. ول كەزدەگى بالالار بەسىكتەن بەلىن بوساتا سالىپ، كۇنكورىستىڭ قامىن ويلاپ جالاڭ اياق وگىز ايداپ، شابىلعان شوپكە تىرما سالىپ، شومەلە ءۇيىپ، جەر جىرتقان ات سوقانى جەتەلەپ، قىرمان باستىرىپ، ۇلكەندەرگە ەرە ەڭبەكتەنىپ ءجۇرىپ ەرتە ەسەيگەن. ماڭدايىنىڭ سورى ارىلماعان قازاقتىڭ سانداعان ايەلدەرى سەكىلدى انامىزدىڭ دا تاعدىرى ناعىز ازاپتى، قياناتتى، قيسىنى كەتكەن ۋاقىتتارعا تۋرا كەلگەن عوي. ورىستىڭ ويران-توپىر بولىپ بۇزىلعان زامانىنىڭ كەسىرى قاراپايىم جاتقان قازاقتارعا ءتيىپ، بەينەتكە ۇرىندىرىپ، اق پەن قىزىلعا بولىنگەندەر اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردە بيلىك باسىنا كەلىپ، ەل ەكىگە جارىلىپ ازامات سوعىسى باستالىپ، كىنالى، كىناسىز ادامداردىڭ قانى سۋشا اققان كەزدە تۋىلىپتى»، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن المالى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ەلدوس ىلگىدايۇلى.
«ەندى جاڭا ءومىر باستايمىز دەپ ەس جيىپ، ەتەك جاۋىپ بىلەك سىبانا ەڭبەككە باس قويىپ كويلەگى بۇتىندەلە باستاعاندا، ەل ىشىنەن «حالىق جاۋىن» ىزدەگەن سۇرقيا ساياساتتىڭ كەسىرى كۇندىز كۇلكىدەن، تۇندە ۇيقىدان ايىرىپ، ارتىنا ىشتەي تىنىپ، تالاي ءۇنسىز وكسىگەن جاقىندارىن قالدىرىپ، تاڭداۋلى بوزداقتاردى جۇتىپ تىندى. انامىز سوندا دا بەينەتكە مويىماي، كوپ قيىنشىلىقتى باستان وتكەرىپ، اۋىرتپالىق اتاۋلىنى ءيىنى تۇسپەي كوتەرىپ، تىرلىكتەن تۇڭىلمەي، الدىنان شىعار جاقسىلىقتان ءۇمىتىن ۇزبەي، ايالاعان جار قۇشتى، بۇلا بويىن بوساتقان بالا ءسۇيدى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىنا قىستىرىلعان جۇبايلىق باقىتتى شاقتى ءتاڭىرىم كوپ كوردىمە، توبەدەن تاس تۇسكەندەي ەل-جۇرتتىڭ جاقسىسىن جاقىنىنان ايىرىپ، وتباسىنىڭ ويرانىن شىعارىپ قان جىلاتقان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان. مايدان ءۇشىن، وق پەن وتتىڭ جالىنىنا ورانعان جاۋىنگەرلەردىڭ جانىنا جەلەۋ بولسىن دەپ، وزدەرى اش قۇرساق ايەلدەرمەن يىق قوسىپ، كۇندىز-ءتۇنى ەڭبەكتەنىپ استىق ورىپ، باۋ بايلاپ، شۇلىق، بيالاي توقىپ، جىلى كيىمدەر تىگىپ، قولعابىس جاساپ، جەڭىس كۇندى جاقىنداتۋعا تىرىسىپتى. انامىز بۇل قانتوگىس سۇراپىل سوعىسقا جاستاي قوسىلعان قوساعىن امان-ساۋ جىبەرىپ، وتەۋىنە مايداننان «حابارسىز كەتتى» دەگەن تىلدەي قارا قاعاز الدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى، وندا دا 45-ءشى جىلداردان كەيىنگى كەزەڭى جوقشىلىققا تولى بولسا دا تىنىشتىقپەن وتكەندەي. ايتسە دە، وزەگىندە بوتەن جاندار بىلمەيتىن تالاي ورتەڭدى، ايتىلماعان وكىنىشتى دۇنيەلەرى كەتتى مە دەپ ويلايمىن. بىزبەن اڭگىمەسىندە، اۋىلىمىز بەن اينالاداعى ەل اراسىنداعى كوزبەن كورگەن وقيعالاردى، قيلى-قيلى جاعدايلاردى ءسوز ەتەتىن. قازاقتىڭ جۇرەگىنە قادالعان تەمىر تىكەندەي قان سورعالاتقان قۋعىن-سۇرگىندى ساياساتتىڭ جانتۇرشىگەرلىك سوراقىلىقتارىن باستان وتكەرگەندىگىن، اياۋسىز بوسقىنعا ۇشىراعان جازىقسىز جانداردىڭ قىرىلىپ، سۇيەكتەرىنىڭ شاشىلىپ، كومۋسىز قالعاندىعىن ايتا كەلىپ تولقىعاننان دەمىن شىعارماي ءۇنسىز وتىرىپ قالاتىن.
