Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy «Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi memlekettik komissiya turaly» Jarlyǵy tarihi ádilettilikti qalpyna keltiruge jasalǵan mańyzdy qadam boldy. Prezident Últtyq qúryltaida sóilegen sózinde kóptegen arhiv materialdary zerttelip, búryn halqymyzǵa beimálim bolǵan tyń málimetter jaryqqa shyǵyp jatqanyn atap ótti.
SHyn máninde, búl máseleni jańasha zertteu degenimiz búryn jabyq bolyp kelgen arhivterdi ashumen ǵana shektelmeidi. Búl halyq jadynda saqtalǵan tarihi estelikterdi jinaqtau, últ bastan ótkergen náubettiń tolyq kartinasyn qalpyna keltiru degen sóz. Óitkeni keńestik kezeńde quǵyn-súrgin máselesi «halyq jaulary» retinde aiyptalǵan ziyalylar tóńireginde ǵana qarastyryldy. Al shyn máninde, asharshylyqtan qyrylǵan qarapaiym halyqtyń taǵdyry, shetel asqan bosqyndardyń qasireti, újymdastyruǵa qarsy kóterilgen auyl adamdarynyń kúresi, dini senimi úshin japa shekkender, tárkilengen bailar men orta sharualardyń ómiri tolyqqandy zerttelmei keldi.
Jetisu oblysynda qúrylǵan óńirlik júmys tobynyń sońǵy jyldardaǵy izdenisteri osy olqylyqtardyń ornyn toltyruǵa baǵyttaldy. Arhiv qújattarymen qatar el arasyndaǵy estelikter, saualnamalar, sirek qoljazbalar, tóte jazumen saqtalǵan derekter ǵylymi ainalymǵa engizile bastady. Búl sayasi quǵyn-súrgindi zertteudiń jańa kezeńi bastalǵanynyń aiqyn belgisi.
Ásirese, bosqyndyq máselesin zertteudiń mańyzy zor. Búǵan deiin qazaq tarihyndaǵy bosqyndyq kóbine 1916 jylǵy últ-azattyq kóterilisimen bailanystyrylyp keldi. Alaida keiingi arhiv derekteri kórsetkendei, 1920–1930 jyldardaǵy tárkileu, kúshtep újymdastyru, asharshylyq pen sayasi qysym saldarynan myńdaǵan adam Qytaiǵa, Orta Aziya óńirlerine, shetelderge bosyp ketken. Búl qazaq halqynyń demografiyalyq, ruhani, áleumettik damuyna auyr soqqy boldy.
Keńestik kezeńde búl taqyryp jabyq ústaldy. Sebebi bosqyndyqty moiyndau keńestik sayasattyń sátsizdigin moiyndaumen teń edi. Sondyqtan kóptegen tarihi oqiǵalar kómeski tartty, al keibir halyq batyrlary «bandy» degen jalamen tarihtan shettetildi. Búginde sol túlǵalardyń esimderi qaita jańǵyryp jatyr. Qúndaqbai, Omarbek mergen, Múqai batyr, Núrmúhamet Jókeiúly sekildi el qorǵaǵan azamattardyń kúresi jańa kózqaraspen baǵalanuda.
Sayasi quǵyn-súrgin taqyrybyn jańasha zertteudiń taǵy bir mańyzdy baǵyty halyq jadyna súienu. Arhiv resmi qújattyń tili bolsa, estelik halyqtyń júrek sózi. Sondyqtan quǵyn-súrgin qúrbandarynyń úrpaqtarymen júrgizilgen súhbattar, el ishindegi shejireler, kónekóz qariyalardyń estelikteri erekshe mańyzǵa ie. Jetisu óńirinde jinalǵan 39 saualnama men 57 esteliktiń ózi tútas dáuirdiń shyndyǵyn ashuǵa qyzmet etip otyr.
Búl jerde taǵy bir mańyzdy másele bar. Sayasi quǵyn-súrgin tarihyn zertteu ótkendi qazbalau emes, últtyq sanany jańǵyrtu. Óitkeni tarihyn úmytqan halyqtyń bolashaǵy búlyńǵyr. Quǵyn-súrgin zúlmaty qazaq halqynyń erkindikke degen ruhyn joya alǵan joq. Kerisinshe, últtyń azattyq ideyasyn kúsheitti. Sondyqtan búl taqyryp jas úrpaqty tárbieleude de airyqsha ról atqarady.
Búginde arhivterde áli de zerttelmegen myńdaǵan qújat jatyr. Onyń ishinde arab qarpimen jazylǵan tóte jazu materialdarynyń orny erekshe. Jetisu óńirindegi qújattardyń basym bóligi osy jazumen saqtalǵany anyqtaldy. Demek, quǵyn-súrgin tarihyn tolyq tanu úshin tóte jazudy meńgergen mamandardy dayarlau da mańyzdy mindetterdiń birine ainalyp otyr.
Sayasi quǵyn-súrgindi zertteude óńirlik erekshelikterdi eskeru qajet. Ár aimaqtyń ózindik tarihi qasireti bar. Máselen, Jetisuda bosqyndyq máselesi airyqsha oryn alsa, basqa óńirlerde lagerьler júiesi, kúshtep qonys audaru nemese dini quǵyn-súrgin máseleleri tereńirek kórinis tabady. Sondyqtan zertteulerdi bir ortalyqtan ǵana emes, óńirlik deńgeide júieli júrgizudiń mańyzy artyp keledi.
Quǵyn-súrgin taqyrybyn jańasha zertteu tarihshylardyń ǵana mindeti emes. Búl tútas qoǵamnyń ortaq jauapkershiligi. Óitkeni búl zúlmattyń zardaby ár qazaq áuletine tidi. Biriniń atasy atyldy, biriniń ákesi jer audy, endi biriniń otbasy bosqynǵa ainaldy. Sondyqtan búl tarih bir adamnyń emes, tútas últtyń taǵdyry.
Búgingi zertteulerdiń basty ereksheligi tarihi aqiqatty sayasatsyz, jasandylyqsyz, ǵylymi negizde ashuǵa úmtyluy. Búl táuelsiz eldiń tarihi sanasynyń qalyptasqanyn kórsetetin mańyzdy qúbylys.
Tarihty tanu ótkenge taǵzym etu ǵana emes, bolashaqqa sabaq alu. Sayasi quǵyn-súrgin taqyrybyn jańasha zertteu arqyly biz últ retinde qandai qasiretti bastan ótkergenimizdi tereńirek túsinemiz. Eń bastysy, múndai zúlmattyń endi eshqashan qaitalanbauy úshin tarihi jadymyzdy kúsheitemiz.
«Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy qoǵamdyq birlestigi sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi komissiya júmysyna belsene atsalysyp, osy baǵytta birneshe mańyzdy eńbek jazdy. Búl eńbekter Jetisu óńirindegi quǵyn-súrgin, tárkileu, kúshtep újymdastyru, bosqyndyq jáne asharshylyq zardaptaryn arhiv qújattary, estelikter, qoljazbalar men tarihi derekter arqyly jańasha zerdeleuge jol ashty.
«Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn tolyq aqtau jónindegi Memlekettik komissiyanyń materialdary. 47-tom. Jetisu oblysyndaǵy bosqyndyq máselesiniń sebep-saldary men zardaby» (https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1685308
kitabynda HH ǵasyrdyń 20–50 jyldaryndaǵy sayasi quǵyn-súrginniń Jetisu óńirindegi zardaptary qújattyq negizde jinaqtalǵan. Búl eńbektiń basty mańyzy – bosqyndyq máselesin jeke tarihi qúbylys retinde qarastyruynda. Jinaqta keńestik sayasattyń saldarynan tuǵan áleumettik kúizelis, el ishindegi túraqsyzdyq, halyqtyń ataqonysynan údere kóshui, túrmys-tirshiliktiń kúireui naqty derekter arqyly kórsetiledi.
Kitapta qazaq jáne orys tilderindegi materialdardyń qatar berilui zertteudiń ǵylymi ayasyn keńeitedi. SH.SH. Uálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiya instituty men Memlekettik komissiyanyń Jobalyq ofisi ázirlegen búl jinaq sayasi quǵyn-súrgin tarihyn júieli túrde zerdeleuge múmkindik beredi. Jetisu oblysyndaǵy bosqyndyq máselesi tek bir óńirdiń ǵana emes, tútas qazaq qoǵamynyń HH ǵasyrdaǵy qasiretti taǵdyrymen sabaqtas. Sondyqtan búl tom tarihi ádilettilikti qalpyna keltiruge, jazyqsyz japa shekkender taǵdyryn tanuǵa jáne últtyq jadyny jańǵyrtuǵa qyzmet etetin mańyzdy eńbek bolyp sanalady.
«Jetisu óńiriniń quǵyn-súrgin qasireti» (https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1723995) jinaǵynda óńir tarihyndaǵy eń auyr kezeńderdiń biri estelikter, arhiv qújattary, qoljazbalar men fotosuretter arqyly jinaqtalǵan. Kitaptyń basty qúndylyǵy – Jetisu jerindegi sayasi quǵyn-súrgin, tárkileu, kúshtep újymdastyru jyldaryndaǵy halyq taǵdyryn naqty derektermen kórsetuinde. Jinaqqa engizilgen 74 qújat sol kezeńniń qoǵamdyq ahualyn, jazyqsyz japa shekken adamdardyń taǵdyryn, otbasylardyń kúizelisin jáne el jadynda qalǵan auyr jarany tereńirek tanuǵa múmkindik beredi.
