Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
  • Қазақ
  • توتە جازۋ
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Qýǵyn-súrgin

Jetisu halqynyń túrmys taqyryby

admin
2026/04/03
Qýǵyn-súrgin
0
Жетісу халқының тұрмыс тақырыбы

Tashkent q.                                                                                    1922 j.

 

Jetisu qyrǵyz-qazaq tirshiligi, airyqsha kedei kembaǵaldar tirshiligi kúnnen kúnge qiyndap barady. Ne úshin degen saual bola qalsa, mynadai jauaptar kórsetuge bolady.

Jetisu qara qyrǵyzy 16-shy jalǵy tóńkeris sebepti Qytai baryp, tonalǵan tyshqandai bolyp, mal-múlik jáne de bir sypyra bastan aiyrylyp qaita kelgen soń qyrǵyzdy qyryp, quyp jiberip, jerin alǵan otarshylardyń zorloyq-zombylyǵyna 21 jylǵa shaqty dáuren súrip zorǵa digende 21-shy jylda Keńes úkimetiniń arqasynda 16-shy jylǵy tarttyryp jibergen jerlerine ie bolyp, mine, endi túbegeili tirlikke bas qoiyp kirgeli ekinshi jalǵa ayaq basty

17, 18, jyldarda jylan jyly júty ham aqtardyń páleketi bolyp bir jaqtan jútqa úshyrap, ekinshi jaqtan Jetisu kazak-orystary búlginshilik salyp, Jetisudyń Temirqazyq jaǵyndaǵy tórt (Almaty, Qapal, Jarkent, Lepsi) uezinde búlinshilik bolyp ańqau qazaq-qyrǵyz árkimniń auzyna qarap, osy kúnge deiin esin jiya almai, basyn jańadan kóterip kele jatyr. Biraq Jetisudyń hylqynyń myna haly jańa shyqqan jazǵy japyraq siyaqty azǵantai suyq bolsa tońyp, joq bolatyndai bir túrde túr.

3) Jetisu qyrǵyz-qazaǵy airyqsha qara qyrǵyzdyń 15 myńdai basy Qytaida basy bailanyp, kózinen qatty jas aǵyzyp, ah úrǵany Allaǵa jetip, Qytai halqynyń oinaǵan qúmaryna báige bolyp kele almai, qoly bailauly, auzy jabuly Qytaida jatyr. Búl da bizge namys.

Jetisu oblysy ortalyqtan alys bolǵandyqtan kiim jáne basqa adamǵa kerekti zattardyń joqtyǵy, eger aitylǵan zattar bara qalsa Jetisu Jetisu halqynyń qolyna berilmeiinshe, bálki ortadaǵy paidakesh alypsatar arqyly barǵandyqtan Jetisu qazaq-qyrǵyzynyń demi kesilip, dinkesi qúryp, ailasy kemip, jalańash otyra almai, qanshalyq qymbat bolsa da ailandyrǵan az ǵana sharuasynan airylatyn boldy.

Mine, búl áńgimedegi túrli mekemelerdiń Jeitsudan mal hám igin alu úshin jibergen kontrágentteriniń áńgimesi.

Taǵy da múnan basqa teri, jún. mai Ham bal siyaqty nárselerdiń halyqtyń qolyna timei, basqa jaqqa ketip jatuy ap-ashyq belgili másele.

Taǵy da mynau sharua saqtyǵyna zarar bolǵan máseleniń biri azyq-túlik mekemesinen shyqqan agentterdiń dala halqynyń túrmysyna ham ahualyna ábden ashna (úiir) bolmaiynsha, yaki olardyń nadandyǵynan paidalanyp, ózderiniń jan qaltalaryn qompaityp, qai bir jerde salynǵan jobadan tysqa shyǵyp mal jinaulary ol jobany bylyp jauap bergen adamdarǵa qolyndaǵy mandatynan paidalanyp qorqytyp para alynuda.

Jetisudyń kedei kembaǵaldaryna eń yńǵaisyz kelip otyrǵan júmys túrli tabiǵat bailyǵyn (monopoliya) bólu.

Mysalǵa alaiyq ańshylyq máselesi: Jetisu qazaq-qyrǵyz kedeileriniń tabiǵattan tartyp alatyn artyqsha paidasy hám qylatyn tirshiligi túlki, qasqar (bóri), susar hám basqa jabaiy ayuuandardy ústap ózderiniń tilegen jerlerineihám tilegen nárselerine satyp alatyn edi. Túlki, susar siyaqty qymbat terilerdiń Reseide hám Europada baǵasy ár kimge maǵlúm, biraq bizdiń Jetisuda eń jaqshy túlkige eki mata beredi. Múnan basqa jerge satsa aiypty bolady.

Múnyń sharasy birsypyra jalshyny arganizattsiyanyń iemdengen jerine kóshiruge, qalǵanyń úiymdastyryp, ańshylyq keńshilik siyaqty tabiǵat bailyǵyna kirgizip monopoliyany olardyń ústinen alu kerek.

Olai bolmaǵanda aitylmysh raiondaǵy kembaǵaldardyń túrmysy haryp bolǵany, jalpy jer paidasyn kóshmen halyq áli túsingen joq.

16 jyldan bergi tarttyryp jibergen jerlerin ókimet qaityryp berdi. Baǵzy jerlerde salynǵan qystaqtar sol salynǵan boinysha kedeilerge tidi. Kedeiler sol oryndaryn qadymky qystaq siyaqty azirgi túrmysqa laiyqtap, basqa júrttai gúldendirip bara jatqany ansha kórenbeidi.