كەڭەس وكىمەتى نىعايا باستاعان شاقتا وسى توڭىرەكتەگى قازاقتار جاڭا تىرشىلىك قۇرۋعا باس قوسىپ، العاش ارتەلدەرگە بىرىگىپ، كەي جەرلەردە كولحوز قۇرىلىسى باستالىپ جاتقان كەز ەكەن. انامىز 13-14 جاستاعى كەزى بولسا كەرەك، شەشەسى ماليكەمەن بىرگە قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى اۋىلدان شىعىپ، وسىدان ون شاقتى شاقىرىم جەردەگى بەستوبە قىراتىنىڭ ۇستىنە كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنا، نە جازداعى ءشوپ ورۋعا، شومەلە سالىسۋعا، ونى مايالاۋ ءۇشىن تاسۋعا بارادى ەكەن. نەگىزگى كۇش-كولىكتەرى ەكى وگىزدى قوسارلاپ شەككەن اربا. شارۋاشىلىقتاعى قىسقى-جازعى بۇكىل اۋىر جۇمىستار وسى وگىز اربانىڭ ارقاسىندا بىتەدى. ءمۇيىزى شاڭىراقتاي وگىزدەردىڭ دە سول كەزدەگى ادامداردىڭ سۇلدەرىندەي ءبۇيىرى شىعىپ ءبىر تويمايدى، قىسى-جازى ەتى ءبىر تولماي ىڭىرشاعى شىقسا دا اربا سۇيرەپ جۇرەدى. جۇمىسقا جارايتىندار كوكتەمگى مەزگىلدە جاياۋلارعا كوپ كۇش تۇسىرمەس ءۇشىن جۇمىسقا قاجەتتى قۇرال-سايمانداردى، قاجەتتى كەرەك-جاراقتى، سەبىلەتىن داقىلدىڭ تۇقىمىن، ازىن-اۋلاق ازىقتارىن ارباعا سالىپ الىپ تاڭ بوزىنان جولعا شىعاتىن بولعان. ول كەزدەردە مەينامدى (جاڭبىر سۋىمەن قورەكتەنىپ ءونىم بەرەتىن استىقتى القاپ) جەرگە استىق كوبىرەك سەبىلەدى. جازدى كۇنى جاڭبىر سۋىمەن-اق قورەكتەنىپ، ويپاتتى ەگىستىككە قاراعاندا ءتۇسىم ءبىرشاما مول الىنادى.
كەڭەستىك بيلىكتىڭ قازاق جۇرتىنا قارسى جۇرگىزگەن بايلاردى تاركىلەۋ، ودان كەيىنگى زورلىقپەن ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنىڭ حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعانى انىق. بۇل ساياساتقا قارسى تۇرۋدىڭ اشىق كورىنىسى وسى ايماقتاعى حالىقتىڭ ارعى بەتكە جاپپاي بەت الۋىنان كورىندى. قىتاي جەرىنە جاپپاي قاشا كوشۋ باستالعان 1928 جىلداردان بەرتىنگى 40-شى جىلدارعا دەيىن ەل قىتاي جەرىنە توقتاماستان كوپ ءوتىپتى.
