Q-Andas
No Result
View All Result
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Basty bet Ólketaný Jetisýdyń asıetti jerler

ÁJIBEK QAJY KESENESI

admin
2025/05/30
Jetisýdyń asıetti jerler
0

Ornalasqan jeri: Jetisu oblysy, Panfilov audany, Sarybel auylynyń irgesindegi qorymda jerlengen.

Zerttelui: ólketanushy Qali Ibraiymjanov zerttep júr.

Sipattamasy: Ájibekov Beksúltan – 1879 jyly Tyshqan auylynda tuǵan, 1929 jyly 14 sáuirde Ájibekov Beksúltan óziniń Qytaida túratyn bolys qyzmetindegi aǵasy Múqa Ájibekovpen hat jazysyp, ol jibergen (jalpy sany 10 adam) qaruly adamdary ózin jáne basqa da Oktyabrь audany túrǵyndaryn kóshirip alyp ketuge kelgen bette №49 shekara otryady qolyna túsken. 1929 jyldyń 4 mamyrynda Beksúltan Ájibekov tergelgen. Tergeu kezinde Beksúltan Ájibekovtiń 50 jasta ekeni, ieliginde 160 qoi, 4 at, 4 siyry bolǵany kórsetilgen. Búl is boiynsha 19 adam aiyptalǵan. 1929 jyldyń 18 qańtaryndaǵy OGPU túraqty ókildigi kollegiyasy úkimimen ishinde Beksúltan Ájibekov bar 7 adamǵa atu jazasy kesilip, 11 adam aldy 10 jáne 5 jylǵa kontslagerge jiberilip, sońy 3 jylǵa soltústik ólkelerge jer audarylǵan. Al 1930 jyldyń 13 aqpanynda Jarkent qalasynda OGPU-diń Qazaqstandaǵy túraqty ókildigi kollegiyasynyń №2255 úkimine sáikes ishinde Beksúltan Ájibekov bar 6 adam atylǵan. 1 adam túrmede qaitys bolǵan.

1989 jyldyń 15 aqpanyndaǵy Almaty oblys prokurorynyń aǵa kómekshisi B.G. Jienqúlovtyń qorytyndysynda 1964 jyldyń 10 shildesinde Almaty oblysy prokurorynyń narazylyǵymen isti qaraǵan Almaty oblystyq sot tóralqasy 1930 jyldyń 18 qańtarynda sottalǵandardan RSFSR QK-niń 58-10, 58-11, 59-9, 59-3 aiyptaryn alyp tastap, RSFSR Qylmystyq kodekstiń 84-babyna qaita jiktegeni kórsetilgen. 1957 jyldyń 1 qarashadaǵy KSRO-daǵy «Rahymshylyq turaly» Jarlyqqa sáikes qylmystyq is óndiristen toqtatylǵan. Aqtalu turaly anyqtama sottalushylardyń meken-jaiy anyqtalmaǵan sebepti joldanbaǵan.

Ǵylymi anyqtamany Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn

tolyq aqtau jónindegi Almaty oblystyq komissiyasy

júmys toby materialdary negizinde daiyndaǵan

gumanitarlyq ǵylymdar magistri,

phd-doktorant Erkin Stamshalov

26.06.2024 j.

Ańyz-áńgime:

ASYL TEKTI ÁJIBEK QAJY

Biylǵy jańa bastalǵan jaz mausymynyń qońyr salqyn tamyljyǵan kúnderiniń biri edi. «Atameken» auylyndaǵy Qyzyrhan qúdanyń úiinde máre-sáre bolyp otyrǵan shaǵymyzda inisi Birlik qúda da oilamaǵan jerden kele qaldy. Amandyq-saulyq súrasqan soń, kópten beri kókeide júrgen oidyń bir úshtyǵyn shyǵardym. Ondaǵy maqsat, Patshalyq Resei zamanynda shekaranyń arǵy jaǵyn qosa alǵanda búkil Jetisuǵa esimi máshhúr bolǵan úlken aǵaiyndy atalary, esim-soilary osy uaqytqa deiin qosarlana atalatyn Ájibek-Túrysbek turaly syr tartyp, qai jerge jerlengendigin anyqtau edi.