Bayaǵy dalaǵa kóngen halyq salaqtau kórinedi. Múndai peiildi tastau kerek. Janyndaǵy otyraq halyqtan úlgi alyp, tirshilik jarysyna kirudiń zamany jetti. Azirgi zamannyń túrin kórgen soń kedei taby mynau júmysqa kirisu kerek. Qaida qara topyraq paidasy bola túrǵan jerge úiymdasyp qystaq bolu. «Eliń barda etek jap» degen maqaldy oiǵa alyp, osy baqytty zamandy ǵanimet bilip paidalanyp qalu, orynsyz úiirsektikti qoiyp, bai-manaptyń azǵyruyna kirmei, bir kúndi bosqa ótkizbei otyraqtanu qamyn qylu kerek.

Biraq ańǵarǵan kedei az-au deiim.

Aiyrqsha úi ishindegi kedei taby tezden otyru tiis. Ár mystan bir ferǵauyn degendei ár kedeidiń ishinde ayaqty, sharualy auqattysy yaǵn atqa mingen manaby bolyp, solardyń tiline erip, kedei kerbez tartyp kelgen dáuletti qaitarǵaly otyr. Kedei múnan saqtanu kerek.

Endi anadan aitylǵan sózdiń qorytyndysy tezden shyn kedeiden eńbekshilin basyn qosyp, úiystyryp, jataq laiyqty jerge otyrǵyzyp qalǵan jerge jarty kóshmen, odan qalǵan ayaqty malǵa laiyqty jerlerge bútin kóshmendi eriksiz iemdendirmese, qazaq-qyrǵyz jer paidasyn tezden túsine qoyady deuge erte kórinedi.

Jerlik halyq arasynda ash jortu máselesi júrttyń sharuasyna óte qolaisyz bolǵan jerler kóp bolyp otyrady. Múnyń jaiy mynadai: Máselen, bir bolystaǵy túrli bólimder ár qaisy ózinshe «Men bolyspyn» dep at minu, soiys qoi alu, ún siyaqty adamǵa kerekti nárseniń bárin halyqtan alady.

Taǵy da ár qaisysy óziniń júretin jolyn bilmesten eginshi júmystarǵa qatysady. Máselen Bolystaǵy halyq aǵartu bólimi bolsnoi rypkomnan júmys qylǵysy keledi. Hatyndarǵa bostandyq hatyn beru turady, qysqasy, shonyń siyaqty shtandy kóilek dep kiip jatushylar ayaq aldynan tabyla beredi.

Qysqasyn aitqanda, dala halqynyń bir bolysynda 11 dana bolystyq daǵuasyn qylǵan bolsnoi mekeme bar: 1) Rifkom, 2) Ualkom partiya 3) Sayuz qosshy, 4) Jynandel 5) Sayuz maladoj 6) Nalchalnik militsiya 7) Rafkirei 8) Zim adel 9) azyq bólimi 10 ) Koperativ 11) oqu bólimi. Múnan basqa Baspikom, qaraǵai bas, Doǵdyr mekemesi, taǵy bólimder bar.

Mine osylardyń bári, odan men úlkenmin dep, qyrǵyz-qazaq beisharanyń atyn minip,, qoiyn soidyrypotyrǵany,

Osyndai jerlerde arqasy bútin minilmegen at-aiǵyr, yaki sondai bie tabu múmkin emes. Jauyr bolu bir jaqta túrsyn, biraz alqa mingen jylqy qaita kelui múmkin emes.

Egerde oblystaǵy oyazdardaǵy aspazshy azamattardyń tamaǵy tartynqy, tamyr-tanysy, tuǵan úryǵy az bolyp, bolsnoi ryfkmdy taza-nyq adamdy qoiyp, búiryq berilip túrsa mynau bassyzdyq basylar deimin. Ondai bolmaǵanda. Halyq arasy osy baryspen barsa júrt qamyn oilaityn azamattarqazaq-qyrǵyzdyń sharuasy on jylǵa jetpei bitedi.

Qataǵan.

Basqarma: «SHolpan» qazaq-qyrǵyz jurnaly bolǵandyqtan hám maqala jazushy joldas Qataǵan basqarmadan ádeii ótingendikten búl maqalany ózgertpei qyrǵyz tilinde basyp otyrmyz.

«SHolpan». 1922. №1. 47–51 b.

Qoljazba arab harpinde.

Audarǵan Qajet Andas

Derekkóz: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308

 

0 0 votes
Рейтинг статьи
Post Views: 4
Жаркент уезі (1926 жылғы мәлімет бойынша)
Qýǵyn-súrgin

Jarkent uezi (1926 jylǵy málimet boiynsha)

April 16, 2026
Жаркент уезіндегі босқындар тізімі
Qýǵyn-súrgin

Jarkent uezindegi bosqyndar tizimi

April 15, 2026
Жаркент уезіндегі босқындар тізімі
Qýǵyn-súrgin

Jarkent uezindegi bosqyndar tizimi

April 13, 2026
Түркістан жерінің бөлінуі
Qýǵyn-súrgin

Túrkistan jeriniń bólinui

April 6, 2026
Тәркіленген байлар
Qýǵyn-súrgin

Tárkilengen bailar

March 31, 2026
Тәнеке өрімдері
Qýǵyn-súrgin

Táneke órimderi

March 27, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
Біз үшін қастерлі есім

Biz úshin qasterli esim

April 16, 2026

Шәкірт мақтанышына айналған

SHákirt maqtanyshyna ainalǵan

April 16, 2026

Жаркент уезі (1926 жылғы мәлімет бойынша)

Jarkent uezi (1926 jylǵy málimet boiynsha)

April 16, 2026

Елдіктің жолы

Eldiktiń joly

April 16, 2026

Саяқ болыс Бұланбайұлы

Sayaq bolys Búlanbaiúly

April 15, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2025. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • Қазақ
  • توتە جازۋ
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz