كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي جەدىگەرلەر بىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ۆز زامانىنداعى ەڭ وزىق, ەڭ ۈزدىك تەحنولوگييالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل جەدىگەرلەر ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كۆزقاراسپەن قاراۋعا مۈمكىندىك بەرەدى.

سيمۋولدارعا تولى سۋرەتتەر
ايتالىق, ونداعى بەينەلەردىڭ بەرى پيكەتاج تەحنيكاسىندا, كەيبىرىنىڭ تەمىر اسپاپتىڭ نەمەسە تاسپەن ويىپ سالىنعانىن بايقايمىز. تاستاعى سۋرەتتەر گالەرەياسىن ارعى اتا-بابالارىمىز ورتا قولا, كەش قولا, ۆتپەلى دەۋىر (ەرتەدەگى ساق), ەرتەدەگى تەمىر دەۋىرى (ساق پەن ۈيسىن), ورتا عاسىر (ەرتەدەگى تۈرىك) جەنە جاڭا زامان (جوڭعار جەنە قازاق) سيياقتى ەرتۈرلى تاريحي دەۋىردە جاساعان. تامعالىداعى تاستاعى سۋرەتتەردىڭ كۆنە جەنە ەڭ ەسەرلى سەريياسىن قۇرايتىن, ورتا قولا دەۋىردىڭ پەتروگليفتارى ەستەتيكالىق جەنە مەدەني قۇندىلىقتارعا باي. سول كەزدەگى تاستاعى بەينەلەۋ ۆنەرىنىڭ شەبەرلەرىن سولياريي قۇدىرەتى («كۈنباستىلار»), «ماسكارادشىلار», شوقپار ۇستاۋشىلار, قاسقىر ماسكاسىنداعى ساداقشىلار, قارۋ ۇستاعان جاۋىنگەرلەر, مال مەن ادامدى قۇرباندىققا شالۋ كۆرىنىستەرى, ەروتيكالىق كۆرىنىستەر, جاس بوسانعان ەيەلدەر, اربالار, تۈرلى بەلگىلەر, سيمۋولدار, سونداي-اق بۇقالاردى, قابانداردى, اتتاردى, تۈيەلەردى, بۇعىلاردى بىرنەشە رەت بەينەلەۋ سيياقتى ويلارىنىڭ كەڭدىگى ەرەكشەلەنىپ تۇرادى.
تاستاعى سۋرەتتەردىڭ عىلىمي-تانىمدىق نەگىزدەرى دە جەتكىلىكتى. ۇقىپتاپ قارايتىن بولساق, ودان ەجەلگى پالەوليت دەۋىرىندە وردوس ادامدارى مولىنان اۋلاپ الاتىن جالعىز تۇياقتى شۋدالى بيزون, تەرىستىكتىڭ دەۋ بۇعىسى اماونوت, سيرەندەرييا اتالاتىن تەڭىز سيىرىنان باسقا, دينوزاۋر, پىلگە ۇقسايتىن اپاتازاۋر, باۋىرىمەن جورعالاپ ۇشا الاتىن بتۋازر, بۆكەنگە ۇقسايتىن گادزاۋرلاردان باسقا دا تۈر-تۇلعاسى بەيمەلىم حايۋاندار كۆپتەپ كەزدەسەدى. تىپتى, حالىقتىق كۆركەمۆنەرمەن قاتىستى جارتاس سۋرەتتەرىندەگى شەبەرلىك, قاراپايىم سىزىلعان ادام تۇرقى جەنە ۇزىن كۆيلەك كيگەن ەيەلدەر بەينەسى, تاسقا بەدەرلەنگەن رۋ-تايپالاردىڭ تاڭباسى, ادام, جىلقى, سيىر, بۇعى, كەرۋەن, اعاش, ۆسىمدىك, قۇستاردىڭ سۋرەتتەرى ۈلكەن شەبەرلىك پەن تاباندىلىقتىڭ جەنە جوعارى دەڭگەيدەگى تالعامپازدىعىن كۆرسەتەدى.
ەجەلگى جەتىسۋدى ەر كەزەڭدە مەكەندەگەن باعزى جۇرتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, نانىم-سەنىمىنەن حابار بەرەتىن مۇرالار جيىنتىعى الماتى قالاسىنان 170 شاقىرىم سولتۈستىك-باتىستا, مەتىبۇلاق سەلولىق وكرۋگىنە قاراستى قاراباستاۋ اۋىلى ماڭىندا ورنالاسقان. جۇرت ونى بۈگىندە «تاڭبالى تاس» دەگەن اتاۋمەن قابىلدايدى. جالپى اۋدانى 3800 گەكتاردى الىپ جاتقان اۋماق بەينە بىر اشىق اسپان استىنداعى الىپ كۆرمە ىسپەتتى. مۇندا ەرتۈرلى دەۋىرگە تەن جۈزدەن استام ەسكەرتكىش بار. ولار قولا دەۋىرىنەن باستاپ بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى عاسىرلاردى جەنە كەيىنگى جىل ساناۋىمىزدى قامتىعان قونىستار, مولالار, ەرتەدەگى تاس قاشالعان ورىندار, پەتروگليفتەر جەنە قۇلشىلىق عيماراتتارى. ولاردىڭ بەرى بىرىگىپ, بىرنەشە مىڭ جىل بويى وسى جەردى مەكەندەگەن ەرتەدەگى جەنە كەيىنگى كەزدەگى حالىقتاردىڭ تاريحىن ناقتىلى كۆرسەتەتىن ارحەولوگييالىق كەشەن قۇرايدى. مۇنداعى نەگىزگى جەدىگەر – جاقپار تاستار بەتىندەگى ۈش مىڭعا جۋىق پەتروگليف. جارتاسقا قاشاپ سالىنعان سانسىز سۋرەتتەر گالەرەياسى نەگىزىنەن قولا دەۋىرىنە تەن.

كۈنگە تابىنۋدىڭ قۇپيياسى
بۈگىنگى بەينەلەۋ ۆنەرىنىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىن تاسقا سالىنعان سۋرەتتەردىڭ باسىم كۆپشىلىگىنىڭ ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ قوزعالىستاعى بەدەرلى بەينەلەرى قۇرايدى. مەسەلەن, تاستاعى «كۈن باستى» مەن «اي باستى» شەكىلگەن سۋرەتتە ەكەۋىن اينالا ون ەكى ادام قورشاپ, بيلەپ جۈر. نەشە مىڭ جىلدار ۆتسە دە, كومپوزيتسييا انادايدان كۆزگە انىق كۆرىنەدى. كۈنگە تابىنۋشىلاردىڭ سانى دەل 12 بولۋى تەگىن بولماسا كەرەك. جىلدىڭ 12 ايدان تۇراتىنىن, ادامنىڭ جاسى 12 جىل سايىن بىر مۈشەلگە تولىپ وتىراتىنىن ۇلى دالادا عۇمىر كەشكەندەر باياعىدان-اق توپشىلاعان-اۋ دەگەن ويعا جەتەلەيدى. جازبا دەرەك كۆزدەرىنە سۈيەنسەك, قوزعالىستاعى اڭ بەينەلەرى قولا, ساق كەزەڭدەرىندەگى حالىقتىڭ تۇرمىسىمەن جەكە تايپالاردىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ بولىپ تۇرعانىن دەلەلدەيدى. سول سيياقتى بۇعى, قابان, تاۋتەكە, بۇقا, قۇلان بەينەلەرى, توپتالىپ اڭ اۋلاۋ سەتى, جىلقىنى جۈگەندەپ مىنۋ, تۋ ۇستاعان سالت اتتى, ەكى دۆڭگەلەكتى اربا جەگىلگەن تۈيە سيياقتى كۆرىنىستەر ۆتە ەرتەدە بەدەرلەنگەن. كەيىنگى تۈركى دەۋىرىندە جاڭارتىلعان كەسكىندەر دە كەزدەسەدى. ەر سۋرەتتە بەلگىلى بىر مازمۇن بار. وتاندىق عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, مۇنداعى سۋرەتتەردە قازاق ۆنەر تاريحىنىڭ, فيلوسوفيياسىنىڭ باستاۋى جاتىر.