Auzy dualy, el súraǵan atalary Ájibek qajy men inisi Túrysbek jáne ákeleri Múqa bolys pen Ábdiraqym tóre turaly áńgimeniń áseri me, arqasy qozyp áruaqtanǵan Birlik aǵamyz qolyn sermep, basyn shúlǵyp otyryp biraz áńgimeniń basyn shaldy. Sóz arasynda atalarynyń Sarybelde jerlengenin, auyldyń joǵary jaǵyndaǵy úlken qorymdaǵy kúmbezine qashan bolsa da alyp baruǵa daiyn ekendigin bildirdi.

Kópten beri oida júrse de, búl iske qai qyrynan keludiń yńǵaiyn tappai júrgen men ishtei qatty quandym. Resei imperiyasy men Keńes ókimeti zamanynda el jadynda esimi ańyz bolǵanymen, keiingi jyldary múldem úmytylyp bara jatqan túlǵanyń biri, qajy atamyzdyń kesenesine baruǵa uaǵdalasqan men Birlik qúdamen jyly qoshtasyp, riza kóńilmen úige qaittym.

«Uáde – qúdai sózi» degen qaǵidany bala kúnnen boiǵa sińirip ósken úrpaqtyń qatarynan emespiz be… Mine, búgin sol uádeniń sáti túsip, Birlik qúda ekeumiz Sarybel auylyna qarai jeńil kólikpen zulatyp kelemiz. Áńgimemizdiń auany sol atalarymyzdyń ómir tarihy men quǵyn-súrgin jyldary jaiyndaǵy estelikter jiyntyǵy. Auyldan shyǵa beriste oilamaǵan jerden úshyrasa ketken – ózi qúda, bir jaǵynan ólketanushy Toqtasyn Qazyqanúlyn ózimizge qosyp aldyq. Atalmysh kesene turaly áńgimeni birer ai búryn alǵash bastaǵan osy Toqtasyn bolatyn. Biraq, naqty dáiektiń joqtyǵynan esh yńǵaiy kelmei, keiinge ysyrylyp qalyp júrgen edi.

Sonymen ne kerek, áńgimemiz jarasqan bizder aituly Ájibek-Túrysbek kesenesine de kelip jettik. Aǵamyz, soltústigimizdegi jap-jasyl jelekke oranǵan, órkesh-órkesh bolǵan tabiǵatynyń súlulyǵy kóz súisinterlik, sonau zeńgir kókpen talasqan Jetisu Alatauyna emirene qarap túryp:

– Eh, Sarysai, Qyldyqaraǵai, Kóktasty, Tekshe… – dep, taudan esken salqyn samalǵa keudesin tosqan qalpy tereń tynystap dem aldy. Baldáuren balalyq shaǵy esine tústi me, alysqa qadalǵan saǵynyshqa toly janarynda ishki jandúniesiniń astań-kesteń bolyp jatqan búlqynysy baiqalyp-aq túr. Ishki tolqynysy basylǵan sál irkilisten soń áńgimesin jalǵady.

– SHamamen 8-9 jastaǵy bala kúnim, mal baǵyp Sarysaida otyramyz. Ákem Ábdiraqym tóre atyna mingestirip osy Aqmolaǵa alyp keledi. Kóp ǵasyrlar boiy Satai batyr úrpaqtary mekendegen Sarybel auylynyń tau jaq irgesindegi babalarymyzdyń kúmbezi túrǵan jerdi búrynnan Aqmola dep ataidy eken. Sodan beiit basyna kelgen soń jaiǵasyp otyrady da, atalar ruhyna arnap úzaq-sonar qúran baǵyshtaidy. Osynau bir jaqyn mańda suy baldai móp-móldir búlaq bar edi. Sol búlaqtan su iship, shólimizdi basyp salqyn sumen rahattanyp bet-auzymyzdy juushy edik. Odan árige auylǵa túsip, ákemiz auyldyq Keńestegi sharualaryn tyndyryp bolǵan soń, qaitadan jele jortqan atymyzdy sipai qamshylap tauǵa qaitatynbyz.

Ákemizdiń bilimdiligi men adamgershiliginde shek joq súńǵyla adam edi. Úzyn boily, denesi som, qyr múryndy, jyly júzdi, ózine jarasqan qiyaq múrtty bar. Syrt kelbeti aǵasy Múqa bolysqa qatty úqsaityn. Jáne de birge tuǵan bauyrlarynyń ishinde eń jaqyny da osy Ábdiraqym tóre edi. Kózi ashyq, kókiregi oyau ákemiz arǵy bettegi Qytai jerinde júrgende úlken qyzmetter istegen. Aimaqtyq delegatsiya qúramynda bolyp, halyq atynan arnaiy ókil retinde Beijińge de baryp qaitqan bolatyn.

Múqa bolysty balasy Múhtarhanmen birge NKVD tútqyndap áketkennen soń bir ai kólemindegi Jarkent túrmesindegi qamaudan keiin Múhtarhan úige bosap kelip, kóp úzamai qaitys bolady. Ásili qastandyq jasalǵan boluy kerek. Al, Múqa bolys atamyz sol ketkennen qaityp oralmaǵan. Qalai qaitys boldy, qaida jerlendi, áli kúnge deiin belgisiz.

Sodan ákemiz jastai qalǵan Múhtarhannyń jesiri, Áripjan bolystyń qyzy Kúláshti ámeńgerlik jolmen úshinshi áiel etip alyp, bes bala súiedi. Búǵan deiin eki áieli bolǵan Ábdiraqym tóre endi úsh áielinen 9 úl, 9 qyz, barlyǵy 18 balany dúniege ákelip, baǵyp-qaǵyp ósirgen aidyndy áke bolady…

Bákeńniń áńgimesin bar zeiinimmen tyńdai júrip, bir jaǵynan úyaly telefondy iske qosyp, suretke túsirudi bastap ta jiberdim.

Soltústikten ońtústikke qarai jaiyla sozylǵan oipań jerdiń batys jaqtaǵy biikteu tepseńine ornalasqan kúmbez qirandysynyń aulasy da keń eken. SHamamen salynǵan uaqyty sol HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy bolar dep topshyladym. Aulanyń syrtqy bóligi tórtbúryshty etip ainala soqpamen qorshalyp, arnaiy qaqpa ornatylypty. Qaqpaǵa on qadamdai jerdegi at bailaityn tesigi bar, biiktigi beluardan asatyn tas dińgekti kórip tań qaldym. Sebebi, búndai zatty osy Jarkent óńirindegi qasietti, kieli degen jerlerdiń eshbirinen kezdestirmeppin.

Zamanynda záulim biiktigi men sapaly qyzyl kirpishtermen ásemdelip qalanǵan kesene basqa ǵimarattarǵa úqsamaityn arhitekturalyq ereksheligimen talaidy tańǵaldyryp, tamsandyrǵany kórinip-aq túr. Kúmbezi men bir qabyrǵasy opyrylyp ortaǵa tússe de qalqiǵan úsh qabyrǵasynyń ishki jaǵy ásemdik qalpyn saqtap qalypty. Ańyryp únsiz túrǵan bizderdi:

– Biz bala kezimizde osy ainalaǵa kelip kóp oinaitynbyz. Búl keseneni «Qyzylbeiit» dep ataitynbyz. Mańdaishasynda úlken jazuy bar bolatyn, – degendi aityp Toqtasyn sózge tartty.

Esigi shyǵysqa qaraǵan keseneniń aldyńǵy qasbetiniń úzyndyǵy shamamen 10, al, eni 8-9 metrdi qúraidy eken. Biiktigi qazirgi qiraǵan kúiindegi qalpynda 8-9 metrdei, qúlaǵan kúmbezimen qosa eseptegende jalpy biiktigi 12-13 metrdei bolady-au shamasy. Irgetasynyń qalyńdyǵy 1 metrge juyq, qabyrǵa qalyńdyǵy 70 santimetrdei bolady. Uaqyt tezine shydamai qatty búlingenine bailanysty syrtqy qasbet órneginiń qandai bolǵandyy belgisiz. Al, ishki jaǵy úshy joǵary qaraǵan júrekshe sekildi kúidirilgen qyzyl kirpishpen birtegis ásemdelip órilipti. Qoldanylǵan qúrylys zattaryna kelsek: aǵash, topyraq, kirpish arasynda biriktirushi lai ornyna aq súr alebastrǵa úqsas belgisiz qospa jáne kúidirilgen qyzyl kirpishter jatady. Aq súr qospa alebastrǵa úqsas bolǵanymen salmaǵy jeńil jáne beriktik qasieti áli de myqty saqtalypty. Kúidirilgen qyzyl kirpishtiń kólemderi ártúrli bolyp kelgen eki túri paidalanylypty:

1). 0,27 h 0, 14 sm, qalyńdyǵy – 0,07 sm;

2). 0,25 h 0,25 sm, qalyńdyǵy – 0,05 sm;

Kishigirim sipattama aludaǵy – adymdap ólsheu, kirpish túrleriniń kólemin salystyru, jobalap bolsa da ǵimarattyń biiktigi jáne qabyrǵanyń qalyńdyǵyn ólsheu, bailanystyrushy lai qospasynyń túr-túsi, beriktigimen qatar kesenege qatysty basqalai da ereksheligin baǵamdau, túrli jeńil-jelpi júmystardaǵy Toqtasynnyń eptiligi men jyldam qimyly jan súisintedi. Sóitip, Toqańnyń kómeginiń arqasynda ózime kerekti birshama málimetke qanyqtym.

Endigi rette Jarkent jerinde myńǵyrǵan bailyǵymen attary áigili bolǵan aǵaiyndy Ájibek qajy men inisi Túrysbek jáili qolda bar málimetterge kezek berelik.

Múqa bolystyń ákesi Ájibek Qojabaiúly qajylyqqa barǵan, inisi Túrysbek ekeui de Patshalyq Resei zamanynda Jarkent jeriniń ataqty bailary bolǵan. Ájibek bir basyna jeterlik aqyl-ailasy men sauaty bar, iri kásip iesi edi. Onyń menshiginde 3000 jylqy, 10 myń qoi, 1000 iri qara, 100 túiesiniń bolǵandyǵynyń ózi zerdesi bar adamǵa kóp nárseni ańǵartsa kerek-ti. Jáne de alys-jaqyn aimaqqa keruen júrgizip, sauda-sattyq jasaityn 50 par atty, 20-dai bir atty arbalary jáne bolǵan. Endigi kezekte myna bir derekti de úsyna ketkendi jón kórip otyrmyn: «…Ájibek qajynyń jolynda tis qaqqan qytai, úiǵyr, dúńǵan, arab saudagerleri túrǵan-dy. Búlardyń ishinde – úiǵyr Ualibai, dúńǵan Li-Li-Zo, tatar Ǵúsman, arab Uais, tájik Radjibai syndy saudagerler keruen tartyp kelip, Ájibek qajynyń qonaǵy bolyp, jatyp-túryp attanatyn-dy». (Qúrman Qoja Ahmetúly, «Ólke» baspasy, 2002 j. Qarqara kitaby, 77-bet).

Osynshama ien tegin baq-dáulettiń arqasynda músylmannyń bes paryzynyń biri Mekkege qajylyqqa bir emes, birneshe ret barǵan. «…1840 jyly Medinege barǵan saparynda Mekke-Medine qauymdastyǵy dinbasylarynyń, sondai-aq Arab basshylarynyń rúqsatymen Medinede Múhammed Paiǵambardyń denesi jatqan meshitke kirip táuap etken. Sondyqtan da músylman, onyń ishinde qazaq júrtynyń qúrmetine, senimi men bedeline ie bolǵan» (Qúrman Qoja Ahmetúly, «Ólke» baspasy, 2002j. Qarqara kitaby, 77-bet).