«اۋىل ىشىندە ءسوز جاتا ما، سىبىرلاپ بولسا دا ايتىلىپ، «تۇندە ءبىر كوش ءوتىپ كەتىپتى» دەگەندەرى جارعاق قۇلاعىمىزعا تيەتىن. ەندى ءبىر تۇندەرى اۋىل سىرتىنان اتىلعان وقتىڭ داۋىسى ەستىلىپ قالاتىن. وندايدا تىنىشىمىز كەتەتىن، سەبەبى ەرتەسىنە قىزىل اسكەرلەر كوشە-كوشەلەردى ارالاپ، ۇيلەرگە كىرىپ، قاشقاندار تىعىلىپ قالمادى ما دەپ بىرەۋلەردى ىزدەپ جۇرەتىن. كەيبىر كۇندەرى اۋدان ورتالىعىنان بەلسەندى ەكەن دەگەندەر، باستىقتار كەلىپ اۋىل ورتاسىنداعى كەڭىرەك تام ۇيگە جينالسىن دەپ جۇرتتى كىرگىزىپ، داۋرىعىسىپ، ايعايلاسىپ جاتاتىن. قىزىل شەكاراشىلار قازاق جەرىنىڭ سوناۋ تۇكپىرىنەن تاۋ-تاستى، ساي-سالانى پانالاپ ارعى بەتكە قاشىپ بارا جاتقانداردىڭ ارتىنان قۋالاي كەلىپ، نە وتەتىن جەرلەرىن كۇنى بۇرىن ءبىلىپ، الدىن توسىپ، جاس-كارىسىنە قاراماي اتىپ سالىپ وتىرىپتى. وسىنداي كوپ ادامدار قىرعىن تاپقان جەرلەر المالى، باسعۇنشى، قورعاس اۋىلىنان وڭتۇستىككە – ىلە وزەنىنە دەيىن، تالاي قاندى وقيعاعا كۋا تۇستار جەتكىلىكتى. المالى اۋىلىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىن الىپ جالپاق قىرات جاتىر. اۋىلدىڭ سولتۇستىك باتىسىنداعى سوزىلىپ جاتقان بەستوبەنىڭ ەڭ بيىگى جۋانتوبەنىڭ ەتەگىنەن، شىعىسىنداعى كوكجازىققا قاراي ەڭىستەپ كەتەتىن جەرگىلىكتى جۇرت قايىرما دەپ اتايتىن جازىق بار. سول قىراتتى سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي كەسىپ ءتۇسىپ جاتقان جارلاۋىتتى بىرنەشە تەرەڭ ساي بار. ءوزىم كوزىم كورگەن ءبىر جانشوشىرلىق سۇمدىقتى ايتايىن.
جاز بىتەر كەز ەدى. بىردە تاڭ ەرتەڭگىسىن ءبىراز ادام جيىلىپ بەستوبەگە استىق باستىرۋعا كەتىپ بارا جاتقانبىز. قانشاما جىل وتسەدە، قايىرماداعى ۇلكەن جىرانىڭ تابانىندا ولگەن ادامداردىڭ شىبىنداي قىرىلىپ جاتقانى، كوز الدىمنان كەتپەيدى» دەيتىن انام ءجاميلا.
بۇل جازىقسىز جانداردى قىرعىنعا ۇشىراتقان وقيعا قىتاي جەرىنە جاپپاي قاشۋ ۇدەرىسى بولعان 1930 جىلداردىڭ ار جاق، بەر جاعىندا بولۋى مۇمكىن. كەيىننەن مۇنداي ادامداردى باندى دەپ، وتانىن تاستاپ قاشقان وپاسىزدار دەپ اتاپ، كوشىپ بارا جاتقانداردى اتىپ تاستاۋ وقيعاسى ءتىپتى جيىلەپ كەتكەن. شەشەم ايتىپ وتىراتىن تاعى ءبىر وقيعا ەسىمدە قالىپتى»، – دەدى ەلدوس ىلگىدايۇلى از-كەم ءۇنسىز قالىپ.
