Яңзыңшин тұсында орта шаруалар жылына 2 ат, 2 өгіз, 10 қой салық төлеп, 5-6 жылда салықты жиғанда орта шаруа 60 қой, 12 ат, 12 өгіз төлейтін болған. Бірақ салыққа алынған малды жинап бағатын жерлері болмағандықтан тұяқ салығына алынған малды таңбалап, малшыларға қосып кетеді екен. Ол үшін алдымен малшылардың қолындағы малдың тізімін жасайды. Егер қыс қатты болып жұтап қалса да салыққа төлейтін мал саны өзгермейді екен.
«Бақшы» деген моңғол тіліндегі мансап аты, манжүр тілінде «итеші» делінеді екен. Бақшының құқығы барлық мансаптыдан жоғары болып, параны басқалардан көп және ашық алады екен. Өзінен кейінгі бек, зылуң, фаңуй, раучичяула (бұлар манжұрша мапсап аты) бақшыға пара беріп, мансапқа әрең жетеді екен. Яңзыңшиын Ілені басқарып тұрғанда болыс, болыс, зәңгі, мыңбегі, жүзбегі, шаңия деген мансаптылардың қарасын көбейтіп, параны еселеп алатын болған. Бұл мансаптылардың жалақысы халықтан алынады. Оны «шалаң» деп атаған. Осы бойынша ақалақшы жылына 100 қой, мампаң 50 қой, зәңгі 25 қой, күнде 15 қой, елубасы 10 қой жалақы алып отырған. Салық жинауға шығатын зылұң, бек, бақшы, қалдайлардың барлық шығын да халықтың есебінен өтелген. Мұны «қара шығын» деп атаған.
1917 жылы көктемде Іле өңірінде қалың сүзек ауруы таралып, өлім шықпаған үй сирек кездеседі. Оның сыртында ел-жұрт түрлі жаратылыстық апаттарға ұшырап, ер-азаматынан айырылған, ел жоқшылықтан жұтап, ес жия алмай сансырап қайыршылықпен тентірей бастайды. Осы жылдары «Жығылғанның үстіне жұдырық» дегендей, шаңбақшының шабындысы отқа май құя түседі.
1918 жылы Ресейге төленетін төлемге орай Шаңбақшы деген сібе 30-дай әскер, 20-дан аса шабарман, есепші, хатшыларын ертіп 5-6 жылдық салықты жинауға шығады. Оларға қазақ ауылдарындағы би-болыстар қосылып, барған жеріне қатар-қатар үй тіктіріп, лау мініп, халықты қан қақсатады. Мұны Іле өңірінде «Шаңбақшы шапқан жыл» деп атаған.
Дереккөз: Тарих талғарында [Мәтін] : (Тарихи зерттеулер, эссе, мақалалар) / А. Омарақын- Талдықорған : [б. ж.] , 2022.– 500 дана . – ISBN 978-601-7865-39-9 (1-т.), ISBN 978-601-7865-36-8 1-том .– 287 б., суретті .
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
“Q-Andas” ақпараттық агенттігі
Жалғасы бар…
