
ورنالاسقان جەرى: الاكۆل اۋدانىنىڭ كۆلباي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قىزىلقايىڭ اۋىلىنىڭ جانىنداعى «جالقۇم» دەپ اتالاتىن جەردە.
سيپاتتاماسى: جاقانباي بي – سادىر رۋىنىڭ ىشىندە كەنەنباي – بۋلان ۇرپاعى بۆلتەك بالاسى. «سادىر–ماقانشى» بولىسىنىڭ بولىسى. شامامەن 1825-1897 جىلدارى اراسىندا ۆمىر سۈرگەن. بالالارى مۇحامادييار جەنە قاسىم. مۇحامادييار جاقانباەۋ زاڭگەر, پەتەربور زاڭ ينستيتۋتىنىڭ 2 كۋرسىن بىتىرگەن. ەكەسى جاقانبايدىڭ ورنىنا بولىستىق سايلاۋعا تۈسىپ, وقۋىن توقتاتقان.
اڭىز-ەڭگىمەسى: استىڭ بەرىلۋىنىڭ دە سەبەبى – 1876 جىلى ەرەيمەنتاۋدا ۆتكەن كەرەي ساعىناي ەسۇلىنىڭ اسىنا سادىر جاقانباي بيدى ارنايى شاقىرادى. وعان 9 جاسار ۇلى ۇلى مۇحاماديياردى ەرتە بارعان بي قايتار جولىندا ساعىنايدىڭ بالاسى پاڭ نۇرماحامبەتتىڭ استى ۇيىمداستىرعان, ۆيكىزگەن, ەلگە كۆرسەتكەن قۇرمەتىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرىپ, «ۇل تۋسا وسىلاي تۋسا بولادى» دەگەندەن ۇلى مۇحامادييار. «ەكە سەن ۆلىپ كۆر, بىز بەرىپ كۆرەيىك» دەپ جاۋاپ قاتقان ەكەن. سول اماناتتى ۇمىتپاعان مۇحامادييار ەكەسى قايتىس بولعان سوڭ اس ۆتكىزۋگە دايىندالا باستايدى.
1898 جىلى كۈز ايىندا مۇحامادييار جاقانباەۋتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 6 اي بۇرىن ساۋىن ايتىلىپ, ۈش جۈزدىڭ يگى جاقسالارىنىڭ باسىن قوسىپ, ۈلكەن اس بەرگەن. استى جالايىردىڭ بولىسى جەلمەندە باسقارعان دەسەدى. جالايىر جەلمەندە بي مەن جاقانباي اتامىز كۆزى تىرىسىندە اجىراماس دوس بولعان كۆرىنەدى. ولاردىڭ دوستىعى جايلى جەلمەندە بيدىڭ جاقانباي بيگە جولداعان سەلەمىنەن كۆرۋگە بولادى:
سەلەمدە جاقانبايعا بىر ات بەرسىن,
ۈش جىلعى مىنىلمەگەن قۇر ات بەرسىن.
بۇيىمتاي ورىندالسا ويداعىداي,
تۆلەمىن ۈش جىلدان سوڭ سۇراپ بەرسىن.
دەۋلىگى ۆزىمدەي بولسىن,
مەستىگى ۆزىڭدەي بولسىن.
سۇلۋلىعى الپاس تۆرەدەي بولسىن,
جۈرىسى جۈسىپ قاجىنىڭ جۈرىسىندەي بولسىن.
اق قاپتال, اق ايىل بولماسىن,
قيسىق قۇيرىق, مۈكىس قۇلاق بولماسىن, – دەپ دوستىق سەلەمىن جولداعان ەكەن. وسىلايشا ارالارىندا الىس-بەرىس جۈرگەن ەل اعالارىنىڭ دوستىعى جاراسىمدى بولعان كۆرىنەدى.
سوندىقتان جاقانباي بيگە ارنالعان استى جەلمەندى بيدىڭ باسقارۋى ورىندى. ونىڭ كۆمەكشىسى بولىپ سادىر – قۇدييار جەكسەمباي جۈرگەن. اس قازىرگى الاكۆل اۋدانىنىڭ كۆلباي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى قىزىلقايىڭ اۋىلىنىڭ جانىنداعى «جالقۇم» دەپ اتالاتىن جەردە ۆتكەن. بۇل جەر ەسىلىندە مۇقانشى تۆرى دەپتە اتالعان ەكەن.
