«Meniń anam Jámila osy Almaly auylynda 1916 jyly tuylǵan. Ol kezdegi balalar besikten belin bosata salyp, kúnkóristiń qamyn oilap jalań ayaq ógiz aidap, shabylǵan shópke tyrma salyp, shómele úiip, jer jyrtqan at soqany jetelep, qyrman bastyryp, úlkenderge ere eńbektenip júrip erte eseigen. Mańdaiynyń sory arylmaǵan qazaqtyń sandaǵan áielderi sekildi anamyzdyń da taǵdyry naǵyz azapty, qiyanatty, qisyny ketken uaqyttarǵa tura kelgen ǵoi. Orystyń oiran-topyr bolyp búzylǵan zamanynyń kesiri qarapaiym jatqan qazaqtarǵa tiip, beinetke úryndyryp, aq pen qyzylǵa bólingender aumaly-tókpeli kezeńderde bilik basyna kelip, el ekige jarylyp azamat soǵysy bastalyp, kináli, kinásiz adamdardyń qany susha aqqan kezde tuylypty», – dep bastady áńgimesin Almaly auylynyń túrǵyny Eldos Ilgidaiúly.
«Endi jańa ómir bastaimyz dep es jiyp, etek jauyp bilek sybana eńbekke bas qoiyp kóilegi bútindele bastaǵanda, el ishinen «halyq jauyn» izdegen súrqiya sayasattyń kesiri kúndiz kúlkiden, túnde úiqydan aiyryp, artyna ishtei tynyp, talai únsiz óksigen jaqyndaryn qaldyryp, tańdauly bozdaqtardy jútyp tyndy. Anamyz sonda da beinetke moiymai, kóp qiynshylyqty bastan ótkerip, auyrtpalyq ataulyny iini túspei kóterip, tirlikten túńilmei, aldynan shyǵar jaqsylyqtan úmitin úzbei, ayalaǵan jar qúshty, búla boiyn bosatqan bala súidi. Qas pen kózdiń arasyna qystyrylǵan júbailyq baqytty shaqty táńirim kóp kórdime, tóbeden tas túskendei el-júrttyń jaqsysyn jaqynynan aiyryp, otbasynyń oiranyn shyǵaryp qan jylatqan ekinshi dúniejúzilik soǵys bastalǵan. Maidan úshin, oq pen ottyń jalynyna oranǵan jauyngerlerdiń janyna jeleu bolsyn dep, ózderi ash qúrsaq áieldermen iyq qosyp, kúndiz-túni eńbektenip astyq oryp, bau bailap, shúlyq, biyalai toqyp, jyly kiimder tigip, qolǵabys jasap, jeńis kúndi jaqyndatuǵa tyrysypty. Anamyz búl qantógis súrapyl soǵysqa jastai qosylǵan qosaǵyn aman-sau jiberip, óteuine maidannan «habarsyz ketti» degen tildei qara qaǵaz aldy. Ómiriniń sońǵy, onda da 45-shi jyldardan keiingi kezeńi joqshylyqqa toly bolsa da tynyshtyqpen ótkendei. Áitse de, ózeginde bóten jandar bilmeitin talai órteńdi, aitylmaǵan ókinishti dúnieleri ketti me dep oilaimyn. Bizben áńgimesinde, auylymyz ben ainaladaǵy el arasyndaǵy kózben kórgen oqiǵalardy, qily-qily jaǵdailardy sóz etetin. Qazaqtyń júregine qadalǵan temir tikendei qan sorǵalatqan quǵyn-súrgindi sayasattyń jantúrshigerlik soraqylyqtaryn bastan ótkergendigin, ayausyz bosqynǵa úshyraǵan jazyqsyz jandardyń qyrylyp, súiekteriniń shashylyp, kómusiz qalǵandyǵyn aita kelip tolqyǵannan demin shyǵarmai únsiz otyryp qalatyn.