بىر قىزىعى, جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەر ارقىلى حالقىمىزدىڭ عىلىمي-تانىمدىق دەڭگەيىندە, سانالىق تەرەڭدىگىندە پايىمداۋعا, ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋدىڭ ەڭ ۈلكەن تەسىلدەرىن اڭعارۋعا بولادى. تىپتى, سول تۇستاعى اتا-بابالارىمىز جارتاس بەتىندەگى جالعىز اعاش بەينەسىن عارىشتىڭ ەمبەباپ مودەلىنىڭ بالاماسى رەتىندە كۆرسەتەدى. سول جالعىز سىزبانىڭ اياسىنا ۋاقىت, ورتا, عۇمىر كەڭىستىگىن سيعىزا بىلگەن. ال كەيبىر جارتاس سۋرەتتەرىنە تۆرت, جەتى سەۋلەنىڭ بەينەسىن تۈسىرگەن. وسى ارقىلى جىل, اي, كۈن, ماۋسىمنىڭ بەينەسى ايشىقتالعان.
كيەلى ورىندار تىزىمىنە ەنبەگەن نىسانداردىڭ بىرى قارادالا ۆڭىرىن ەندەي جاتقان داردامتى اۋىلىنىڭ وڭتۈستىگىندە 5 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قازانبۇلاق شاتقالىنداعى قولا, ساق تۈركى كەزەڭدەرىنىڭ قونىستارى ماڭىنداعى جارتاستاردا سالىنعان سۋرەتتەر. اتالعان نىسان قولا, ساق, تۈركى كەزەڭدەرىنىڭ قونىستارى ماڭىندا باعزى زاماندا كىشى-گىرىم رۋلىق عيباداتحانا رەتىندە وقشاۋلانعان زيارات ەتۋ قىزمەتىن اتقارعان.
وندا نەگىزىنەن ماعىناسى, تارتىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن ساق تايپالارىنىڭ شارۋاشىلىعىمەن تىكەلەي قاتىسى بار بۇعىنىڭ باسقا اۋماقتا كەزدەسپەيتىن بىرەگەي سۋرەتى ۈيسىن, تۈركى, كەزەڭدەرى مەن ورتا عاسىرلارعا جاتاتىن تۈيەنىڭ, اقىن بەينەلەنگەن تاۋ ەشكى, جىلقى مەن قۇلجانىڭ جەنە قوزعالىستاعى ادامنىڭ بەينەلەرى سالىنعان. ولاردىڭ مەن-ماعىناسى مەن مازمۇنى جامبىل اۋدانىنداعى قاراباستاۋ تاۋىنداعى «تاڭبالى», قۇلجاباسى تاۋىنداعى, ەسكەلدى اۋدانىنداعى ەشكىۆلمەس تاۋىنداعى پالەومەدەني ساكرالьدى ورىندار سانالاتىن جارتاستاعى سۋرەتتەردەن كەم تۈسپەيدى. سۋرەتتەر شاعىن جارتاس تاقتالارىنىڭ وڭتۈستiك جەنە وڭتۈستiك-باتىس بەتكەيلەرiنە قاشاپ سالىنعان. جالپى سانى 100-گە جۋىق. ولار نەگiزiنەن تاستى قاشاۋ ەدiسiمەن سالىنعان. سۋرەتتەردiڭ اراسىندا ادامداردىڭ جەنە جانۋارلاردىڭ بەينەلەرi كەزدەسەدi. كۆپ بەينەلi ۈلكەن كومپوزيتسييالار جوق, ەشكi جەنە ارقار اۋلاۋ كۆpiنicتepiندە كۆرۋگە بولادى. جىرتقىش اڭداردىڭ شۆپ قورەكتi جانۋارلارعا شابۋىل جاساعانى سۋرەتتەلەتiن سيۇجەتتەر دە بار. پەتروگليفتەردiڭ كۆپشiلiگiندە بۇعىلار, بۇقالار, ات مىنگەن ادامدار, تۈيەلەر, تەكەلەر ارقارلار كۆپتەپ بەينەلەنگەن.
بۇل سۋرەتتەر بيiك جارتاستاردىڭ بەتiنە سالىنعان. قازiرگi كەزدە بەلگىلى بiر پەتروگليفتiڭ پايدا بولعان ۋاقىتىن دەل انىقتاۋعا مۈمكiندiك جوق. الايدا تاريحشىلاردىڭ مەلىمەتتەرىنە سەيكەس وندا بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان شامامەن 2-3 مىڭ جىل بۇرىنعى قولا, ساق كەزەڭدەرىنىڭ تاسقا قاشاپ سالعان سۋرەتتەرى دەگەن بولجام جاسادىق. سۋرەتتەر نەگiزiنەن سۋدىڭ, جەلدiڭ اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ ەروزييالىق ەرەكەتiنە بەرiك ۇساق كريستاللدى تاستاردىڭ جىلتىر تەگiس بەتiنە سىزىپ بەينەلەنگەن. مۇنداعى تاستاعى سۋرەتتەر قاشاۋ جەنە سىزۋ ارقىلى سالىنعان, سونداي-اق, وسى تەسiلدەر ۈيلەستiرە قولدانىلعاندارى دا بار. ولاردا جانۋاردىڭ باسى مەن دەنە تۇرقى قاشالىپ, قۇيرىق-جالى, اياقتارى ۆتكip قۇرالمەن سىزىپ كەلتiرiلگەن.

ەشكىۆلمەسكە باردىڭ با?
ەسكەلدى اۋدانى, ەشكىۆلمەس تاۋ جوتاسىنداعى جارتاس بەتتەرى, شىڭ باسى مەن شاتقالداردا تاس بەتىندەگى بەينەلەر ساقتالىپ, قولا دەۋىرى مەن ورتاعاسىرداعى وسى ۆڭىردى مەكەندەگەن تايپالار ۆمىرىنەن سىر بەرىپ تۇر. كۆنە سۋرەتتەر 24 شاتقالدان تابىلىپ, ولاردىڭ سانى 10 مىڭنىڭ ۈستىندە ەكەنى انىقتالدى. 1886 جىلى ماۋسىمدا كۆكسۋ ستانساسى مەن جالعىزاعاش اۋىلىنىڭ د.كاشكاروۋ جەنە م.حمىلەۋ ەسىمدى كازاكتارى جەتىسۋ ەسكەري گۋبەرناتورىنا: «جالعىزاعاش اۋىلى ماڭىنداعى تەرەكتى سايىنان ۆتىپ كەلە جاتىپ, بىز جازۋى بار الپىسقا جۋىق تاس كۆردىك», – دەپ حابارلايدى. سودان باستاپ-اق, پاتشا ۆكىمەتى كۆكسۋ ۆزەنى تىلگىلەگەن اڭعاردى زەرتتەۋدى باستاپ كەتەدى. قازىرگى كۆكسۋ اۋدانىنىڭ تەرەكتى اۋىلىنىڭ شىعىس جاعىنداعى بيىك بەتكەيدەگى پەتروگليفتەر سول كەزدەن-اق ارحەولوگ عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىگەدى. الايدا ەرتۈرلى سەبەپپەن ەلەمدىك مەدەني مۇرا قورىنا كىرگىزىلمەي قالا بەرەدى. ەشكىۆلمەس تاۋىنداعى تاڭبالاردىڭ باسىم بۆلىگىن ارقار, تاۋتەكە, بۇعى سەكىلدى جانۋارلار قۇرايدى. اراسىندا ادام سۇلباسى, دىني رەسىم ۆتكىزگەندەر, ساداق اتقان, شوقپار كۆتەرىپ, تۋ ۇستاعاندار كەزدەسەدى. ودان بۆلەك, نۇر بەينەلى بەيمەلىم جاراتىلىستار دا بار. قاسقىر, يت, تۈلكى سەكىلدى جىرتقىشتار دا تابىلادى ىزدەگەنگە.
