
Ornalasqan jeri: Alakól audanynyń Kólbai auyldyq okrugine qarasty Qyzylqaiyń auylynyń janyndaǵy «Jalqúm» dep atalatyn jerde.
Sipattamasy: Jaqanbai bi – sadyr ruynyń ishinde Kenenbai – Bulan úrpaǵy Bóltek balasy. «Sadyr–Maqanshy» bolysynyń bolysy. SHamamen 1825-1897 jyldary arasynda ómir súrgen. Balalary Múhamadiyar jáne Qasym. Múhamadiyar Jaqanbaev zańger, Peterbor Zań institutynyń 2 kursyn bitirgen. Ákesi Jaqanbaidyń ornyna bolystyq sailauǵa túsip, oquyn toqtatqan.
Ańyz-áńgimesi: Astyń beriluiniń de sebebi – 1876 jyly Ereimentauda ótken kerei Saǵynai Esúlynyń asyna sadyr jaqanbai bidi arnaiy shaqyrady. Oǵan 9 jasar úly úly Múhamadiyardy erte barǵan bi qaitar jolynda Saǵynaidyń balasy Pań Núrmahambettiń asty úiymdastyrǵan, óikizgen, elge kórsetken qúrmetine rizashylyǵyn bildirip, «Úl tusa osylai tusa bolady» degenden úly Múhamadiyar. «Áke sen ólip kór, biz berip kóreiik» dep jauap qatqan eken. Sol amanatty úmytpaǵan Múhamadiyar ákesi qaitys bolǵan soń as ótkizuge daiyndala bastaidy.
1898 jyly kúz aiynda Múhamadiyar Jaqanbaevtiń úiymdastyruymen 6 ai búryn sauyn aitylyp, Úsh júzdiń igi jaqsalarynyń basyn qosyp, úlken as bergen. Asty jalaiyrdyń bolysy Jálmende basqarǵan desedi. Jalaiyr jálmende bi men Jaqanbai atamyz kózi tirisinde ajyramas dos bolǵan kórinedi. Olardyń dostyǵy jaily jálmende bidiń Jaqanbai bige joldaǵan sáleminen kóruge bolady:
Sálemde Jaqanbaiǵa bir at bersin,
Úsh jylǵy minilmegen qúr at bersin.
Búiymtai oryndalsa oidaǵydai,
Tólemin úsh jyldan soń súrap bersin.
Dáuligi ózimdei bolsyn,
Mestigi ózińdei bolsyn.
Súlulyǵy Alpas tóredei bolsyn,
Júrisi Júsip qajynyń júrisindei bolsyn.
Aq qaptal, aq aiyl bolmasyn,
Qisyq qúiryq, múkis qúlaq bolmasyn, – dep dostyq sálemin joldaǵan eken. Osylaisha aralarynda alys-beris júrgen el aǵalarynyń dostyǵy jarasymdy bolǵan kórinedi.
Sondyqtan jaqanbai bige arnalǵan asty jálmendi bidiń basqaruy oryndy. Onyń kómekshisi bolyp Sadyr – Qúdiyar Jeksembai júrgen. As qazirgi Alakól audanynyń Kólbai auyldyq okrugine qarasty Qyzylqaiyń auylynyń janyndaǵy «Jalqúm» dep atalatyn jerde ótken. Búl jer ásilinde Múqanshy tóri depte atalǵan eken.
Toiǵa Abai Qúnanbaev bastaǵan SHákárim Qúdaibergenúly, Táttimbet kúishi, Qúsbek aqyn, Áset Naimanbaev, úisin Baqtybai aqyn, jalaiyr Jálmende Tyshanúly, Mamannyń Túrysbegi, sadyr Qús aqyn, matai Túbek aqyndar qatysady. Igi-jaqsylar asqa bata berip,sadyr eline jaqsy niettilegin jetkizip, Qúran oqyp, el-júrtty bereke-birlikke baǵattaǵan.
Abai bastaǵan arǵyndar, táttimbet kúishi bastaǵan ónerpazdar eldi dumanǵa bólegen. Toida ár júzge 100 úiden tigilip, soiys, kútushi qoiylǵan. 100 jorǵa atqa mingen 100 jigit 1 shaqyrym jerden tabaq tartqan. Sol toida tabaq tasyǵan jigitterdiń úrpaqtary búginde Kólbai auylynda túrady. Astyń qauipsizdigin Baubek baluan bastaǵan qarymdy azamattar kúzetken.