Keńes ókimeti nyǵaya bastaǵan shaqta osy tóńirektegi qazaqtar jańa tirshilik qúruǵa bas qosyp, alǵash artelьderge birigip, kei jerlerde kolhoz qúrylysy bastalyp jatqan kez eken. Anamyz 13-14 jastaǵy kezi bolsa kerek, sheshesi Málikemen birge qúdaidyń qútty kúni auyldan shyǵyp, osydan on shaqty shaqyrym jerdegi Bestóbe qyratynyń ústine kóktemgi egis júmystaryna, ne jazdaǵy shóp oruǵa, shómele salysuǵa, ony mayalau úshin tasuǵa barady eken. Negizgi kúsh-kólikteri eki ógizdi qosarlap shekken arba. SHaruashylyqtaǵy qysqy-jazǵy búkil auyr júmystar osy ógiz arbanyń arqasynda bitedi. Múiizi shańyraqtai ógizderdiń de sol kezdegi adamdardyń súlderindei búiiri shyǵyp bir toimaidy, qysy-jazy eti bir tolmai yńyrshaǵy shyqsa da arba súirep júredi. Júmysqa jaraityndar kóktemgi mezgilde jayaularǵa kóp kúsh túsirmes úshin júmysqa qajetti qúral-saimandardy, qajetti kerek-jaraqty, sebiletin daqyldyń túqymyn, azyn-aulaq azyqtaryn arbaǵa salyp alyp tań bozynan jolǵa shyǵatyn bolǵan. Ol kezderde meinamdy (jańbyr suymen qorektenip ónim beretin astyqty alqap) jerge astyq kóbirek sebiledi. Jazdy kúni jańbyr suymen-aq qorektenip, oipatty egistikke qaraǵanda túsim birshama mol alynady.
Keńestik biliktiń qazaq júrtyna qarsy júrgizgen bailardy tárkileu, odan keiingi zorlyqpen újymdastyru sayasatynyń halyqtyń narazylyǵyn tuǵyzǵany anyq. Búl sayasatqa qarsy túrudyń ashyq kórinisi osy aimaqtaǵy halyqtyń arǵy betke jappai bet aluynan kórindi. Qytai jerine jappai qasha kóshu bastalǵan 1928 jyldardan bertingi 40-shy jyldarǵa deiin el Qytai jerine toqtamastan kóp ótipti.
«Auyl ishinde sóz jata ma, sybyrlap bolsa da aitylyp, «túnde bir kósh ótip ketipti» degenderi jarǵaq qúlaǵymyzǵa tietin. Endi bir túnderi auyl syrtynan atylǵan oqtyń dauysy estilip qalatyn. Ondaida tynyshymyz ketetin, sebebi ertesine qyzyl áskerler kóshe-kóshelerdi aralap, úilerge kirip, qashqandar tyǵylyp qalmady ma dep bireulerdi izdep júretin. Keibir kúnderi audan ortalyǵynan belsendi eken degender, bastyqtar kelip auyl ortasyndaǵy keńirek tam úige jinalsyn dep júrtty kirgizip, dauryǵysyp, aiǵailasyp jatatyn. Qyzyl shekarashylar qazaq jeriniń sonau túkpirinen tau-tasty, sai-salany panalap arǵy betke qashyp bara jatqandardyń artynan qualai kelip, ne ótetin jerlerin kúni búryn bilip, aldyn tosyp, jas-kárisine qaramai atyp salyp otyrypty. Osyndai kóp adamdar qyrǵyn tapqan jerler Almaly, Basǵúnshy, Qorǵas auylynan ońtústikke – Ile ózenine deiin, talai qandy oqiǵaǵa kuá tústar jetkilikti. Almaly auylynyń soltústik betkeiin alyp jalpaq qyrat jatyr. Auyldyń soltústik batysyndaǵy sozylyp jatqan Bestóbeniń eń biigi Juantóbeniń eteginen, shyǵysyndaǵy Kókjazyqqa qarai eńistep ketetin jergilikti júrt Qaiyrma dep ataityn jazyq bar. Sol qyratty soltústikten ońtústikke qarai kesip túsip jatqan jarlauytty birneshe tereń sai bar. Ózim kózim kórgen bir janshoshyrlyq súmdyqty aitaiyn.