جالپى ەشكىۆلمەس پەتروگليفتەرى ەرتە كەزدەن-اق زەرتتەلىپ كەلەدى. كۆكسۋ اڭعارىنىڭ كۆنە دەۋىرىن اشۋ مەن زەرتتەۋ XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا-اق باستالعان. مۇندا ەشكىۆلمەس پەن شىبىندى تاۋىنىڭ شىعىس جاعىن بويلاي جالعىزاعاش اۋىلى مەن كۆكسۋ ستانساسى ارقىلى ىلە ۆلكەسىن سەمەي ۆڭىرىمەن جالعاستىراتىن باس پوشتا كۈرەجولى ۆتكەن. مۇندا قاپال جەنە گاۋريلوۋ ستانساسىنان (قازىرگى تالدىقورعان قالاسى) شىعىپ ىلە ۆزەنىنە, ودان ۋەرنىيعا اپاراتىن جول تۈسكەن. بۇل جولمەن شوقان ۋەليحانوۋ, پەتر سەمەنوۋ-تيانь-شانسكيي, ۋاسيليي رادلوۋ, نيكولاي سەۋەرتسوۋ, يۋان مۋشكەتوۋ سىندى كۆپتەگەن زەرتتەۋشى جۈرىپ ۆتىپ, عىلىمي جاڭالىقتار اشتى. كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستاندىق عالىمدار ەشكىۆلمەس پەتروگليفتەرىنىڭ سىرى اشۋعا تالپىندى. اتاپ ايتقاندا, ارحەولوگتار ە.اگەەۋا, ك.قاراباسپاقوۋا جەنە ا.مارьياشەۋ باستاعان زەرتتەۋ جۇمىستارىن ا.روگوجينسكيي, ا.گورياچەۋ, كارل بايپاقوۋ جالعاستىرادى. سۆيتىپ, كۈللى ەلەم ەشكىۆلمەس پەتروگليفتەرى جايلى دەرەككە قانىعىپ, قازاق دالاسىنىڭ اسىل قۇندىلىعىنا تامساندى.

ۇلى دالادا تۇنعان سىر
قولا, ساق, تۈركى كەزەڭدەرىنىڭ زيراتتارىندا باسىندا – انتروپومورفتى ەسكەرتكىش رەتىندە قويىلاتىن جازۋى بار, گرانيتتەن قاشالىپ جاسالعان تاقتالار – جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ الاسا جەنە ورتا بيىك تاۋلى بۆلىكتەر سۋىقتۆبە, شۆلدىادىر, ماتاي تاۋلارىنىڭ ەتەگىندە جيى كەزدەسەدى. ولاردا جازۋدان باسقا ساداق, سەمسەر, قورامساقتىڭ سۋرەتى بار. كۆكسۋ اۋدانىنداعى قولا, ساق كەزەڭىنەن باستاۋ الاتىن ەجەلگى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان جارتاستاعى سۋرەتتەر ۈش دەڭگەيلى تاۋ ارالىق ورتا كۆكسۋ, مولالى, اقتەكشە ويىستارىمەن ولاردى قورشاپ جاتقان شاعان (2552م), لاباسى (1562م), ەشكىۆلمەس (1054م), قاراشوقى (1398م), شۆلدىادىر (1126م), تاۋلارىندا شوعىرلانعان. الاكۆل ۆڭىرىنىڭ ىنتالى, اقشي, بەسكۆل, ۈشارال, قارابۇلاق جەنە لەپسى اۋىلدارىنداعى بالبالتاستاردا بەينەلەنگەن ادام مۈسىنىنىڭ اڭشىلىقپەن نەمەسە بەلگىلى بىر كەسىپپەن اينالىسقانى قاشالىنىپ جاسالعان. ولار – بالبال تاستار, ساندىق تاستار, قوشقار تاستار, مۋفلون اتالاتىن مۈيىزدەرى شەڭبەرىنە وراتىلعان جانۋارلار: ىرى تاۋتەكە, تاۋەشكىلەر. سونداي-اق, ىرى جانۋارلار يت پەن اڭ اۋلاۋ فورماسىندا تاۋ ەتەگىندەگى جالپاق تاستارعا قاشالىپ جاسالادى. قارابۇلاق جەنە ىنتالى تاۋلارىنداعى پەتروگليفتەر IV-III جەنە VIII-IX عاسىرلاردا جاسالعان دەگەن بولجام بار. الاكۆل ۆڭىرىندەگى تاۋلارىندا كۆنە پەتروگليفتەر اسا كۆلەمدە جاقپار تاسقا سالىنعان سۋرەتتە مۈيىزدەرى بۇراتىلعان تاۋتەكەلەرەمەن مارالداردىڭ يت تەكتىلەردىڭ بىر كۆرىنىسى ميفتىك سارىنداعى كومپوزيتسييا دەپ باعالايمىز.