«ەل ار جاققا قاشىپتى، ولاردى سولداتتار جولدا توسىپ اتىپ كەتىپتى» دەپ جاتاتىن كەز ەدى. امالىدان توپتالىپ شىعىپ، بەستوبەنىڭ ۇستىندەگى ەگىستىككە جەتكەنشە جولاي تالاي جەردى باسىپ وتەمىز. سوندا ەكى ارالىقتاعى جازىق پەن ساي ىشىندە ءار-ءار جەردە وق ءتيىپ، كيىمشەڭ ءولىپ جاتقان ادامداردى كورەتىنبىز. الىستان قارايىپ ءولىپ جاتقان ادامدى كورسەك، ءبىز جاس قىزدار جاعى شوشىنىپ قاشقاقتايتىنبىز. ال ارامىزداعى جۇرەگى داۋالاعان، ەس توقتاتقان ۇلكەن اعالارىمىز «سۇيەككە وبال، يت-قۇس تيەدى» دەپ، وندا دا قولىندا قۇرالى بولسا مايىتتەردى جىرا-جىراعا سۇيرەپ اپارىپ بەتىن توپىراقپەن جۇقالاپ بولسا دا جاسىراتىن.
بىردە ساي تابانىنان قىراتقا كوتەرىلىپ، قىرداعى جولمەن جوعارى ورلەپ كەلە جاتىر ەدىك، الدىمىزداعى ۇلكەن اعالارىمىز «جاردان الىس جۇرىڭدەر، اربانى بىلاي بۇرىڭدار» دەپ ايعايلاپ دەگبىرسىزدەنىپ كەتتى. جولدىڭ جار جاعىندا كەلە جاتقانمىن. نە بولعانىن تۇسىنبەي الگى تۇسقا جاقىنداپ بارىپ بۇرىلا بەرە ساي تابانىندا قالاي بولسا سولاي قۇلاپ جاتقان ادامدارعا كوزىم ءتۇستى. «بۇلارعا نە بولعان» دەگەنىمشە باسى-كوزى مەن كەۋدەلەرىن قىپ-قىزىل قان جاپقان، كوزدەرى اشىق جاتقان ولگەندەردى كورىپ، ۇرەيىم ۇشىپ «باج» ەتە قالدىم. سويتكەنشە قاسىمداعى كىسىلەردىڭ ءبىرى مەنى جۇلىپ الىپ ورتاعا قاراي يتەرىپ جىبەردى. ءار-ءار جەردەن تاعى ءبىر-ەكىلى ايەلدەردىڭ ۇرەيلى داۋىسى شىعىپ قالدى. ارامىزداعى جاس بالالار مىنا سۇمدىقتى كورمەسىن دەگەندەي ۇلكەندەر جاعى شاشىراي جاتقان ولىكتەردى بىزدەن كولەگەلەي بەردى. سويتسەك، اعالارىمىز اۋىلدىڭ باس جاعىنداعى قايىرما مەن باي سايدىڭ ورتاسىنداعى ۇلكەن جاردىڭ ىشىندە شەكاراشى قىزىل وترياد قىرىپ تاستاعان 40-تان استام ادامداردىڭ ولىگىن كورىپ، قان ساسىعان الگى جەرگە ايەلدەردى جىبەرمەي، اربانىڭ باسىن بۇرعىشتاي بەرگەن ەكەن. ءتۇن ىشىندە جارلاۋىتقا تۇسەتىن كوشتى كۇتكەن مىلتىقتىلار ەركەك-ايەل، بالا-شاعا، كەمپىر-شال، مال-جان دەپ قاراماعان، تۇگەل وقتىڭ استىنا الىپ جۋساتىپ تاستاپتى. وق ءتيىپ ولگەن ءبىراز ءمىنىس اتتار دا جاتتى.
