Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Арнайы жобалар Конференция

ӘОЖ 632.937:632.7:634.11 СИВЕРС АЛМАСЫНЫҢ ТАБИҒИ ПОПУЛЯЦИЯЛАРЫН ЗИЯНКЕСТЕРДЕН ҚОРҒАУДА ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

admin
2026/09/03
Конференция, Қажет ақпарат
0
ӘОЖ 632.937:632.7:634.11 СИВЕРС АЛМАСЫНЫҢ ТАБИҒИ ПОПУЛЯЦИЯЛАРЫН ЗИЯНКЕСТЕРДЕН ҚОРҒАУДА ЭНТОМОФАГТАРДЫ ҚОЛДАНУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Аңдатпа. Мақалада Жетісу өңіріндегі Сиверс алмасының (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) табиғи популяцияларында кездесетін негізгі зиянкестер, олардың биологиялық ерекшеліктері және оларды биологиялық әдіспен реттеу мүмкіндіктері қарастырылған. Сиверс алмасы – мәдени алма сорттарының арғы тегі болып саналатын, дүниежүзілік маңызы бар реликті түр. Табиғи алма ормандарында зиянкестердің таралуы ағаштардың өсуіне, табиғи жаңаруына және популяциялардың тұрақтылығына кері әсер етеді. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану шектеулі болғандықтан, экологиялық қауіпсіз биологиялық қорғау әдістерін енгізудің маңызы артып келеді. Сонымен қатар, Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea және Coccinellidae тұқымдасының энтомофагтарын пайдалану мүмкіндіктері қарастырылып, олардың табиғи экожүйелердегі рөлі сипатталған. Энтомофагтарды пайдалану биоалуантүрлілікті сақтауға, пестицидтік жүктемені азайтуға және табиғи орман экожүйелерінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Кілтті сөздер: Malus sieversii, биологиялық қорғау, энтомофагтар, орман экожүйесі, зиянкестер, биоалуантүрлілік.

Кіріспе. Сиверс алмасы (Malus sieversii (Ledeb.) M.Roem.) – қазіргі мәдени алма сорттарының арғы тегі болып саналатын, дүниежүзілік маңызы бар реликті жеміс ағашы. Оның табиғи популяциялары Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Жетісу және Іле Алатауының тау бөктерлерінде сақталған. Бұл түрдің генетикалық қорын сақтау биоалуантүрлілікті қорғаудың ғана емес, сонымен қатар әлемдік селекцияның маңызды бағыттарының бірі болып табылады [1, 2].

Табиғи алма ормандарына климаттың өзгеруі, антропогендік ықпал және зиянды организмдердің таралуы елеулі қауіп төндіреді. Әдеби деректер бойынша, Сиверс алмасында фитофаг жәндіктердің 120-дан астам түрі кездеседі, олардың ішінде алма жемірі (Cydia pomonella L.), жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.), алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller), жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) және өрмекші кенелер кең таралған әрі қауіпті зиянкестер қатарына жатады [3, 4]. Бұл фитофагтар жапырақтарды, өркендерді, гүлдер мен жемістерді зақымдап, ағаштардың физиологиялық жағдайын әлсіретеді және табиғи жаңаруына кері әсер етеді.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану экожүйеге, пайдалы жәндіктерге және табиғи биоалуантүрлілікке теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан мұндай аумақтарда зиянкестер санын реттеудің экологиялық қауіпсіз тәсілдерін дамыту ерекше өзекті болып табылады. Осындай тиімді бағыттардың бірі – зиянкестердің табиғи жаулары болып табылатын энтомофагтарды пайдалану. Энтомофагтар фитофагтардың санын табиғи жолмен реттеп, экожүйедегі трофикалық тепе-теңдікті сақтауға және пестицидтік жүктемені төмендетуге мүмкіндік береді [5, 6].

Осыған байланысты Сиверс алмасының табиғи популяцияларында кездесетін негізгі зиянкестерге әдеби шолу жасап, оларды биологиялық әдіспен реттеудің қазіргі мүмкіндіктерін талдау және табиғи орман экожүйелерінде энтомофагтарды қолданудың перспективаларын бағалаудың маңызы зор.

