

Ornalasqan jeri: Almaty oblysy, Sarqan audany, Kókterek auyly, Lepsi-Qyzylqaiyń jolynyń 26 shaqyrymynda, Kóten táuip kesenesiniń irgesinde, kúrejolodan 3 shaqyrym jerde Lepsi ózeniniń boiynda ornalasqan.
Zerttelui: Jergilikti ólketanushylar zerttep júr. Qazir áulieniń tarihyn túgendeudi «Jetisu» ólketanushylar ortalyǵy» QB ólketanushylary qolǵa aldy.
Sipattamasy: Báitik damolda 1815 jyly myna páni dúnieniń esigin ashqan eken. Báitik atanyń basyna qoiylǵan qúlpytasta onyń ómirden ótken jyly 1902 jyl bolyp jazylǵan. Báitik atanyń dini oquy óte kúshti bolǵan desedi, ózi qúdiretti kúshti Allanyń súiikti pendesine ainalyp, dúǵamen qanshama aǵaiyn-tuysy men aldyna kelgen nauqastardy qúlan-taza aiyqtyra bilgen. Atamyz ózine em izdep kele jatqandardyń arasynda auruynan jazylatyndary bar bolsa, iesi qozyp «áne, kele jatyr, mine, kelip qaldy» dep aldyn ala bilip otyrady eken.
Ańyz-áńgime:
Báitik damolda jaily ápsana
Ei, adamzat,
dúnie boqqa toiynǵan,
Ómir barda, ólim baryn moiynda.
Sende bizdei bolaryńdy úmytpa,
Minájat qyl,
oilan aqiret jaiynda.
(Báitik damoldanyń qúlpytasyna qashalyp jazylǵan báiit)
Jer janaty – Jetisu ólkesindegi Sarqan audanyna qarasty Kókterek auyly – áulieler men ańyz adamdar mekeni. Osy auyl mańaiynda máńgilik túraq tepken áulie Qońyrbaiúly Kóten táuip pen Tileukeúly Báitik damolda jaily ańyz áńgimeler úrpaqtan-úrpaqqa jetip, el esinde jattalyp qalǵan. Kónekóz qariyalardyń aituynsha, qos áulieniń biri Báitik damolda 1815 jyly myna páni dúnieniń esigin ashqan eken. Báitik atanyń basyna qoiylǵan qúlpytasta onyń ómirden ótken jyly 1902 jyl bolyp jazylǵan.
Jalpy, Báitik atanyń dini oquy óte kúshti bolǵan desedi, ózi qúdiretti kúshti Allanyń súiikti pendesine ainalyp, dúǵamen qanshama aǵaiyn-tuysy men aldyna kelgen nauqastardy qúlan-taza aiyqtyra bilgen. Atamyz ózine em izdep kele jatqandardyń arasynda auruynan jazylatyndary bar bolsa, iesi qozyp «áne, kele jatyr, mine, kelip qaldy» dep aldyn ala bilip otyrady eken.
Damolda kim?
Osyndai keremet qasieti men dini biliminiń myqtylyǵy ol kisini «damolda» dárejesine deiin kótergen. «Damolda» – bizdiń úǵymymyzda aǵa molda deńgeiine jetu degen maǵynany bildiredi. Damolda bolu úshin joǵary dini mektepti támamdap, jazbasha kuálik alyp shyǵu jáne tórt túrli ilim-bilimdi tolyqtai igeru kerek bolady.