سولداتتار ادامداردى تۇندە اتقىلاپ، ولگەن، جارالانعاندارىنا قاراماي كەتىپ قالعان. وق ءتيىپ جارالانىپ قالعان ادامداردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ جانى تاڭ اتا شىعىپتى. دەنەلەرىنىڭ بەتتەرىن توپىراقپەن جابار كەزدە عانا سۋي باستاعانىن ايتىپ وتىرعانىن كەيىن مايىتتەردى جەرلەگەندەردەن ەستىدىم. سونداعى كورگەن سۇمدىعىمدى ايتايىن. ەر ادامدار جانتالاسىپ جاردى قۇلاتىپ، توپىراق تىرمالاپ ءمايىت جاسىرىپ جاتقاندا، كەيبىر قۇلقىنىن قۋ دۇنيە تەسكەن ەكى-ءۇش جاس ايەل ەشنارسەدەن سەسكەنبەي جۇگىرە باسىپ ولگەندەردى ارالاپ، ولىكتەردى اۋدارىپ-توڭكەرىپ، ايەلدەردىڭ قوينى-قونىشىن اقتارىپ، مويىندارىنان ءارتۇرلى مونشاقتارىن، جىلتىراعان القاسىن شەشىپ، بىلەگىنەن بىلەزىكتەرىن، ساۋساعىنان جۇزىك، ساقيناسىن سۋىرىپ الىپ جاتتى. ءبىر شەتتە تۇرعان ۇلكەن ايەلدەر توقتاۋ سالىپ «بۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما دەگەن، جامان بولادى» دەگەندى ايتىپ، ۇرسىپ، شۋىلداپ، «ولگەندەردىڭ ارۋاعى اتادى» دەپ توقتاتپاق بولسا دا، الگىلەر جامان قىلىقتارىن قويمادى. كەيىندە قاي جەردەن ولگەن ادامداردى كورسە سەسكەنبەي جۇمىستان قايتاردا، نە بولماسا بارا جاتقاندا كەلەسى جولى دا الگى قىلىقتارىن قايتالايتىن. ارۋاقتى قورلاعان اسىلىق بولادى دەۋشى ەدى ۇلكەندەر، تەگىندە سول راس ەكەن. مەنىڭ بىلەتىنىم ول ايەلدەر دە بەرتىنىرەكتە قارتايىپ بارىپ قايتىس بولدى، بىراق، كەيبىرىنىڭ كۇيەۋلەرى سوعىستا ءولىپ، كەيبىرىنىڭ پۇشپاعى قاناماي بەدەۋ بولىپ، بىرەۋلەردىڭ بالالارىن باعىپ، ومىرىندە ءوز ءسابيىنىڭ ءيىسىن يىسكەمەي بۇل دۇنيەدەن يت تىرلىكپەن ءوتتى».
بۇل ۇزاق جىلدار بويى اۋىلدا ەڭبەك ەتىپ، قادىرمەندى جانداردىڭ ءبىرى بولعان ءجاميلا اپكەمىزدىڭ ۇلكەن ۇلى ەلدوسقا كەيىنگى جىلدارى جانى كۇيزەلە وتىرىپ قارالى كەزەڭ تۋرالى ايتقان اڭگىمەسىنىڭ ءبىرى ەكەن. المالى اۋىلىنىڭ توڭىرەگىندە شەكارا شەبىن كۇزەتكەن قىزىل وتريادتىڭ توسقاۋىلىنا ءتۇسىپ، كوشكەن جۇرتتىڭ ادامدارى قىرىلعان جەرلەردى ءالى دە انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. «قايىرما» سايدا، «المالىتاس» كاسىپورنى تاس ۋاتىپ، شاعىل شىعارعان جەردىڭ ماڭىندا، «ناۋالى سايدا»، باسعۇنشى اۋىلىنىڭ سولتۇستىگىندەگى اسكەري زاستاۆادان 350-500 مەتردەي جەردەگى «كازارمان» اتاۋىمەن اتالاتىن تۇستا (شاماسى پاتشالىق رەسەي تۇسىندا سالىنعان ستانيتسالىق شەكارا كازارماسىنىڭ ورنى سول ماڭعا سالىنىپ، كەيىن بەرى تامان اۋىلدىڭ جەلكە تۇسىنا كوشىرىلسە كەرەك. ونى جەرگىلىكتى ەگىن ەگىپ، سۋ ۇستاپ جۇرگەن تۇرعىندار جاقسى بىلەدى) وسىنداي قاندى قىرعىن ورىندار بار.