Сиверс алмасының негізгі зиянкестері. Сиверс алмасы табиғи орман экожүйелерінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Алайда оның табиғи популяцияларына әртүрлі фитофаг жәндіктер тұрақты түрде зиян келтіреді. Әдеби мәліметтер бойынша, Сиверс алмасында жәндіктердің 120-дан астам түрі тіркелгенімен, олардың аз ғана бөлігі ағаштардың өсіп-дамуына, табиғи жаңаруына және өнім түзуіне елеулі әсер етеді [3, 4]. Сиверс алмасының табиғи популяцияларында кең таралған негізгі зиянкестері 1-суретте көрсетілген.

Табиғи алма ормандарында кең таралған әрі экономикалық және экологиялық тұрғыдан маңызды зиянкестердің бірі – алма жемірі (Cydia pomonella L.). Бұл зиянкес жемістің ішіне еніп, тұқым камерасын зақымдайды, нәтижесінде жемістер мерзімінен бұрын түсіп, тұқымдарының қалыпты дамуы бұзылады. Табиғи жағдайда мұндай зақымдану Сиверс алмасының табиғи көбеюіне де кері әсерін тигізеді.

Жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.) мен алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller) жапырақтарды зақымдайтын негізгі фитофагтар болып табылады. Олардың жұлдызқұрттары жапырақтарды орап немесе өрмекпен шырмап қоректенеді, соның салдарынан жапырақтың фотосинтездік белсенділігі төмендеп, ағаштардың физиологиялық жағдайы әлсірейді.

Сорғыш зиянкестердің ішінде жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) ерекше орын алады. Ол жас өркендер мен жапырақтардың шырынын сорып, олардың деформациялануына, өсуінің баяулауына және ағаштардың жалпы әлсіреуіне себеп болады. Сонымен қатар бітелер бөлетін тәтті шырынның әсерінен күйе саңырауқұлақтары дамып, жапырақтардың қалыпты қызметі бұзылады.

Өрмекші кенелер, әсіресе қызыл жеміс кенесі (Panonychus ulmi Koch), құрғақ әрі ыстық жылдары жаппай көбейіп, жапырақтардың ерте сарғаюына және түсуіне әкелуі мүмкін. Мұндай жағдай ағаштардың қысқа төзімділігін төмендетіп, келесі жылғы вегетациялық кезеңнің қалыпты өтуіне кері әсер етеді.

Жоғарыда аталған зиянкестердің бір мезгілде таралуы табиғи алма ормандарының фитосанитариялық жағдайын нашарлатып, ағаштардың өсуі мен табиғи жаңаруына кері әсер етеді. Сондықтан оларды дер кезінде анықтау, тұрақты фитосанитариялық мониторинг жүргізу және экологиялық қауіпсіз қорғау шараларын енгізу ерекше маңызға ие. Сиверс алмасына зиян келтіретін негізгі зиянкестердің зақымдайтын мүшелері мен зияндылық деңгейі 1-кестеде келтірілген.

1-кесте – Сиверс алмасының негізгі зиянкестері және олардың зияндылығы

Зиянкес Зақымдайтын мүшесі Зияндылығы
Алма жемірі (Cydia pomonella L.) Жемісі Жоғары
Жапырақ ширатқыштар (Archips spp.) Жапырағы Жоғары
Алма күйесі (Yponomeuta malinellus Zeller.) Жапырағы Орташа-жоғары
Жасыл алма бітесі (Aphis pomi De Geer) Өркені, жапырағы Орташа
Қызыл жеміс кенесі (Panonychus ulmi Koch.) Жапырағы Орташа

Энтомофагтарды қолдану перспективалары. Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғауда өсімдіктерді қорғаудың экологиялық қауіпсіз әдістерін дамыту ерекше маңызға ие. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда химиялық инсектицидтерді қолдану пайдалы энтомофаунаға, тозаңдандырғыш жәндіктерге және табиғи биоалуантүрлілікке кері әсер етуі мүмкін. Осыған байланысты зиянкестердің табиғи жауларын пайдалану табиғи экожүйелердің тұрақтылығын сақтаудың тиімді бағыттарының бірі болып саналады.