Onyń birinshisi: Qúran Kárimdi 90 paiyz audaryp, túsinu qajet, yaǵni arabsha jazylǵan san túrli Qúran tápsirlerin oquy kerek. Sebebi músylmandar ústanatyn islam dini Qúrani Kárim – «Allanyń sózi» dep tanylady. Ekinshiden, kez kelgen hadis kitaptaryn audaryp, maǵynasyn túsinetin boluǵa tiisti. Al hadistiń ózi – Múhammed paiǵambardyń (s.a.u.) sózi men isterin dáripteitin ańyz-áńgimeler, ǵibrattar onyń súiikti is-áreketteri bolǵandyqtan, ol músylman qauymy ómiriniń san aluan dini-qúqyqtyq máselelerin qamtityn Qúrannan keiingi ekinshi qúqyqtyq qújat. Jalpy, músylmandarǵa belgili hadis kitaptary altau, olar: «Sahih Múslim», «Sahih Búhari», «Sahih Ábu Dáuit», «Sahih Tármizi», «Sahih ibnu Májá», «Sahih Nasai». Al damolda bolǵan adam osy atalǵan alty kitaptyń eń az degende bireuin tolyq oqyp shyǵyp, audara bilui shart. Úshinshiden, Fiqhty tolyq ári jaqsy igeruge tiisti. Fiqh – degenimizdiń ózi tereń túsinu men jan-jaqty úǵynu, senim degendi bildiredi. Tórtinshiden, arab tilin tereń meńgerui qajet. Dini joǵary mektepte oqymasa da, joǵaryda atap ótken tórt túrli ǵylymdy jalpy igerip aluy mindetti. Anyǵyraq aitsaq, damolda joǵary bilim almasa da, ózdiginen izdenip, ǵúlamalyq deńgeige kóterile alady.
Osy joǵaryda aitqannyń bárin aqylǵa salyp paiymdasaq, Báitik babamyzdyń dini bilimi men taqualyǵy búgingi kúni múhit asyp, islam universitetterin bitirip kelgen din ǵúlamalary men ǵalymdarynan asyp túspese, kem bolmaǵanyn baiqaimyz.
Múndai damoldalyq deńgeige jetken áulie Báitik atamyzdyń islam mádenieti men SHyǵys ádebietinen de habarynyń barlyǵy ózinen-ózi túsinikti.
Áulie men periniń shaiqasy
Kókterek auylynda áulie ata jaily ártúrli ańyzdar men ápsanalar jii aitylady. Sonyń biri – Báitik damoldanyń Ayagóz syrtqy okruginiń aǵa súltany Aǵadaiúly Beksúltan tóreniń elirme auruyna úshyraǵan qyzyn emdep, qúlan-taza dertinen aiyqtyryp jiberui.
Zamanynda Ayagóz atyrabyna bilik júrgizip, orasan abyroi men bedelge ie bolǵan tarihi túlǵa Beksúltan tóreniń súiikti qyzy ayaq astynan adam tanymai, eshkimdi tyńdamai, elirip auyrady. Hali kún ótken saiyn múshkildenip, júdep-jadap óletin jaǵdaiǵa dushar bolady.
Beksúltan tóre «malym – janymnyń sadaǵasy» dep qazaq eliniń tórt tarabyna shabarman shaptyryp, bailyǵyn shashyp, Atyrau men Arqadan da emshi, baqsy men balgerlerdi qos-qostap aldyrǵan deidi. Ókinishke qarai, auzyn Aiǵa bilegen álgilerdiń bireui de tóre qyzynyń betin beri qarata almapty. Jasaǵan em-domdary beishara qyzǵa qonbaq túgil, densaulyǵy odan ári nasharlai túsedi.
Kúnderdiń kúninde shaqshadai basy sharadai bolyp, amaly tausylǵan Beksúltan tórege Qyryqqúdyq-Mámbetbai dalasynan kelip-ketip júretin bir aǵaiyny jolyǵyp: «myna Qysqash tauynyń ońtústigindegi qalyń el Sadyrda aty ańyzǵa ainalǵan Báitik degen molda bar, oquynyń kúshtiligin júrty tamsana aityp, auyzdarynan tastamaidy. Aǵasy, «alystan arbalaǵansha, nege jaqynnan dorbalamasqa»?! Qyzyńyzdy emdeu bir kelse, sol Báitik moldanyń qolynan kelui ǵajap emes», – deidi.
Myna sózdi estigen bette amaly qúryp otyran Beksúltan tóre «úmitsiz –shaitan» dep, qosaǵyna at jetektegen sońǵy shabarmanyn Qysqash tauynyń etegin mekendegen Báitik moldaǵa shúǵyl attandyryp jiberedi. Dúzaǵashtan suyt shyqqan shabarman Arǵanatyny bauyrlap, «Qodar qazǵan qúdyǵynan» bir at shaldyryp, susynyn qandyrady. Jolai kezdesken jolaushy-júrginshi, malshylardan jón súrai otyryp, Qysqash tauyn asyp, Lepsi ózenine qúlapty. Ózenniń arǵy betindegi Aralqúmdy mekendep otyrǵan Báitik moldaǵa jolyǵyp, tóresiniń ótinishin jetkizedi. Qolynan kelgen qaiyrymdylyǵyn el igiligine jaratudan tartynbaityn molda, tez arada emge qajet dúnielerin jiystyryp, el orynǵa otyra bere Ayagóz ózeniniń Balqash kóline qúyatyn túsyn betke alyp, júrip ketedi.