وسىدان ەكى-ءۇش جىلدار بۇرىن ىشكەرتىن جاقتان «جالايىر قىرىلعان» (جالايىر رۋىنىڭ ادامدارى)، «تۇرسىن قىرىلعان» (سۋان ىشىندەگى تۇرسىن رۋىنىڭ ادامدارى) دەگەن جەر اتاۋلارىن ىزدەستىرگەن جۋرناليستەر، ىزدەۋشىلەر كەلگەنىمەن سول ادامداردىڭ قىرعىنعا ۇشىراعان ورنىن ەشكىم ناقتى مىنا جەر دەپ تاپ باسىپ كورسەتە العان جوق. كەزىندە كورگەن، ەستىگەن كوپ جايدىڭ كۋاسى بولعان ادامداردىڭ كوبى بۇل كۇندەرى دۇنيەدەن كوشىپ كەتتى. قازاق حالقىنا قارسى ساياسات ۇستانعان كەڭەستىك بيلىكتىڭ قۇزىرىندا بولعان ارحيۆتىك ماتەريالدارعا بوسقىندىققا ۇشىراپ، كوشكەن جۇرتتى قايتارۋ جونىندەگى جوعارىداعىلاردىڭ بۇيرىعى جايلى مالىمەتتەردىڭ ساقتالعانى بولماسا، ونداعى قىرعىنعا تۇسكەن ادامداردىڭ سانى كورسەتىلۋى مۇمكىن ەمەس. ول جايلى مالىمەتتەر تۇگەلدەي جاسىرىلعان، قۇجاتتارعا تۇسپەگەن. جول توسقان، قارۋسىز جۇرتقا كاراقشىلىق شابۋىل جاساعان شەكاراشى سولداتتار وزدەرىنىڭ قاندى ىستەرىنىڭ ءىزىن جاسىرۋدا قازاقتىڭ بويىنداعى ادامگەرشىلىك سەنىمىن جاقسى پايدالانعاندىعى بەلگىلى. ارۋاقتى قاسيەتتەيتىن حالقىمىز قانداي جولمەن ولگەن جان بولسا دا، قانداي قيىندىق كورسە دە ولاردىڭ بەتىن توپىراقپەن جابۋعا تىرىسقان.