Әлемдік тәжірибеде жұмыртқа паразиттері Trichogramma туысының өкілдері алма жемірі (Cydia pomonella), жапырақ ширатқыштар (Archips spp.) және басқа да қабыршаққанатты зиянкестердің санын реттеуде кеңінен қолданылады. Бұл энтомофагтар зиянкестердің жұмыртқаларын паразиттеп, олардың жұлдызқұрттарының дамуына жол бермейді. Сондықтан оларды табиғи алма ормандарында қолдану перспективалы бағыттардың бірі болып табылады [7, 8]. Қабыршаққанатты зиянкестердің жұлдызқұрттарына қарсы жоғары тиімділігімен белгілі дернәсіл паразитоиды Bracon hebetor Say табиғи реттеу жүйесінде маңызды орын алады. Бұл энтомофаг жұлдызқұрттарды салдандырып, олардың денесіне жұмыртқа салады, нәтижесінде зиянкес әрі қарай дамымайды. Bracon hebetor жапырақ ширатқыштар мен басқа да жапырақпен қоректенетін зиянкестердің санын төмендетуде перспективалы биоагент ретінде қарастырылуы мүмкін. Сорғыш зиянкестерге қарсы табиғи жағдайда кең таралған жыртқыш энтомофагтардың маңызы зор. Солардың ішінде алтынкөздер (Chrysoperla carnea Steph.) және қанқыздар тұқымдасының (Coccinellidae) өкілдері жасыл алма бітесі (Aphis pomi) мен басқа да жұмсақ денелі фитофагтарды белсенді түрде жояды. Бұл жыртқыштардың табиғи популяцияларын сақтау және олардың санын арттыру химиялық өңдеулерді азайтып, табиғи биологиялық тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді.

Энтомофагтарды қолдану фитосанитарлық мониторингпен, зиянкестердің фенологиясын бақылаумен және табиғи жаулардың сақталуына бағытталған орман шаруашылығы шараларымен үйлестірілген жағдайда ғана жоғары тиімділік береді. Сондықтан Сиверс алмасының табиғи популяцияларын қорғауда биологиялық әдісті интегралды қорғау жүйесінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде қарастырған жөн. Жеміс ағаштарының негізгі зиянкестері мен оларды биологиялық жолмен реттеуге ұсынылатын энтомофагтар 2-кестеде көрсетілген.

2-кесте – Сиверс алмасының негізгі зиянкестеріне қарсы қолдануға ұсынылатын энтомофагтар

Зиянкес Энтомофаг Әсер ету сатысы Қолдану мақсаты
Cydia pomonella Trichogramma spp. Жұмыртқа Зиянкестің дамуын ерте кезеңде тежеу
Archips spp. Trichogramma spp. Жұмыртқа Жұлдызқұрттардың шығуын азайту
Yponomeuta malinellus Trichogramma spp. Жұмыртқа Популяцияның көбеюін шектеу
Жапырақ ширатқыштардың жұлдызқұрттары Bracon hebetor Жұлдызқұрт Дернәсілдердің санын төмендету
Aphis pomi Chrysoperla carnea Жұлдызқұрт, имаго Біте популяциясын табиғи реттеу
Aphis pomi Coccinellidae Жұлдызқұрт, имаго Сорғыш зиянкестердің санын азайту

Қорытынды. Сиверс алмасының табиғи популяцияларын сақтау Қазақстанның биоалуантүрлілігін қорғаудың және мәдени алма сорттарының генетикалық қорын сақтаудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Табиғи алма ормандарының фитосанитарлық жағдайына алма жемірі (Cydia pomonella), жапырақ ширатқыш көбелектер (Archips spp.), алма күйесі (Yponomeuta malinellus), жасыл алма бітесі (Aphis pomi) және басқа да фитофагтардың таралуы елеулі әсер етеді. Әдеби деректерді талдау табиғи экожүйелер жағдайында зиянкестердің санын реттеуде энтомофагтарды қолданудың жоғары әлеуетке ие екенін көрсетті. Trichogramma spp., Bracon hebetor, Chrysoperla carnea және Coccinellidae тұқымдасының өкілдері қабыршаққанатты және сорғыш зиянкестердің негізгі түрлерін биологиялық жолмен шектеуге мүмкіндік береді. Сиверс алмасының табиғи популяцияларында энтомофагтарды қолдану фитосанитарлық мониторингпен және табиғи жауларды сақтауға бағытталған шаралармен үйлестірілуі тиіс. Болашақта олардың жергілікті табиғи жағдайларға бейімделуін, тиімділігін және биологиялық қорғау жүйесіне енгізу мүмкіндіктерін бағалауға бағытталған кешенді зерттеулер жүргізу қажет.