SHabarmannyń sózi men júrisine qaraǵanda, eki ortanyń qashyqtyǵy júz shaqyrymnan asady dep meńzegen Báitik baba kelesi kúni tús aua dittegen jerine jetedi.
Azdap tynyǵyp, as-suyn ishken soń molda auru qyzǵa jaqyndap, tamyryn ústaǵan bette tereń kúrsinip, basyn shaiqaidy. Qasynda únsiz túrǵan qyz ákesine qarap: «Beksúltan tóre, balańyzdyń jaǵdaiy múshkil, en dalada kóship júrgen jyn-periniń salqyny tigen. Tigeni bylai túrsyn, peri múlde iektep alǵan. Ony qaitara alam ba, joq pa, bir Qúdaiǵa ǵana ayan. Bilgenimdi ayamai oqyp, shamam jetkenshe barymdy salaiyn», – dep dúǵasyn bastap ketken eken.
Bir qaryn sary maidy aldyryp, tamaǵy qúrǵap, áli azaya bastaǵan shaqta, tańdaiyna bir qasyq maidan salyp otyrǵan damolda dúǵasyn toqtatpai úzaq uaqyt oqi beredi. Tynym tappai bir kún, bir tún damylsyz oqyǵan dúǵanyń kúshtiliginen qinalyp, ter basyp alasúryp isingen moldanyń tik jaǵaly kóileginiń túimesi byrt etip, úzilip ketken kórinedi. Sol sátte túndigi aiqara ashylǵan shańyraqtan basy adamnyń basyndai, qos qúlaǵy qalqiǵan jylan keiiptes peri moldanyń aldyna kelip, top ete túsipti.
Daiyndap otyrǵan bes órim tobylǵy qamshysymen álgi perini osyp-osyp jibergen Báitik molda: «Búdan bylai adam balasy júrgen jerge jaqyndasań, óz obalyń ózińe!» – dep aqyrady. Janary jasaurap, músápirge ainalǵan peri, uádesin berip, ilezde jym-jylas joq bolǵan eken deidi. Ábden qaljyraǵan Báitik ata, úi ielerine saqtyq sharalaryn qatty eskertip, perilerden qyzdy kúzetudi tapsyryp, ózi úiqyǵa den qoyady.
Biraq kúzetshiler búl tapsyrmaǵa tym salǵyrt qarap, «myqty oqymysty moldanyń ózi úiyqtap qaldy, bizdiń kózimizge kórinbeitin perini qalai ústamaqpyz» dep tań aldynda olar da qalyń úiqyǵa ketedi. Úrymtal sátti ańdyp júrgen peri óshtesken Báitik ataǵa qaita kelip, tiiskenin eshbir kúzetshi sezbei de qalady. Osy arpalysta álgi peri álsirep jatqan atanyń bir kózine qatty zaqym keltiredi. Soǵan qaramastan, esin jiǵan babamyz dúǵamen perini qaita qúlatyp, basyn kesip alypty. Ony el attaityn tabaldyryqtyń astyna kómip, ózi sol túsqa tósek salyp, qaita úiqyǵa ketken eken deidi halyq auzyndaǵy ápsana.
Eshkim dertinen aiyqtyra almaǵan qyzyn jazyp, periniń kózin joiǵan Báitik atamyzǵa Beksúltan tóre úlken qúrmet kórsetip, syi jasap, qoshemettep shyǵaryp salǵan-mys.