Jaz biter kez edi. Birde tań erteńgisin biraz adam jiylyp Bestóbege astyq bastyruǵa ketip bara jatqanbyz. Qanshama jyl ótsede, Qaiyrmadaǵy úlken jyranyń tabanynda ólgen adamdardyń shybyndai qyrylyp jatqany, kóz aldymnan ketpeidi» deitin anam Jámila.
Búl jazyqsyz jandardy qyrǵynǵa úshyratqan oqiǵa Qytai jerine jappai qashu úderisi bolǵan 1930 jyldardyń ar jaq, ber jaǵynda boluy múmkin. Keiinnen múndai adamdardy bandy dep, otanyn tastap qashqan opasyzdar dep atap, kóship bara jatqandardy atyp tastau oqiǵasy tipti jiilep ketken. SHeshem aityp otyratyn taǵy bir oqiǵa esimde qalypty», – dedi Eldos Ilgidaiúly az-kem únsiz qalyp.
«El ar jaqqa qashypty, olardy soldattar jolda tosyp atyp ketipti» dep jatatyn kez edi. Amalydan toptalyp shyǵyp, Bestóbeniń ústindegi egistikke jetkenshe jolai talai jerdi basyp ótemiz. Sonda eki aralyqtaǵy jazyq pen sai ishinde ár-ár jerde oq tiip, kiimsheń ólip jatqan adamdardy kóretinbiz. Alystan qaraiyp ólip jatqan adamdy kórsek, biz jas qyzdar jaǵy shoshynyp qashqaqtaitynbyz. Al aramyzdaǵy júregi daualaǵan, es toqtatqan úlken aǵalarymyz «súiekke obal, it-qús tiedi» dep, onda da qolynda qúraly bolsa máiitterdi jyra-jyraǵa súirep aparyp betin topyraqpen júqalap bolsa da jasyratyn.
Birde sai tabanynan qyratqa kóterilip, qyrdaǵy jolmen joǵary órlep kele jatyr edik, aldymyzdaǵy úlken aǵalarymyz «Jardan alys júrińder, arbany bylai búryńdar» dep aiǵailap degbirsizdenip ketti. Joldyń jar jaǵynda kele jatqanmyn. Ne bolǵanyn túsinbei álgi túsqa jaqyndap baryp búryla bere sai tabanynda qalai bolsa solai qúlap jatqan adamdarǵa kózim tústi. «Búlarǵa ne bolǵan» degenimshe basy-kózi men keudelerin qyp-qyzyl qan japqan, kózderi ashyq jatqan ólgenderdi kórip, úreiim úshyp «baj» ete qaldym. Sóitkenshe qasymdaǵy kisilerdiń biri meni júlyp alyp ortaǵa qarai iterip jiberdi. Ár-ár jerden taǵy bir-ekili áielderdiń úreili dauysy shyǵyp qaldy. Aramyzdaǵy jas balalar myna súmdyqty kórmesin degendei úlkender jaǵy shashyrai jatqan ólikterdi bizden kólegelei berdi. Sóitsek, aǵalarymyz auyldyń bas jaǵyndaǵy Qaiyrma men Bai saidyń ortasyndaǵy úlken jardyń ishinde shekarashy qyzyl otryad qyryp tastaǵan 40-tan astam adamdardyń óligin kórip, qan sasyǵan álgi jerge áielderdi jibermei, arbanyń basyn búrǵyshtai bergen eken. Tún ishinde jarlauytqa túsetin kóshti kútken myltyqtylar erkek-áiel, bala-shaǵa, kempir-shal, mal-jan dep qaramaǵan, túgel oqtyń astyna alyp jusatyp tastapty. Oq tiip ólgen biraz minis attar da jatty.