 Әдебиеттер тізімі:

  1. Dzhangaliev A.D. The wild apple tree of Kazakhstan. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 303–371. https://doi.org/10.1002/9780470650868.ch2.
  2. Forsline P.L., Aldwinckle H.S., Dickson E.E., Luby J.J., Hokanson S.C. Collection, maintenance, characterization and utilization of wild apples of Central Asia. // Horticultural Reviews. – 2003. – Vol. 29. – P. 1–61.
  3. Jashenko R., Tanabekova G. Insects that damage the wild populations of Malus sieversii in Kazakhstan. // IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. – 2019. – Vol. 298. – 012018. https://doi.org/10.1088/1755-1315/298/1/012018.
  4. Туреханова Р.М., Танабекова Г.Б. Наиболее важные насекомые-вредители яблони Сиверса (Malus sieversii) в Казахстане // Eurasian Journal of Ecology. – 2018. – № 4. – С. 90–97.
  5. Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Biological peculiarities of Archips rosana, the insect pest of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in the Trans-Ili Alatau Ridge. // Online Journal of Biological Sciences. – 2020. – Vol. 20(4). – P. 190–195.
  6. Zhang X., Zhang Y., Poland T.M., Lu Z. et al. Agrilus mali density and damage in wild apple (Malus sieversii) forests in Central Eurasia under four different management strategies. // Entomologia Generalis. – 2021. – Vol. 41(3). – P. 257–266.
  7. Tanabekova G., Jashenko R., Lu Z. Assessment of biological and ecological characteristics of Sievers apple tree pests in Trans-Ili Alatau, Kazakhstan. // Sustainability. – 2023. – Vol. 15(14). – 11303.
  8. Tanabekova G., Tursynkulov A., Jashenko R., Lu Z. Harmfulness of insects of the Sievers apple tree (Malus sieversii) in Kazakhstan. // Biodiversitas. – 2024. – Vol. 25(9). – P. 3168–3178.
  9. Tegtmeier R., Švara A., Gritsenko D., Khan A. Malus sieversii: a historical, genetic, and conservational perspective of the primary progenitor species of domesticated apples. // Horticulture Research. – 2025. – Vol. 12.
  10. Hajek A.E., Eilenberg J. Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Cambridge University Press, 2018.
  11. Van Driesche R.G., Hoddle M.S., Center T.D. Control of Pests and Weeds by Natural Enemies: An Introduction to Biological Control. – Blackwell Publishing, 2008.

Chernova I. Biological Protection of Plants: Ontological Approach. // Proceedings. – 2024.

Алпысбаева К.А., Әділханқызы А., Нурманов Б.Б., Жұмахмет Ә.А. 

«Ж. Жиембаев атындағы Қазақ өсімдік қорғау және карантин ғылыми-зерттеу институты» ЖШС

karlygashazirbekovna@gmail.com

5 2 votes
Рейтинг статьи
Қаралым 21
Өлке тарихы ұрпаққа аманат
Қажет ақпарат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026
ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»
Қажет ақпарат

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026
Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?
Қажет ақпарат

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026
Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері
Конференция

Qandas.kz сайтындағы өлкетану мақалаларын ағылшын тіліне аудару негіздері

October 8, 2026
Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі
Қажет ақпарат

Қызылтіл зиягүл – Жетісу Алатауының сирек гүлі

September 30, 2026
Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы
Конференция

Жетісу мен Ертіс өңірінің археологиялық және сакралды мұрасы

September 30, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz