

ورنالاسقان جەرى: الماتى وبلىسى, سارقان اۋدانى, كۆكتەرەك اۋىلى, لەپسى-قىزىلقايىڭ جولىنىڭ 26 شاقىرىمىندا, كۆتەن تەۋىپ كەسەنەسىنىڭ ىرگەسىندە, كۈرەجولودان 3 شاقىرىم جەردە لەپسى ۆزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان.
زەرتتەلۋى: جەرگىلىكتى ۆلكەتانۋشىلار زەرتتەپ جۈر. قازىر ەۋليەنىڭ تاريحىن تۈگەندەۋدى «جەتىسۋ» ۆلكەتانۋشىلار ورتالىعى» قب ۆلكەتانۋشىلارى قولعا الدى.
سيپاتتاماسى: بەيتىك دامولدا 1815 جىلى مىنا پەني دۈنيەنىڭ ەسىگىن اشقان ەكەن. بەيتىك اتانىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستا ونىڭ ۆمىردەن ۆتكەن جىلى 1902 جىل بولىپ جازىلعان. بەيتىك اتانىڭ دىني وقۋى ۆتە كۈشتى بولعان دەسەدى, ۆزى قۇدىرەتتى كۈشتى اللانىڭ سۈيىكتى پەندەسىنە اينالىپ, دۇعامەن قانشاما اعايىن-تۋىسى مەن الدىنا كەلگەن ناۋقاستاردى قۇلان-تازا ايىقتىرا بىلگەن. اتامىز ۆزىنە ەم ىزدەپ كەلە جاتقانداردىڭ اراسىندا اۋرۋىنان جازىلاتىندارى بار بولسا, يەسى قوزىپ «ەنە, كەلە جاتىر, مىنە, كەلىپ قالدى» دەپ الدىن الا بىلىپ وتىرادى ەكەن.
اڭىز-ەڭگىمە:
بەيتىك دامولدا جايلى ەپسانا
ەي, ادامزات,
دۈنيە بوققا تويىنعان,
ۆمىر باردا, ۆلىم بارىن مويىندا.
سەندە بىزدەي بولارىڭدى ۇمىتپا,
مىنەجات قىل,
ويلان اقيرەت جايىندا.
(بەيتىك دامولدانىڭ قۇلپىتاسىنا قاشالىپ جازىلعان بەيىت)
جەر جاناتى – جەتىسۋ ۆلكەسىندەگى سارقان اۋدانىنا قاراستى كۆكتەرەك اۋىلى – ەۋليەلەر مەن اڭىز ادامدار مەكەنى. وسى اۋىل ماڭايىندا مەڭگىلىك تۇراق تەپكەن ەۋليە قوڭىربايۇلى كۆتەن تەۋىپ پەن تىلەۋكەۇلى بەيتىك دامولدا جايلى اڭىز ەڭگىمەلەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, ەل ەسىندە جاتتالىپ قالعان. كۆنەكۆز قارييالاردىڭ ايتۋىنشا, قوس ەۋليەنىڭ بىرى بەيتىك دامولدا 1815 جىلى مىنا پەني دۈنيەنىڭ ەسىگىن اشقان ەكەن. بەيتىك اتانىڭ باسىنا قويىلعان قۇلپىتاستا ونىڭ ۆمىردەن ۆتكەن جىلى 1902 جىل بولىپ جازىلعان.
جالپى, بەيتىك اتانىڭ دىني وقۋى ۆتە كۈشتى بولعان دەسەدى, ۆزى قۇدىرەتتى كۈشتى اللانىڭ سۈيىكتى پەندەسىنە اينالىپ, دۇعامەن قانشاما اعايىن-تۋىسى مەن الدىنا كەلگەن ناۋقاستاردى قۇلان-تازا ايىقتىرا بىلگەن. اتامىز ۆزىنە ەم ىزدەپ كەلە جاتقانداردىڭ اراسىندا اۋرۋىنان جازىلاتىندارى بار بولسا, يەسى قوزىپ «ەنە, كەلە جاتىر, مىنە, كەلىپ قالدى» دەپ الدىن الا بىلىپ وتىرادى ەكەن.