تويعا اباي قۇنانباەۋ باستاعان شەكەرىم قۇدايبەرگەنۇلى, تەتتىمبەت كۈيشى, قۇسبەك اقىن, ەسەت نايمانباەۋ, ۈيسىن باقتىباي اقىن, جالايىر جەلمەندە تىشانۇلى, ماماننىڭ تۇرىسبەگى, سادىر قۇس اقىن, ماتاي تۈبەك اقىندار قاتىسادى. يگى-جاقسىلار اسقا باتا بەرىپ,سادىر ەلىنە جاقسى نيەتتىلەگىن جەتكىزىپ, قۇران وقىپ, ەل-جۇرتتى بەرەكە-بىرلىككە باعاتتاعان.
اباي باستاعان ارعىندار, تەتتىمبەت كۈيشى باستاعان ۆنەرپازدار ەلدى دۋمانعا بۆلەگەن. تويدا ەر جۈزگە 100 ۈيدەن تىگىلىپ, سويىس, كۈتۋشى قويىلعان. 100 جورعا اتقا مىنگەن 100 جىگىت 1 شاقىرىم جەردەن تاباق تارتقان. سول تويدا تاباق تاسىعان جىگىتتەردىڭ ۇرپاقتارى بۈگىندە كۆلباي اۋىلىندا تۇرادى. استىڭ قاۋىپسىزدىگىن باۋبەك بالۋان باستاعان قارىمدى ازاماتتار كۈزەتكەن.
35 شاقىرىمدىق الامان بەيگەگە 100 باس جىلقى, جاياۋ جارىسقا 50 باس جىلقى تىگىلىپتى. الاماندا ساپا دەگەن كىسىنىڭ «اقبەلبەۋ» اتى قارا وزىپ كەلىپ, باس بەيگەنى الىپتى. جاياۋ جارىستا جالايىر ەلىنىڭ كەلىنى, جەز كيىك اتانعان نۇرعايسا بىرىنشى بولىپ مەرەگە جەتىپتى. بالۋان كۈرەستە نىسانقۇل بالۋان قارسىلاس شاق كەلتەرمەپتى. ول كىسى قارسىلاسىن ىشتەن شالىپ تۇرىپ, سول قولىمەن ناسىباي اتادى ەكەندە جەرگە الىپ ۇراتىن بولىپتى. بۇل اڭىز بولىپ وسى كۈنگە شەيىن ايتىلىپ جۈر. بۇل اس قازا تاريحىندا ۈش جۈزدىڭ باسى قوسىلىپ بەرىلگەن ەڭ سوڭعى اس دەسە دە بولادى.ۈش جۈزدىڭ باسىن قوسىپ بەرگەن استىڭ كەيىپكەرى جاقانباي بيدىڭ نەمەرە قارىنداسى سىپايى انادان تاراعان ەسىركەسىن اقساقال كۆلباي اۋىلىندا تۇرادى.
2020 جىلى 20 جىلدىق ىزدەنىستىڭ نەتيجەسىندە جاقانباي بيدىڭ جەرلەنگەن ورنىن تاپتىق. قورىمنىڭ تابىلۋىنا جاقانباي بيدىڭ اسىندا باسقارۋشى بولعان جەكسەنبايدىڭ ۇرپاعى قىزىلقايىڭ اۋىلىندا تۇراتىن ەبىلداۇلى تۆلەۋحان اقساقالدىڭ كۆمەگى ەرەكشە بولدى. وسىدان كەيىن كەسەنەنىڭ باسىنا بەلگى تاس ورناتىپ, بابا رۋحى تۈگەندەلدى.
سەرسەن بەيتۆك (جۇماعاليەۋ) قولجازباسى نەگىزىندە رەتتەلدى.
«الاكۆل» گازەتى.
№30 (7961) 24.07.2021, سەنبى.
مالايۇلى احمەتتىڭ جاقانباي بيدى جوقتاۋى
.Q-Andas ақпарат
الدييار بىزدىڭ بابامىز,
ۈشەۋ ەكەن انامىز.
بابامنان تۋعان تۆرتەۋى,
سارى قىمىز سابامىز.