ىلە وزەنىنە تىكە تۇسكەندە، جىڭعىل، اراكىدىك سەكسەۋىل، سارباراق، بۇتا باسقان ءبىر-بىرىنەن الشاقتاۋ جاتقان بۇيرا-بۇيرا قۇم توبەلەردىڭ اراسىنداعى ويىستاردا، بوراسىن تۇرىپ قۇم سۋىرعان جەرلەردە قۇم استىنان شىعىپ اعارىپ كەتكەن، شاشىلعان ادام سۇيەكتەرى سول قارالى جىلداردان حابار بەرەدى. 2009 جىلدارى المالى اۋىلىنان ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەرلەردىڭ ەسىمدەرىن انىقتاپ، ولارعا ەسكەرتكىش تاس ورناتۋ تۋرالى ماسەلەمەن تاريحشى نۇرساعات الىباەۆ ەكەۋمىز باسعۇنشى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، سوعىس ارداگەرى، بۇرىنعى «كراسنىي ۆوستوك» كولحوزىندا ۇزاق جىلدار جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان ەسپەنبەتوۆ سەرعالي قاريامەن اڭگىمەلەسە قالعانىمىزدا «مىنا مويىنقۇمنىڭ (ىلە وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى قۇم مويىنقۇم دەپ اتالادى – اۆتور) ءىشى ادامنىڭ قاڭقا سۇيەگىنەن اياق الىپ جۇرگىسىز. اسىرەسە، قازىرگى شەكارا بويىنا تارتىلعان تىكەنەك سىمتەمىردى بويلاپ ءجۇرىپ وتىرساڭ تالاي سۇمدىقتى كورەسىڭ. «قاراكولدەك» بەكەتىنىڭ (زاستاۆا) سولتۇستىك جاعىنداعى بۇيراتتى قۇم توبەلەردىڭ ارالىعىنداعى بۇرىنعى ات اربا جۇرەتىن جاداعاي جەرلەر ادام قاڭقاسىنان كورىنبەيدى. اقسوڭكە بولىپ كەۋىپ كەتكەن، ۇلكەندەردىڭ، جاس بالالاردىڭ قاۋاشاقتاي باس سۇيەكتەرى، انەۋ جەر، مىناۋ جەردەن تومپايىپ قۇم بەتىنە شىعىپ جاتادى»، – دەپ جانى تۇرشىگە ەسكە العان ەدى. شىندىعىندا، وتكەنىمىز بەن كەتكەنىمىزدى تۇگەندەپ، تاريحي سالاعا قالام تارتىپ جۇرگەنىمىزدى ءبىراز گازەت وقىرماندارى بىلەتىندىكتەن حابارلاسىپ، ءار ءتۇرلى دەرەكتەرىمەن ءبولىسىپ وتىرادى. بۇل سول قاسىرەتتى كەزەڭ جايلى جازىلعان تاريحتىڭ شاعىن عانا بولىگى.
P.S. 1920-1950 جىلدارداعى قازاقتارعا قارسى جۇرگىزىلگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ توتاليتارلىق ساياساتىنىڭ ەلىمىزدىڭ جان باسىنىڭ كوبەييۋىنە قاساقانا كەسەل كەلتىرىپ، تۇتاس ءبىر حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتۋى ەشقانداي قالىپقا سىيمايدى. نەگىزسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ، تۇرمىسىن توزدىرىپ، حالقىمىزدىڭ دامۋ دارەجەسىن تەجەگەن رەپرەسسيانىڭ زاردابىن جويۋعا ءالى دە كوپ كۇش-جىگەر جۇمساۋىمىز قاجەت. جەكە ادامداردى، زارداپ شەككەن وتباسىلاردى انىقتاۋ، ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاريحىن جاساۋ سياقتى جۇمىستار اتقارىلۋدا. ال، جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ۇرپاقتارىن امان الىپ قالۋدىڭ قامىن ويلاپ، شەكارا اسىپ كوشكەندە اتا-اپالارىمىزدىڭ جول توسقان كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ توسۋىلىنا ءتۇسىپ، قىرعىنعا ۇشىراپ، وپات بولعان جەرلەردى اتاۋسىز قالدىرۋىمىز قالاي بولار ەكەن؟ سول جۇزدەگەن كوشپەلى جۇرت دۇنيەدەن وتكەن قاندى جەرلەردى دە ۇمىتپاي ەل جادىندا جۇرەتىن تاريحي ەسكەرتپە ەسكەرتكىشتەر ورناتاتىن كەزدە كەلىپ جەتكەن سياقتى. 1962 جىلدارداعى «قاش-قاش» دەپ اتالعان شاقتا، ارعى بەتتەن امان-ەسەن وسىرگەن ۇرپاعىن جەتەلەپ شەكارادان قايتادان اتامەكەنىنە ورالعان 200 مىڭ قازاقتىڭ ەلىمىز ءۇشىن دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ تۋعىزعانىن ەستەن شىعارمايىق.
مولوت سولتاناەۆ،
اقىن، قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى،
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،
پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
جاريالاندى. – جاركەنت: «جاركەنت ايناسى» گازەتى. №38. 2023. 4 ب.