دامولدا كىم?
وسىنداي كەرەمەت قاسيەتى مەن دىني بىلىمىنىڭ مىقتىلىعى ول كىسىنى «دامولدا» دەرەجەسىنە دەيىن كۆتەرگەن. «دامولدا» – بىزدىڭ ۇعىمىمىزدا اعا مولدا دەڭگەيىنە جەتۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. دامولدا بولۋ ۈشىن جوعارى دىني مەكتەپتى تەمامداپ, جازباشا كۋەلىك الىپ شىعۋ جەنە تۆرت تۈرلى ىلىم-بىلىمدى تولىقتاي يگەرۋ كەرەك بولادى.
ونىڭ بىرىنشىسى: قۇران كەرىمدى 90 پايىز اۋدارىپ, تۈسىنۋ قاجەت, ياعني ارابشا جازىلعان سان تۈرلى قۇران تەپسىرلەرىن وقۋى كەرەك. سەبەبى مۇسىلماندار ۇستاناتىن يسلام دىنى قۇراني كەرىم – «اللانىڭ سۆزى» دەپ تانىلادى. ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن حاديس كىتاپتارىن اۋدارىپ, ماعىناسىن تۈسىنەتىن بولۋعا تيىستى. ال حاديستىڭ ۆزى – مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ا.ۋ.) سۆزى مەن ىستەرىن دەرىپتەيتىن اڭىز-ەڭگىمەلەر, عيبراتتار ونىڭ سۈيىكتى ىس-ەرەكەتتەرى بولعاندىقتان, ول مۇسىلمان قاۋىمى ۆمىرىنىڭ سان الۋان دىني-قۇقىقتىق مەسەلەلەرىن قامتيتىن قۇراننان كەيىنگى ەكىنشى قۇقىقتىق قۇجات. جالپى, مۇسىلماندارعا بەلگىلى حاديس كىتاپتارى التاۋ, ولار: «ساحيح مۈسلىم», «ساحيح بۇحاري», «ساحيح ەبۋ دەۋىت», «ساحيح تەرميزي», «ساحيح يبنۋ مەجە», «ساحيح ناساي». ال دامولدا بولعان ادام وسى اتالعان التى كىتاپتىڭ ەڭ از دەگەندە بىرەۋىن تولىق وقىپ شىعىپ, اۋدارا بىلۋى شارت. ۈشىنشىدەن, فيقھتى تولىق ەرى جاقسى يگەرۋگە تيىستى. فيقھ – دەگەنىمىزدىڭ ۆزى تەرەڭ تۈسىنۋ مەن جان-جاقتى ۇعىنۋ, سەنىم دەگەندى بىلدىرەدى. تۆرتىنشىدەن, اراب تىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋى قاجەت. دىني جوعارى مەكتەپتە وقىماسا دا, جوعارىدا اتاپ ۆتكەن تۆرت تۈرلى عىلىمدى جالپى يگەرىپ الۋى مىندەتتى. انىعىراق ايتساق, دامولدا جوعارى بىلىم الماسا دا, ۆزدىگىنەن ىزدەنىپ, عۇلامالىق دەڭگەيگە كۆتەرىلە الادى.
وسى جوعارىدا ايتقاننىڭ بەرىن اقىلعا سالىپ پايىمداساق, بەيتىك بابامىزدىڭ دىني بىلىمى مەن تاقۋالىعى بۈگىنگى كۈنى مۇحيت اسىپ, يسلام ۋنيۋەرسيتەتتەرىن بىتىرىپ كەلگەن دىن عۇلامالارى مەن عالىمدارىنان اسىپ تۈسپەسە, كەم بولماعانىن بايقايمىز.