Soldattar adamdardy túnde atqylap, ólgen, jaralanǵandaryna qaramai ketip qalǵan. Oq tiip jaralanyp qalǵan adamdardyń keibireuleriniń jany tań ata shyǵypty. Deneleriniń betterin topyraqpen jabar kezde ǵana sui bastaǵanyn aityp otyrǵanyn keiin máiitterdi jerlegenderden estidim. Sondaǵy kórgen súmdyǵymdy aitaiyn. Er adamdar jantalasyp jardy qúlatyp, topyraq tyrmalap máiit jasyryp jatqanda, keibir qúlqynyn qu dúnie tesken eki-úsh jas áiel eshnárseden seskenbei júgire basyp ólgenderdi aralap, ólikterdi audaryp-tóńkerip, áielderdiń qoiny-qonyshyn aqtaryp, moiyndarynan ártúrli monshaqtaryn, jyltyraǵan alqasyn sheship, bileginen bilezikterin, sausaǵynan júzik, saqinasyn suyryp alyp jatty. Bir shette túrǵan úlken áielder toqtau salyp «búlingennen búldirgi alma degen, jaman bolady» degendi aityp, úrsyp, shuyldap, «ólgenderdiń áruaǵy atady» dep toqtatpaq bolsa da, álgiler jaman qylyqtaryn qoimady. Keiinde qai jerden ólgen adamdardy kórse seskenbei júmystan qaitarda, ne bolmasa bara jatqanda kelesi joly da álgi qylyqtaryn qaitalaityn. Áruaqty qorlaǵan asylyq bolady deushi edi úlkender, teginde sol ras eken. Meniń biletinim ol áielder de bertinirekte qartaiyp baryp qaitys boldy, biraq, keibiriniń kúieuleri soǵysta ólip, keibiriniń púshpaǵy qanamai bedeu bolyp, bireulerdiń balalaryn baǵyp, ómirinde óz sábiiniń iisin iiskemei búl dúnieden it tirlikpen ótti».
Búl úzaq jyldar boiy auylda eńbek etip, qadirmendi jandardyń biri bolǵan Jámila ápkemizdiń úlken úly Eldosqa keiingi jyldary jany kúizele otyryp qaraly kezeń turaly aitqan áńgimesiniń biri eken. Almaly auylynyń tóńireginde shekara shebin kúzetken qyzyl otryadtyń tosqauylyna túsip, kóshken júrttyń adamdary qyrylǵan jerlerdi áli de anyqtaudy qajet etedi. «Qaiyrma» saida, «Almalytas» kásiporny tas uatyp, shaǵyl shyǵarǵan jerdiń mańynda, «Naualy saida», Basǵúnshy auylynyń soltústigindegi áskeri zastavadan 350-500 metrdei jerdegi «Kazarman» atauymen atalatyn tústa (SHamasy patshalyq Resei túsynda salynǵan stanitsalyq shekara kazarmasynyń orny sol mańǵa salynyp, keiin beri taman auyldyń jelke túsyna kóshirilse kerek. Ony jergilikti egin egip, su ústap júrgen túrǵyndar jaqsy biledi) osyndai qandy qyrǵyn oryndar bar.
Osydan eki-úsh jyldar búryn ishkertin jaqtan «Jalaiyr qyrylǵan» (Jalaiyr ruynyń adamdary), «Túrsyn qyrylǵan» (Suan ishindegi Túrsyn ruynyń adamdary) degen jer ataularyn izdestirgen jurnalister, izdeushiler kelgenimen sol adamdardyń qyrǵynǵa úshyraǵan ornyn eshkim naqty myna jer dep tap basyp kórsete alǵan joq. Kezinde kórgen, estigen kóp jaidyń kuási bolǵan adamdardyń kóbi búl kúnderi dúnieden kóship ketti. Qazaq halqyna qarsy sayasat ústanǵan Keńestik biliktiń qúzyrynda bolǵan arhivtik materialdarǵa bosqyndyqqa úshyrap, kóshken júrtty qaitaru jónindegi joǵarydaǵylardyń búiryǵy jaily málimetterdiń saqtalǵany bolmasa, ondaǵy qyrǵynǵa túsken adamdardyń sany kórsetilui múmkin emes. Ol jaily málimetter túgeldei jasyrylǵan, qújattarǵa túspegen. Jol tosqan, qarusyz júrtqa karaqshylyq shabuyl jasaǵan shekarashy soldattar ózderiniń qandy isteriniń izin jasyruda qazaqtyń boiyndaǵy adamgershilik senimin jaqsy paidalanǵandyǵy belgili. Áruaqty qasietteitin halqymyz qandai jolmen ólgen jan bolsa da, qandai qiyndyq kórse de olardyń betin topyraqpen jabuǵa tyrysqan.