مەدەت بايدا جيىندا,
مەمبەت بي بار دانامىز.
بازار-نازار قوس جۈيرىك,
كىم بار ونداي سانامىز.
ورازگەلدى, ورازبەك,
اسىلدار قاتارىنا الامىز.
جاقانباي كۆشتى دۈنيەدەن,
اعايىن سىزگە شاعامىز.
مالقار, زەرگەر, تەۋىمبەت,
جاقىندا بەرىك سانامىز.
بولىپ كەتتى جاقانباي,
جۇرتقا جاقسى اتاندى-اي.
جاقا اعامنىڭ اقىلى,
ويجايلاۋ مەن قاپالداي,
كەنەنبايدىڭ ىشىندە,
باق كىسى بار باپانداي.
بابامنان تۋعان شالقىباي,
سۈيكىمدى سۇلۋ شاپانداي.
ارعى اتام مەنىڭ الدييار,
سەگىز سەڭگىر ۇلى بار.
مەدەت, قۋات, كەنەنباي,
كەنجەباي, اسان تابىلار,
اقپان, توقپان, دۆنەنباي.
الدييارمەن تۋىسقان,
بىر ستارشىن قۇدييار.
جەكەسەنباي ەلگە بەلگىلى,
جاقسىلىق ىسكە بولدى جار.
ساۋرىق مومىنعا بولىستى,
مامبەتاي كۈزەك قونىستى.
قازانعاپ, ەلەۋ, قالدىعۇل,
تۈزەگەن قيسىق, شالىستى.
باي ارىستان, ەر مۇسا,
باي بولىپ جۈر تابىستى.
جاقانباي كەتتى دۈنيەدەن,
جاقىن ەتتى الىستى.
انداعا جاقتى ساۋرىق,
سايلاۋ دەگەن داۋرىق.
سايلاۋ دەسە جۇرت قىزار,
كۈيلى قۇستاي شاڭعىتىپ.
ارىن مەنەن تاسىبەك,
كەتپەسىن ەلىڭ جاۋىعىپ.
ادامعا ىسقاقا الدىرماس,
قالماسا جاتىپ, اۋىرىپ.
ستامبەك تۆرە ەر كىسى,
ساۋىردىڭ تاۋداي بەلگىسى.
ەبەن العان بولىسىڭ,
اتاسىنىڭ ۈلگىسى.
قارلىعاش اتا جەتىباي,
سابىرسىز مومىن بىر كىسى.
تىلەۋلى باتىر ۆنەرلى,
وزعان جوق ودان ۆزگەسى.
كۈش ارتىلماس شۈيەدەن,
سۈت ارتىلماس بيەدەن.
جاراتقان جاپپار يەدەن,
ۈش ارىستىڭ بىرەۋى,
قالماس ەگەر جۈيەدەن.
سىپاتاي قاجى ەل اسقان,
قىدىرمەنەن جاناسقان.
ارتىلماي تۇر مەدەكە,
ايداعان مالىن الاشتان.
قاسەن, قاسىم, تىلەۋلى,
قايىرىمدى بولىپ قاراسقان.
ۆنەرى اسىپ ۆزگەدەن,
جاساعان مۈلكى جاراسقان.
باقىتىنا باۋبەكتىڭ,
تابىلماس ادام تالاسقان.
شۈيەنىڭ شۆبى كەبەنە,
دەۋلەتىن جانعا تەڭەمە.
ۆسەرباي باتىر اقساقال,
جاتتاندى سۆزگە ەرەمە.
مۈشەباي, قۇرمان, كۆبەنتاي,
جۆنسىز ىسكە كۆنەمە.
يسا بولىس ەركىنبەك,
دۇشپانعا نامىس بەرەمە.
قۇرمانباي مەن باپاڭنىڭ,
ەكەكۋىن جانعا تەڭەمە.
قاراۋىل يسا, ەركىنبەك,
ەكپىندى سۆيلەر سەرپىندەپ.
اقىل تولىق بولعان سوڭ,
بيلەگەن ەلدى ەركىندەپ.
جاقانباي كۆشتى دۈنيەدەن,
بۆلمەگەن جاندى بىرتىندەپ.
قاۋىم جۇرتىم امانبول,
ەرتەڭىنە بولسىن ەركىندىك.