ەسىرەسە, ەجەلگى سۋرەتشىلەردىڭ شەبەر جاساعانى ارقاردىڭ نەمەسە قوشقاردىڭ باسى, مۈيىزى. ول زەرگەرلىك ىستەر (جۈزىكتە, بىلەزىكتە, مويىن القادا, شولپىدا) جيى كەزدەسەدى. بۇل ەجەلگى دەستۈر قازاق زامانىنا جەتىپ, «قوشقار مۈيىز» قازاق ۆنەرىنىڭ ۇلتتىق تۈرىنە اينالدى. ايتالىق, ەسىك قالاسىنان تابىلعان جاس جىگىتتىڭ باس كيىمى (تەلپەك) ارقار مۈيىزدى التىننان جاسالعان. سونداي-اق, تاۋتەكە بەينەسى دە, بۆكەننىڭ, ەلىكتىڭ باسى, ولاردىڭ جاۋدىرەگەن كۆزى تۈرلى تۇرمىستىق بۇيىمدا ىڭعايىنا قاراي قولدانىلعان. سونىمەن قاتار, ارىستاننىڭ سىرتقى كەلبەتىن سيپاتتاۋ ارقىلى ونىڭ مىنەزىن, داعدىلى كۆرىنىستەرمەن كۆرسەتە بىلگەن. تىپتى, ارىستاندى اڭ پاتشاسى رەتىندە سيپاتتاۋمەن قاتار, ونىڭ قۇلاعىن سالپيتىپ تۆمەن تۈسىرىپ نەمەسە شۈنتيتىپ جوعارى كۆتەرىپ قويۇ ارقىلى ەزىلگە دە اينالدىرعان. تاعى بىر ايتا كەتەرلىگى, جىرتقىش اڭدار ۆمىرىن بەينەلەۋدە ەجەلگى شەبەرلەردىڭ كۆبىرەك وي بۆلگەنى – بۆرى بەينەسى. وعان كۆڭىل بۆلۋ ەكى تۈرلى تاريحي جاعدايعا بايلانىستى بولسا كەرەك. بىرى, بۆرىنىڭ شارۋاعا كۆپ زييان كەلتىرەتىندىگى بولسا, ەكىنشىدەن, ونى كيەلى كۈشتىڭ بەينەسى رەتىندە تانىعان. بۇل ەكى تۈرلى تانىم بۆرى بەينەسىنىڭ ەر الۋان تۈردە بەينەلەنۋىن كەلتىرىپ شىعارعان. ونىڭ التىننان, قولادان قۇيىلعان باس مۈسىنى, قۇلاعى, تابانى, تىرناقتارى «ات-ەبزەلدەردە» جيى ۇشىراسادى. قىسقاسى, سول كەزدە سۋرەت ۆنەرىندە «اڭ بەينەلەۋ ەدىبىنىڭ» تەرەڭ دامىعانىن اڭعارامىز. الايدا كەيىنگى ۋاقىتتا اڭ بەينەلەۋ ەدىبى كۆمەسكىلەنىپ, تەك ولاردىڭ نوبايىن عانا كۆرسەتەتىن جاڭا بىر نىشان – ويۇ-ۆرنەك تۈرىندە ايشىقتاۋ جاقسى دامىعان.
دەمەك, جارتاس بەتىندەگى سۋرەتتەردىڭ مازمۇنى بىردەن-بىرگە بايىپ, وقيعاسى كەمەلدەنىپ وتىرعان. بۇعان ەۋەلى ەرتەدەگى سىزبالار مەن كەيىنگى سىزبالارداعى ايىرماشىلىق دەلەل بولا الادى. مىسالى, العاشقى سىزبالاردا جالعىز ادام نەمەسە اڭ, تاعى باسقا دا زات بەينەلەنسە, كەيىن كەلە جىرتقىش اڭدارمەن بولعان كۈرەس, تابىنداعى مالدى قورعاۋ جولىنداعى باتىرلىقتار انىق كۆرسەتىلەدى. كۆشپەندىلەر وسى ارقىلى ۆزدەرىنىڭ ەستەتيكالىق ۆرەسىن ەيگىلەپ وتىردى. بىراق بۇل تۋرالى عالىمدار: «ۈيسىن دەۋىرىندە, ەجەلگى ساق كۆشپەندىلەرى زامانىندا بيىك ۆرەدەگى سكيفتىك ستيلь نەمەسە جابايى جانۋارلار ستيلى سىندى ۆنەر تۈرلەرى كەيىنگى كەزدە قۇلدىراپ جوعالۋعا بەت العان» دەگەن تۇجىرىمىنا كەلىسپەسكە شاراڭ جوق. بىراق سول كەزدەگى بابالارىمىزدىڭ پاراساتى بىزگە سۋرەت ۆنەرىنىڭ قۇپيياسىن باسقا ەلدەن ىزدەمەي-اق, ۆزىمىزدەن قاراستىرۋدىڭ كەرەكتىگىن سىنالاپ تۇرعانداي سەزىلەدى. بىراق وسى ساپارعا ات باسىن بۇرىپ, ىز شالعانداردىڭ قاتارى از بولىپ تۇرعانى قىنجىلتادى. دەسە دە, جارتاس بەتىندەگى ەجەلگى ستيلь بىرتىندەپ قۇلدىراعانىمەن قازاق حالقىنىڭ سۋرەت ۆنەرىن ۆزىندىك ۆزگەشەلىگىمەن تاريحقا تاڭبالاپ كەتتى. سونىمەن قاتار, جانۋارلار دۈنيەسىنىڭ بەينەسىن سحەماعا اينالدىراتىن قولدانبالى ۆنەر جارىققا شىقتى. قازاقستاننىڭ وڭتۈستىك شىعىسىن مەكەن ەتكەن سان الۋان تايپالاردىڭ بەينەلەۋ ماشىعى وسىلايشا جەتىلە كەلە قازىرگى جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ تۇرمىستىق بۇيىمدارعا, ەشەكەي زاتتارعا ايشىقتالاتىن ويۇ-ۆرنەكتەر ۈلگىسىندە بىزگە جەتتى. ۋاقىت ۆتە كەلە تۈركى تايپالارى تۈگەلگە دەرلىك قابىلداعان يسلام دىنىنىڭ تانىمى جەرگىلىكتى بەينەلەۋ ۆنەرىنە ۆزىندىك ىقپالىن تيگىزبەي قويمادى. سوناۋ ساق زامانىنان جەتكەن ادام-قۇداي بەينەسىن سالۋ ۈردىسى مۈلدە ۆشتى. اڭداردىڭ سۋرەتىن سالۋ ەدىبى دە كۆمەسكىلەنە بەرىپ, الدىڭعى قاتارعا سحەما-ۆرنەكتەرمەن قاتار, شەبەرلىكپەن ايشىقتالعان اراب جازۋلارى شىقتى. ەشەكەيلى سۋرەتتە – ىدىستارعا, كيىمدەرگە, ۈي جيھازدارىنا كەستەلەنىپ سالىندى.
بۈگىنگە دەيىن بۇزىلماي, قيراماي جەتكەن پەتروگليفتەردى كەلەشەككە جەتكىزۋ, ۆسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋ – وتانىن سۈيەتىن, تۋعان جەرى مەن ەلىنىڭ تاريحىن قۇرمەتتەيتىن ەربىر ازاماتتىڭ باستى مىندەتى. سوندىقتان دا ەشكىۆلمەس تاستاعى تاڭبالارىن ساقتاۋ, قورعاۋ الدىڭعى ورىندا تۇرۋى تيىس. ۆيتكەنى بارلىق زامان مەن عاسىرلاردى قامتىعان سۋرەتتەردىڭ ىشىندە ەرتە تەمىر دەۋىرىنىڭ, قولا دەۋىرىنىڭ, ساق زامانىنىڭ بەلگىلەرى بار. عىلىمدا «اڭ ستيلى» دەپ اتالاتىن ساقتار دەۋىرىنەن جەتكەن مەدەني مۇرانىڭ قۇندىلىقتارى پەتروگليفتەر اراسىنان تابىلادى. بىر سۆزبەن ايتقاندا, قازاق دالاسىنداعى ۆركەنيەتتىڭ ىزدەرى – وسى بەينەلەردە جاتىر. سىرىن تاۋىپ, جىگىن اشقانعا تاستاعى تاڭبا قۇپيياسىن اشادى.
قاجەت انداس, ۆلكەتانۋشى
https://qazaqadebieti.kz/25876/zhetisu-zhartas-suretteri