مۇنداي دامولدالىق دەڭگەيگە جەتكەن ەۋليە بەيتىك اتامىزدىڭ يسلام مەدەنيەتى مەن شىعىس ەدەبيەتىنەن دە حابارىنىڭ بارلىعى ۆزىنەن-ۆزى تۈسىنىكتى.
ەۋليە مەن پەرىنىڭ شايقاسى
كۆكتەرەك اۋىلىندا ەۋليە اتا جايلى ەرتۈرلى اڭىزدار مەن ەپسانالار جيى ايتىلادى. سونىڭ بىرى – بەيتىك دامولدانىڭ اياگۆز سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى اعادايۇلى بەكسۇلتان تۆرەنىڭ ەلىرمە اۋرۋىنا ۇشىراعان قىزىن ەمدەپ, قۇلان-تازا دەرتىنەن ايىقتىرىپ جىبەرۋى.
زامانىندا اياگۆز اتىرابىنا بيلىك جۈرگىزىپ, وراسان ابىروي مەن بەدەلگە يە بولعان تاريحي تۇلعا بەكسۇلتان تۆرەنىڭ سۈيىكتى قىزى اياق استىنان ادام تانىماي, ەشكىمدى تىڭداماي, ەلىرىپ اۋىرادى. حالى كۈن ۆتكەن سايىن مۈشكىلدەنىپ, جۈدەپ-جاداپ ۆلەتىن جاعدايعا دۋشار بولادى.
بەكسۇلتان تۆرە «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ قازاق ەلىنىڭ تۆرت تارابىنا شابارمان شاپتىرىپ, بايلىعىن شاشىپ, اتىراۋ مەن ارقادان دا ەمشى, باقسى مەن بالگەرلەردى قوس-قوستاپ الدىرعان دەيدى. ۆكىنىشكە قاراي, اۋزىن ايعا بىلەگەن ەلگىلەردىڭ بىرەۋى دە تۆرە قىزىنىڭ بەتىن بەرى قاراتا الماپتى. جاساعان ەم-دومدارى بەيشارا قىزعا قونباق تۈگىل, دەنساۋلىعى ودان ەرى ناشارلاي تۈسەدى.
كۈندەردىڭ كۈنىندە شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ, امالى تاۋسىلعان بەكسۇلتان تۆرەگە قىرىققۇدىق-مەمبەتباي دالاسىنان كەلىپ-كەتىپ جۈرەتىن بىر اعايىنى جولىعىپ: «مىنا قىسقاش تاۋىنىڭ وڭتۈستىگىندەگى قالىڭ ەل سادىردا اتى اڭىزعا اينالعان بەيتىك دەگەن مولدا بار, وقۋىنىڭ كۈشتىلىگىن جۇرتى تامسانا ايتىپ, اۋىزدارىنان تاستامايدى. اعاسى, «الىستان اربالاعانشا, نەگە جاقىننان دوربالاماسقا»?! قىزىڭىزدى ەمدەۋ بىر كەلسە, سول بەيتىك مولدانىڭ قولىنان كەلۋى عاجاپ ەمەس», – دەيدى.
مىنا سۆزدى ەستىگەن بەتتە امالى قۇرىپ وتىران بەكسۇلتان تۆرە «ۈمىتسىز –شايتان» دەپ, قوساعىنا ات جەتەكتەگەن سوڭعى شابارمانىن قىسقاش تاۋىنىڭ ەتەگىن مەكەندەگەن بەيتىك مولداعا شۇعىل اتتاندىرىپ جىبەرەدى. دۈزاعاشتان سۋىت شىققان شابارمان ارعاناتىنى باۋىرلاپ, «قودار قازعان قۇدىعىنان» بىر ات شالدىرىپ, سۋسىنىن قاندىرادى. جولاي كەزدەسكەن جولاۋشى-جۈرگىنشى, مالشىلاردان جۆن سۇراي وتىرىپ, قىسقاش تاۋىن اسىپ, لەپسى ۆزەنىنە قۇلاپتى. ۆزەننىڭ ارعى بەتىندەگى ارالقۇمدى مەكەندەپ وتىرعان بەيتىك مولداعا جولىعىپ, تۆرەسىنىڭ ۆتىنىشىن جەتكىزەدى. قولىنان كەلگەن قايىرىمدىلىعىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋدان تارتىنبايتىن مولدا, تەز ارادا ەمگە قاجەت دۈنيەلەرىن جيىستىرىپ, ەل ورىنعا وتىرا بەرە اياگۆز ۆزەنىنىڭ بالقاش كۆلىنە قۇياتىن تۇسىن بەتكە الىپ, جۈرىپ كەتەدى.
شابارماننىڭ سۆزى مەن جۈرىسىنە قاراعاندا, ەكى ورتانىڭ قاشىقتىعى جۈز شاقىرىمنان اسادى دەپ مەڭزەگەن بەيتىك بابا كەلەسى كۈنى تۈس اۋا دىتتەگەن جەرىنە جەتەدى.
ازداپ تىنىعىپ, اس-سۋىن ىشكەن سوڭ مولدا اۋرۋ قىزعا جاقىنداپ, تامىرىن ۇستاعان بەتتە تەرەڭ كۈرسىنىپ, باسىن شايقايدى. قاسىندا ۈنسىز تۇرعان قىز ەكەسىنە قاراپ: «بەكسۇلتان تۆرە, بالاڭىزدىڭ جاعدايى مۈشكىل, ەن دالادا كۆشىپ جۈرگەن جىن-پەرىنىڭ سالقىنى تيگەن. تيگەنى بىلاي تۇرسىن, پەرى مۈلدە يەكتەپ العان. ونى قايتارا الام با, جوق پا, بىر قۇدايعا عانا ايان. بىلگەنىمدى اياماي وقىپ, شامام جەتكەنشە بارىمدى سالايىن», – دەپ دۇعاسىن باستاپ كەتكەن ەكەن.
بىر قارىن سارى مايدى الدىرىپ, تاماعى قۇرعاپ, ەلى ازايا باستاعان شاقتا, تاڭدايىنا بىر قاسىق مايدان سالىپ وتىرعان دامولدا دۇعاسىن توقتاتپاي ۇزاق ۋاقىت وقي بەرەدى. تىنىم تاپپاي بىر كۈن, بىر تۈن دامىلسىز وقىعان دۇعانىڭ كۈشتىلىگىنەن قينالىپ, تەر باسىپ الاسۇرىپ ىسىنگەن مولدانىڭ تىك جاعالى كۆيلەگىنىڭ تۈيمەسى بىرت ەتىپ, ۈزىلىپ كەتكەن كۆرىنەدى. سول سەتتە تۈندىگى ايقارا اشىلعان شاڭىراقتان باسى ادامنىڭ باسىنداي, قوس قۇلاعى قالقيعان جىلان كەيىپتەس پەرى مولدانىڭ الدىنا كەلىپ, توپ ەتە تۈسىپتى.
دايىنداپ وتىرعان بەس ۆرىم توبىلعى قامشىسىمەن ەلگى پەرىنى وسىپ-وسىپ جىبەرگەن بەيتىك مولدا: «بۇدان بىلاي ادام بالاسى جۈرگەن جەرگە جاقىنداساڭ, ۆز وبالىڭ ۆزىڭە!» – دەپ اقىرادى. جانارى جاساۋراپ, مۈسەپىرگە اينالعان پەرى, ۋەدەسىن بەرىپ, ىلەزدە جىم-جىلاس جوق بولعان ەكەن دەيدى. ەبدەن قالجىراعان بەيتىك اتا, ۈي يەلەرىنە ساقتىق شارالارىن قاتتى ەسكەرتىپ, پەرىلەردەن قىزدى كۈزەتۋدى تاپسىرىپ, ۆزى ۇيقىعا دەن قويادى.
بىراق كۈزەتشىلەر بۇل تاپسىرماعا تىم سالعىرت قاراپ, «مىقتى وقىمىستى مولدانىڭ ۆزى ۇيىقتاپ قالدى, بىزدىڭ كۆزىمىزگە كۆرىنبەيتىن پەرىنى قالاي ۇستاماقپىز» دەپ تاڭ الدىندا ولار دا قالىڭ ۇيقىعا كەتەدى. ۇرىمتال سەتتى اڭدىپ جۈرگەن پەرى ۆشتەسكەن بەيتىك اتاعا قايتا كەلىپ, تيىسكەنىن ەشبىر كۈزەتشى سەزبەي دە قالادى. وسى ارپالىستا ەلگى پەرى ەلسىرەپ جاتقان اتانىڭ بىر كۆزىنە قاتتى زاقىم كەلتىرەدى. سوعان قاراماستان, ەسىن جيعان بابامىز دۇعامەن پەرىنى قايتا قۇلاتىپ, باسىن كەسىپ الىپتى. ونى ەل اتتايتىن تابالدىرىقتىڭ استىنا كۆمىپ, ۆزى سول تۇسقا تۆسەك سالىپ, قايتا ۇيقىعا كەتكەن ەكەن دەيدى حالىق اۋزىنداعى ەپسانا.
ەشكىم دەرتىنەن ايىقتىرا الماعان قىزىن جازىپ, پەرىنىڭ كۆزىن جويعان بەيتىك اتامىزعا بەكسۇلتان تۆرە ۈلكەن قۇرمەت كۆرسەتىپ, سىي جاساپ, قوشەمەتتەپ شىعارىپ سالعان-مىس.
بىراق ەلگە كەلگەن سوڭ دا, پەرىلەر اتانىڭ سوڭىنان اڭدۋىن قويمايدى, كۆزى سەل ىلىنسە, تۈسىنە جىلان بەينەسىندە كىرىپ, مازا بەرۋدەن قالادى. مۇنىڭ توقتاماسىن بىلگەن بەيتىك ەۋليە ۆزى تۇراقتاپ, مەكەن ەتىپ جۈرگەن جەردەگى جىلانداردىڭ تىلىن دۇعامەن بايلاپ تاستاعان كۆرىنەدى. تاعى بىر اڭىزدا بەيتىك دامولدانىڭ پەرىنى تۇتقىنداپ, قوي باقتىرىپ قويعانى جايلى ايتىلادى. سونداي جاعدايعا جەتىپ تۇرسا دا, ۆشتەسكەن پەرىلەر اتاعا «سەنىڭ تۇقىم-تۇقييانىڭا دەيىن مازا بەرمەيمىز» دەگەن ەكەن.
وسى دامولدانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, كۆكتەرەك اۋىلىن سان جىلدار بويى باسقارعان جۈنىستىڭ جامبولى اتتى اتامىز جىلاننان ۆلەردەي قورىققان كۆرىنەدى. بىر عاجابى, كۈنى بۈگىنگە دەيىن قانشا ۆرىپ جۈرسە دە, كۆكتەرەك ۆڭىرىندە ۆمىرى جىلان شاقتى دەگەن پەندەنى كەزدەستىرمەيسىز. وسىدان كەيىن, بەيتىك دامولدانىڭ قۇدىرەتى مەن قاسيەتىنە سەنبەي كۆرىڭىز…
قازيدىڭ بەتىندە قالعان تاڭبا
قاسيەتتى اتانىڭ قۇدىرەتىن بايقاتاتىن تاعى بىر وقيعا بىلايشا ۆربيدى. اۋىلدىڭ باسقارمالارى جامبول مەن قازي دەگەن شولاق بەلسەندى قىرداعى مالشى اۋىلدى تەكسەرىپ, كۆڭىلدەرى تولىپ, بابى جەتكەن بال قىمىزدان قانعانشا ىشىپ, اۋىلدى بەتكە الىپ كەلە جاتسا كەرەك. ارا-تۇرا استارىنداعى ەلىرگەن اتتارىن قامشىلاپ, جارىسىپ قوياتىن ولار بەيتىك اتانىڭ زيراتىنىڭ تۇسىنا قالاي كەلىپ قالعانىن دا بايقامايدى. سول كەزدە, جامبول اقساقال قازيعا قاراپ: «ەۋليە اتامنىڭ بەيىتىنىڭ ماڭايىنان شاۋىپ ۆتۋگە بولماس, ەندى اتتىڭ تىزگىنىن تارتىپ, اقىرىندايىق», – دەسە كەرەك.
ەلگىندە ىشكەن قىمىزدىڭ بۋىنا جەلپىنگەن قازي بولسا: «وي, جاكە, سىزدەر وسى قىرىق جىل بۇرىن ۆلىپ, سۈيەگى قۋراپ قالعان اتالارىڭىزدىڭ رۋحىنا سەنگەندى قويمايدى ەكەنسىزدەر», – دەپ ودان ەرى شابا جۆنەلگەن ەكەن. ەرتەڭگىسىن, تاڭەرتەڭ جۇمىسقا دايىندالىپ جاتقان جامبول اتانىڭ ۈيىنە, قورقىنىشتان كۆزى شاراسىنان شىققان قازيدىڭ ەيەلى كەلىپ, كۈيەۋىنىڭ اۋزى-باسى قيسايىپ قالعانىن جەتكىزەدى.
گەپتىڭ نەدەن بولعانىن بىردەن ۇققان جاكەڭ ەلگىلەرگە بىر مالىن سويىپ, قان شىعارىپ, بەيتىك اتانىڭ باسىنا قونىپ, جالبارىنىپ كەشىرىم سۇراۋىن تۈسىندىرەدى. ەۋليە باسىنا تۈنەگەن قازي بەلسەندىنىڭ تۈسىنە تۈندە اتا كىرىپ: «ساعان مەنى ۆمىر بويى ۇمىتپاستاي بەلگى قالدىرامىن», – دەگەن ەكەن. شىنىمەن دە, سول كىسىنىڭ اۋزى قيسايعان قالپى ۆمىردەن ۆتىپتى.
…1993 جىلى كۆكتەرەكتەگى ەۋليە بەيتىك اتادان تاراعان ۈرىم-بۇتاعى جينالىپ, ول كىسى ۆمىردەن ۆتكەن 1902 جىلدارى سالىنعان ەسكى بەيىتىنىڭ سىرتىنان اق كىرپىشپەن قورشاپ, زيراتىن جاڭارتتى. اتادان تارالاتىن ۇرپاعى مەن بالا-شاعاسى باسىنا قۇلپىتاسىن قويىپ, اس بەرىپ, قۇران باعىشتادى. اسقا جينالعان قاۋىمنىڭ قاراسى دا قالىڭ نۆپىر بولدى.
ەۋليە اتاعا توقسان جىلدان كەيىن كۆرسەتىلگەن بۇل قۇرمەت, كۈنى بۈگىنگە دەيىن جالعاسىپ, لەپسى-سارقانت قارا جولىنىڭ بويىنداعى بەيتىك دامولدا زيراتىنىڭ باسىنا اقتىعىن بايلاپ, تىلەۋىن تىلەپ, قۇلشىلىق ەتىپ, قۇران وقيتىندار لەگى تولاس تاپپايدى. بۈگىندە اتانىڭ كەلىنى ەرىپجامال جۈنىسوۋا اپايىمىز دەستۈردى جالعاستىرىپ, زييارات ەتۋشىلەرگە بابا مۇراسىن بايانداپ, شىراقشىلىق مىندەتىن اتقارۋدا.
اۋىلى مەن ارىسى ارداقتاعان ەۋليە اتامىزدىڭ شاراپاتى تيىپ, ارۋاعى بەرىمىزدى قولداي بەرسىن…
ەسەناي ىڭكەرباەۋ
.https://qazaqadebieti.kz/39957/b-jtik-damolda-zhajly-psana