Aman-esen elge kelgen soń «Qajy boldym, músylmannyń bir paryzy retinde meshit saldyru lázim» dep jieni Jańabai Qúdaibergenovpen keńese otyryp, Jarkentte meshit salu bastamasyn túńǵysh kótergen túlǵa degen qanatty sózderdi kónekóz qariyalardan bala kúnimizde talai ret estigen de edik. Biraq, ol kezde balalyqpen kóp nársege mán bermegen ekenbiz. Sóitsek, búl degenińiz ózimizdiń Jarkenttegi bir shegesiz salynǵan qazirgi «Jarkent meshiti» sáulet-kórkemóner muzeii turaly áńgime eken ǵoi. Búndaǵy ózekti órter ókinish osyndai tau túlǵalarymyzdyń esimderi men úrpaqqa úran bolar ónegeli, úlaǵatty isteriniń esh jerde nasihattalmai, dáriptelmei, atausyz qalǵandyǵy. Búl degenińiz Keńestik otarshyl jauyz sayasattyń qazaq últyna qarsy júrgizgen kóp vektorly sayasatynyń bir qyry ǵana. Oǵan dáiek retinde myna derekterge toqtala ketsek:

«…Hon Pik Jarkent meshitin ózi jasaityn boldy. Pekinge kelip sharuasyn rettegen Hon Pik Jańabaiǵa erip Jarkentke keledi. 1888 jyly Hon Pik pen Jańabai úshin meshit proektisi men smetasyn jasau, onyń qúm-tasyn, aǵashyn, ornyn daiyndau jyly boldy. Jańabai qasyna bir top maman alyp, Qyrǵyzsai, Úlken Aqsu, Azat, Termenь, Ahtam, Ketpen taularynyń qaraǵai, shyrsha, shynarlaryn kórip shyqty. Jer-jerdegi auyl ieleri – aqsaqaldarmen aqyldasyp adam, at, kólik, arba máselelerin sheshti. Atalǵan sai-salalarda aǵash kesetin, súrleitin, keptiretin, tasityn qolónershiler qauymdastyǵy qúryldy. Senimdi qújattarǵa qol qoiyldy. Meshit qúrylys Bas basqarmasynyń bastyǵy bolyp qújatqa Jańabai qol qoidy. Sondai-aq búl qújattarǵa Úlken Aqsu bolysy, Azat, Ketpen bolysy Barat qoldaryn qoidy, ony Jarkent ueziniń bastyǵy, onyń Narynqol –SHaryn bóliminiń bastyǵy rastap otyrdy. Dauly máselelerdi sheshu Alban biler tobymen Almaty, Prejevalьsk uezderiniń qúzyryna júkteldi». (Qúrman Qoja Ahmetúly, «Ólke» baspasy, 2002j. Qarqara kitaby, 90-bet).

Mine, joǵaryda aty atalyp otyrǵan sayahatshy-jihankez, aǵartushy, 1916 jylǵy Qarqara últ-azattyq kóterilisi basshylarynyń biri – Jańabai Qúdaibergenov osy Ájibek qajynyń Baldai atty qyzynan tuǵan jieni eken. Áke-sheshesi 6 jastaǵy Jańabaidy naǵashy atasy Ájibekke bergen. Sodan qajy atasynyń qolynda júrip Jarkenttegi medreseni bitirgen.

Jańabaidyń júris-túrysy men zerektigine, alǵyrlyǵyna riza bolǵan qazaqtyń áigili aitys aqyny Jambyl Jabaev óziniń «Jańabaiǵa» degen jyrynda:

…Jeri men elin qorǵap Jetisudyń,

Batyrlyq úrpaǵyna jol tastaǵan.

SHeshesi Jańabaidyń ana – Baldai,

Júris, túrys, aqyl-oi, sana qandai.

Kóregen ózi sheshen, parasatty,

Úl tuǵan eli úshin Jańabaidai.

Baldaidyń shyqqan jeri – Suan eli,

Ákesi Ájibek qajy, erdiń eri.

SHeshesi Baldai qyzdyń Qazyna eken,

Suannyń bir balasy Satai tegi, – dep tolǵaidy:

Ájibektiń eki áielinen – Múqa (Múqametjan), Mústafa, Jahuda, Uáli, Májit, Hamit, Beksúltan, Ábdiraqym tóre taraidy. Ábdiraqymnyń «tóre» ataluynyń sebebi mynadai bolǵan eken.