35 shaqyrymdyq alaman báigege 100 bas jylqy, Jayau jarysqa 50 bas jylqy tigilipti. Alamanda Sapa degen kisiniń «Aqbelbeu» aty qara ozyp kelip, bas báigeni alypty. Jayau jarysta jalaiyr eliniń kelini, jez kiik atanǵan Núrǵaisa birinshi bolyp márege jetipti. Baluan kúreste Nysanqúl baluan qarsylas shaq keltermepti. Ol kisi qarsylasyn ishten shalyp túryp, sol qolymen nasybai atady ekende jerge alyp úratyn bolypty. Búl ańyz bolyp osy kúnge sheiin aitylyp júr. Búl as qaza tarihynda Úsh júzdiń basy qosylyp berilgen eń sońǵy as dese de bolady.Úsh júzdiń basyn qosyp bergen astyń keiipkeri jaqanbai bidiń nemere qaryndasy Sypaiy anadan taraǵan Esirkesin aqsaqal Kólbai auylynda túrady.
2020 jyly 20 jyldyq izdenistiń nátijesinde Jaqanbai bidiń jerlengen ornyn taptyq. Qorymnyń tabyluyna Jaqanbai bidiń asynda basqarushy bolǵan Jeksenbaidyń úrpaǵy Qyzylqaiyń auylynda túratyn Ábildaúly Tóleuhan aqsaqaldyń kómegi erekshe boldy. Osydan keiin keseneniń basyna belgi tas ornatyp, baba ruhy túgendeldi.
Sársen BÁITÓK (Júmaǵaliev) qoljazbasy negizinde retteldi.
«Alakól» gazeti.
№30 (7961) 24.07.2021, senbi.
Malaiúly Ahmettiń Jaqanbai bidi joqtauy
Aldiyar bizdiń babamyz,
Úsheu eken anamyz.
Babamnan tuǵan tórteui,
Sary qymyz sabamyz.
Medet baida jiynda,
Mámbet bi bar danamyz.
Bazar-Nazar qos júirik,
Kim bar ondai sanamyz.
Orazgeldi, Orazbek,
Asyldar qataryna alamyz.
Jaqanbai kóshti dúnieden,
Aǵaiyn sizge shaǵamyz.
Malqar, Zerger, Táuimbet,
Jaqynda berik sanamyz.
Bolyp ketti Jaqanbai,
Júrtqa jaqsy atandy-ai.
Jaqa aǵamnyń aqyly,
Oijailau men Qapaldai,
Kenenbaidyń ishinde,
Baq kisi bar Bapandai.
Babamnan tuǵan SHalqybai,
Súikimdi súlu shapandai.
Arǵy atam meniń Aldiyar,
Segiz seńgir úly bar.
Medet, Quat, Kenenbai,
Kenjebai, Asan tabylar,
Aqpan, Toqpan, Dónenbai.
Aldiyarmen tuysqan,
Bir starshyn Qúdiyar.
Jekesenbai elge belgili,
Jaqsylyq iske boldy jar.
Sauryq momynǵa bolysty,
Mambetai kúzek qonysty.
Qazanǵap, Eleu, Qaldyǵúl,
Túzegen qisyq, shalysty.
Bai Arystan, er Músa,
Bai bolyp júr tabysty.
Jaqanbai ketti dúnieden,
Jaqyn etti alysty.
Andaǵa jaqty Sauryq,
Sailau degen dauryq.
Sailau dese júrt qyzar,
Kúili qústai shańǵytyp.
Aryn menen Tasybek,
Ketpesin eliń jauyǵyp.
Adamǵa Ysqaqa aldyrmas,
Qalmasa jatyp, auyryp.
Stambek tóre er kisi,
Sauyrdyń taudai belgisi.
Áben alǵan bolysyń,
Atasynyń úlgisi.
Qarlyǵash ata Jetibai,
Sabyrsyz momyn bir kisi.
Tileuli batyr ónerli,
Ozǵan joq odan ózgesi.
Kúsh artylmas SHúieden,
Sút artylmas bieden.
Jaratqan Jappar ieden,
Úsh arystyń bireui,
Qalmas eger júieden.
Sypatai qajy el asqan,
Qydyrmenen janasqan.
Artylmai túr medeke,
Aidaǵan malyn Alashtan.
Qasen, Qasym, Tileuli,
Qaiyrymdy bolyp qarasqan.
Óneri asyp ózgeden,
Jasaǵan múlki jarasqan.
Baqytyna Baubektiń,
Tabylmas adam talasqan.
SHúieniń shóbi kebene,
Dáuletin janǵa teńeme.
Óserbai batyr aqsaqal,
Jattandy sózge ereme.
Múshebai, Qúrman, Kóbentai,
Jónsiz iske kóneme.
Isa bolys Erkinbek,
Dúshpanǵa namys bereme.
Qúrmanbai men Bapańnyń,
Ekekuin janǵa teńeme.
Qarauyl Isa, Erkinbek,
Ekpindi sóiler serpindep.
Aqyl tolyq bolǵan soń,
Bilegen eldi erkindep.
Jaqanbai kóshti dúnieden,
Bólmegen jandy birtindep.
Qauym júrtym amanbol,
Erteńine bolsyn erkindik.
Q-Andas ақпарат.