Ile ózenine tike túskende, jyńǵyl, arakidik sekseuil, sarbaraq, búta basqan bir-birinen alshaqtau jatqan búira-búira qúm tóbelerdiń arasyndaǵy oiystarda, borasyn túryp qúm suyrǵan jerlerde qúm astynan shyǵyp aǵaryp ketken, shashylǵan adam súiekteri sol qaraly jyldardan habar beredi. 2009 jyldary Almaly auylynan Úly Otan soǵysyna qatysqan jauyngerlerlerdiń esimderin anyqtap, olarǵa eskertkish tas ornatu turaly máselemen tarihshy Núrsaǵat Álibaev ekeumiz Basǵúnshy auylynyń túrǵyny, soǵys ardageri, búrynǵy «Krasnyi Vostok» kolhozynda úzaq jyldar jauapty qyzmet atqarǵan Espenbetov Serǵali qariyamen áńgimelese qalǵanymyzda «Myna Moiynqúmnyń (Ile ózeniniń jaǵalauyndaǵy qúm Moiynqúm dep atalady – avtor) ishi adamnyń qańqa súieginen ayaq alyp júrgisiz. Ásirese, qazirgi shekara boiyna tartylǵan tikenek symtemirdi boilap júrip otyrsań talai súmdyqty kóresiń. «Qarakóldek» beketiniń (zastava) soltústik jaǵyndaǵy búiratty qúm tóbelerdiń aralyǵyndaǵy búrynǵy at arba júretin jadaǵai jerler adam qańqasynan kórinbeidi. Aqsóńke bolyp keuip ketken, úlkenderdiń, jas balalardyń qauashaqtai bas súiekteri, áneu jer, mynau jerden tompaiyp qúm betine shyǵyp jatady», – dep jany túrshige eske alǵan edi. SHyndyǵynda, ótkenimiz ben ketkenimizdi túgendep, tarihi salaǵa qalam tartyp júrgenimizdi biraz gazet oqyrmandary biletindikten habarlasyp, ár túrli derekterimen bólisip otyrady. Búl sol qasyretti kezeń jaily jazylǵan tarihtyń shaǵyn ǵana bóligi.
P.S. 1920-1950 jyldardaǵy qazaqtarǵa qarsy júrgizilgen Keńes ókimetiniń totalitarlyq sayasatynyń elimizdiń jan basynyń kóbeiyuine qasaqana kesel keltirip, tútas bir halyqty qyrǵynǵa úshyratuy eshqandai qalypqa syimaidy. Negizsiz quǵyn-súrginge úshyratyp, túrmysyn tozdyryp, halqymyzdyń damu dárejesin tejegen repressiyanyń zardabyn joyuǵa áli de kóp kúsh-jiger júmsauymyz qajet. Jeke adamdardy, zardap shekken otbasylardy anyqtau, olardyń úrpaqtarynyń tarihyn jasau siyaqty júmystar atqaryluda. Al, jappai quǵyn-súrgin kezinde úrpaqtaryn aman alyp qaludyń qamyn oilap, shekara asyp kóshkende ata-apalarymyzdyń jol tosqan keńes áskerleriniń tosuylyna túsip, qyrǵynǵa úshyrap, opat bolǵan jerlerdi atausyz qaldyruymyz qalai bolar eken? Sol júzdegen kóshpeli júrt dúnieden ótken qandy jerlerdi de úmytpai el jadynda júretin tarihi eskertpe eskertkishter ornatatyn kezde kelip jetken siyaqty. 1962 jyldardaǵy «qash-qash» dep atalǵan shaqta, arǵy betten aman-esen ósirgen úrpaǵyn jetelep shekaradan qaitadan atamekenine oralǵan 200 myń qazaqtyń elimiz úshin demografiyalyq dúmpu tuǵyzǵanyn esten shyǵarmaiyq.
Molot SOLTANAEV,
aqyn, QR Bilim beru isiniń ozyq qyzmetkeri,
Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń múshesi,
Panfilov audanynyń Qúrmetti azamaty.
Jariyalandy. – Jarkent: «Jarkent ainasy» gazeti. №38. 2023. 4 b.