Búl eńbek qúrǵaq tarihi málimetter jiyntyǵy emes, halyq basynan ótken qasiretti kezeńniń shynaiy kuáligi. Estelikter men fotosuretter arhiv derekterin tolyqtyryp, quǵyn-súrgin qúrbandarynyń taǵdyryn oqyrmanǵa jaqyndata túsedi. Sondyqtan jinaq tarihi ádilettilikti qalpyna keltiruge, úmyt qalǵan esimderdi jańǵyrtuǵa jáne últ jadyn saqtauǵa qyzmet etedi. «Jetisu óńiriniń quǵyn-súrgin qasireti» – zertteushilerge, ólketanushylarǵa, tarihshylarǵa jáne jas úrpaqqa qajet qúndy eńbek. Ol ótkenniń auyr sabaǵyn úmytpauǵa, jazyqsyz japa shekkenderdiń ruhyna taǵzym etuge jáne tarihi shyndyqty tereń tanuǵa shaqyrady.
Jetisu óńirinde «Qazaqstandaǵy kishi qazan» revolyutsiyalyq baǵdarlamasy kampaniyalarynyń kúshpen júzege asyryluy. T. XVIII. Qújattar men materialdar jinaǵy kitabynda 1925–1933 jyldardaǵy auyr tarihi kezeń arhiv derekteri arqyly keńinen ashyp kórsetilgen. Eńbektiń basty qúndylyǵy – keńestik biliktiń «Kishi Qazan» sayasatyn Jetisu óńirinde qalai kúshpen júzege asyrǵanyn naqty qújattar men estelikter negizinde dáleldeuinde.
Jinaqta QR Ortalyq memlekettik arhivi, QR Prezidentiniń arhivi, oblystyq jáne audandyq arhiv qorlarynan alynǵan tyń derekter toptastyrylǵan. Sonymen qatar sol kezeńde qabyldanǵan zańnamalyq, normativtik-qúqyqtyq qújattar, jergilikti bilik ókilderiniń hattamalary, núsqaulary men esepteri engizilgen. Búl derekter ortalyqtan qabyldanǵan sayasi sheshimderdiń auyl-aimaqtarda qalai iske asqanyn, qarapaiym halyqqa qandai qysym jasalǵanyn jan-jaqty ańǵartady.
Kitaptyń taǵy bir ereksheligi – Jetisu óńirindegi audandyq arhivterdiń sirek qorlarynda saqtalǵan tóte jazumen jazylǵan túpnúsqa qújattardyń engizilui. Múndai derekterdiń basym kópshiligi alǵash ret ǵylymi ainalymǵa túsip otyr. Búl óz kezeginde keńestik kezeńdegi tárkileu, kúshtep újymdastyru, quǵyn-súrgin jáne asharshylyq tarihyn tereńirek tanuǵa múmkindik beredi.
Jinaqtaǵy materialdardan «Kishi Qazan» sayasatynyń Jetisu halqynyń áleumettik, ekonomikalyq jáne ruhani ómirine asa auyr zardap ákelgeni anyq kórinedi. Mal-múlkinen aiyrylǵan, tuǵan jerinen bosyp ketken, quǵyn-súrginge úshyraǵan halyq taǵdyry arhiv qújattary arqyly naqty sipattalady. Ásirese auyldyq keńesterdiń qújattary men jergilikti atqarushy organdardyń esepteri sol dáuirdegi qoǵam ahualyn shynaiy beineleidi.
Jalpy, atalǵan eńbekter sayasi quǵyn-súrgin tarihyn óńirlik deńgeide jańasha zerdeleuge, tarihi shyndyqty ashuǵa, jazyqsyz japa shekkenderdiń esimin jańǵyrtuǵa jáne últtyq jadyny kúsheituge baǵyttalǵan qúndy zertteuler bolyp sanalady. Olar tarihshylarǵa, zertteushilerge, ólketanushylarǵa, jas ǵalymdarǵa jáne el tarihyna beijai qaramaityn qalyń oqyrman qauymǵa arnalǵan mańyzdy ruhani múra.
Sondyqtan sayasi quǵyn-súrgindi zertteu júmystary arhiv sórelerinde shań basyp qalmauy kerek. Ol mektep oqulyǵyna, ǵylymi ainalymǵa, derekti filьmderge, ádebi shyǵarmalarǵa, qoǵamdyq sanaǵa ainaluy tiis. Sonda ǵana biz ótkenniń qasiretin úmytpaityn, tarihi jadyn joǵaltpaityn últ retinde qalyptasamyz.
Qajet Andas,
«Q-Andas» aqparat agenttigi