Biraq elge kelgen soń da, periler atanyń sońynan ańduyn qoimaidy, kózi sál ilinse, túsine jylan beinesinde kirip, maza beruden qalady. Múnyń toqtamasyn bilgen Báitik áulie ózi túraqtap, meken etip júrgen jerdegi jylandardyń tilin dúǵamen bailap tastaǵan kórinedi. Taǵy bir ańyzda Báitik damoldanyń perini tútqyndap, qoi baqtyryp qoiǵany jaily aitylady. Sondai jaǵdaiǵa jetip túrsa da, óshtesken periler ataǵa «seniń túqym-túqiyanyńa deiin maza bermeimiz» degen eken.
Osy damoldanyń tikelei úrpaǵy, Kókterek auylyn san jyldar boiy basqarǵan Júnistiń Jamboly atty atamyz jylannan ólerdei qoryqqan kórinedi. Bir ǵajaby, kúni búginge deiin qansha órip júrse de, Kókterek óńirinde ómiri jylan shaqty degen pendeni kezdestirmeisiz. Osydan keiin, Báitik damoldanyń qúdireti men qasietine senbei kórińiz…
Qazidyń betinde qalǵan tańba
Qasietti atanyń qúdiretin baiqatatyn taǵy bir oqiǵa bylaisha órbidi. Auyldyń basqarmalary Jambol men Qazi degen sholaq belsendi qyrdaǵy malshy auyldy tekserip, kóńilderi tolyp, baby jetken bal qymyzdan qanǵansha iship, auyldy betke alyp kele jatsa kerek. Ara-túra astaryndaǵy elirgen attaryn qamshylap, jarysyp qoyatyn olar Báitik atanyń ziratynyń túsyna qalai kelip qalǵanyn da baiqamaidy. Sol kezde, Jambol aqsaqal Qaziǵa qarap: «Áulie atamnyń beiitiniń mańaiynan shauyp ótuge bolmas, endi attyń tizginin tartyp, aqyryndaiyq», – dese kerek.
Álginde ishken qymyzdyń buyna jelpingen Qazi bolsa: «Oi, Jake, sizder osy qyryq jyl búryn ólip, súiegi qurap qalǵan atalaryńyzdyń ruhyna sengendi qoimaidy ekensizder», – dep odan ári shaba jónelgen eken. Erteńgisin, tańerteń júmysqa daiyndalyp jatqan Jambol atanyń úiine, qorqynyshtan kózi sharasynan shyqqan Qazidiń áieli kelip, kúieuiniń auzy-basy qisaiyp qalǵanyn jetkizedi.
Gáptiń neden bolǵanyn birden úqqan Jakeń álgilerge bir malyn soiyp, qan shyǵaryp, Báitik atanyń basyna qonyp, jalbarynyp keshirim súrauyn túsindiredi. Áulie basyna túnegen Qazi belsendiniń túsine túnde ata kirip: «Saǵan meni ómir boiy úmytpastai belgi qaldyramyn», – degen eken. SHynymen de, sol kisiniń auzy qisaiǵan qalpy ómirden ótipti.
…1993 jyly Kókterektegi áulie Báitik atadan taraǵan úrim-bútaǵy jinalyp, ol kisi ómirden ótken 1902 jyldary salynǵan eski beiitiniń syrtynan aq kirpishpen qorshap, ziratyn jańartty. Atadan taralatyn úrpaǵy men bala-shaǵasy basyna qúlpytasyn qoiyp, as berip, Qúran baǵyshtady. Asqa jinalǵan qauymnyń qarasy da qalyń nópir boldy.
Áulie ataǵa toqsan jyldan keiin kórsetilgen búl qúrmet, kúni búginge deiin jalǵasyp, Lepsi-Sarqant qara jolynyń boiyndaǵy Báitik damolda ziratynyń basyna aqtyǵyn bailap, tileuin tilep, qúlshylyq etip, Qúran oqityndar legi tolas tappaidy. Búginde atanyń kelini Áripjamal Júnisova apaiymyz dástúrdi jalǵastyryp, ziyarat etushilerge baba múrasyn bayandap, shyraqshylyq mindetin atqaruda.
Auyly men arysy ardaqtaǵan áulie atamyzdyń sharapaty tiip, aruaǵy bárimizdi qoldai bersin…
Esenai Ińkárbaev
https://qazaqadebieti.kz/39957/b-jtik-damolda-zhajly-psana
Q-Andas ақпарат.