1881 jylǵy Peterburg kelisiminen keiin shekara Qorǵas ózeni bolyp bekitilip, general Kolpakovskii Qúlja qalasyn tastap shyǵady. Generalmen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan Ájibek-Túrysbekter Qytai biliginen qauiptenip, olar da shekaradan beri ótedi. Jolai beker ketpei kóńil jarastyryp júrgen tóreniń bir erke qyzyn alyp qashyp ákeledi. Ol qyz arǵy bettegi Qyzaiǵa bilik etken Rabat tóreniń qaryndasy edi. Mine, keiin osy tóre qyzynan tuǵan úldyń úlkenine – Beksúltan, kishisine Ábdiraqym dep azan shaqyryp at qoyady. Naǵashylarynyń qúrmetine «tóre» esimin de enshilep, búdan bylaiǵy kezde búkil Suan Ábdiraqymdy «tóre» atap ketedi.

Beksúltannyń shekarada ústalyp Jarkent túrmesinde atylǵan degen qysqasha derekten basqa esh málimet joq eken. Byltyr ǵana tarihshy-ǵalym Erkin Stamshalov habarlasyp, Beksúltan Ájibekov turaly arhiv qújatyn tapqany turaly habarlasqan edi. Osy maqalaǵa Beksúltan Ájibekov turaly múraǵat qújatyn da salyp otyrmyn.

ǴYLYMI ANYQTAMA

Ájibekov Beksúltan – 1879 jyly Tyshqan auylynda tuǵan, 1929 jyly 14 sáuirde Ájibekov Beksúltan óziniń Qytaida túratyn bolys qyzmetindegi aǵasy Múqa Ájibekovpen hat jazysyp, ol jibergen (jalpy sany 10 adam) qaruly adamdary ózin jáne basqa da Oktyabrь audany túrǵyndaryn kóshirip alyp ketuge kelgen bette №49 shekara otryady qolyna túsken. 1929 jyldyń 4 mamyrynda Beksúltan Ájibekov tergelgen. Tergeu kezinde Beksúltan Ájibekovtiń 50 jasta ekeni, ieliginde 160 qoi, 4 at, 4 siyry bolǵany kórsetilgen. Búl is boiynsha 19 adam aiyptalǵan. 1929 jyldyń 18 qańtaryndaǵy OGPU túraqty ókildigi kollegiyasy úkimimen ishinde Beksúltan Ájibekov bar 7 adamǵa atu jazasy kesilip, 11 adam aldy 10 jáne 5 jylǵa kontslagerge jiberilip, sońy 3 jylǵa soltústik ólkelerge jer audarylǵan. Al 1930 jyldyń 13 aqpanynda Jarkent qalasynda OGPU-diń Qazaqstandaǵy túraqty ókildigi kollegiyasynyń №2255 úkimine sáikes ishinde Beksúltan Ájibekov bar 6 adam atylǵan. 1 adam túrmede qaitys bolǵan.

1989 jyldyń 15 aqpanyndaǵy Almaty oblys prokurorynyń aǵa kómekshisi B.G. Jienqúlovtyń qorytyndysynda 1964 jyldyń 10 shildesinde Almaty oblysy prokurorynyń narazylyǵymen isti qaraǵan Almaty oblystyq sot tóralqasy 1930 jyldyń 18 qańtarynda sottalǵandardan RSFSR QK-niń 58-10, 58-11, 59-9, 59-3 aiyptaryn alyp tastap, RSFSR Qylmystyq kodekstiń 84-babyna qaita jiktegeni kórsetilgen. 1957 jyldyń 1 qarashadaǵy KSRO-daǵy «Rahymshylyq turaly» Jarlyqqa sáikes qylmystyq is óndiristen toqtatylǵan. Aqtalu turaly anyqtama sottalushylardyń meken-jaiy anyqtalmaǵan sebepti joldanbaǵan.

Ǵylymi anyqtamany Sayasi quǵyn-súrgin qúrbandaryn

tolyq aqtau jónindegi Almaty oblystyq komissiyasy

júmys toby materialdary negizinde daiyndaǵan

gumanitarlyq ǵylymdar magistri,

phd-doktorant Erkin Stamshalov

26.06.2024 j.

* * *

– Men Suan ishindegi Satai ruynyń Ábdiker tarmaǵyna jatatyn, Ábdiraqym tóreniń kenje úlymyn. Qytaidaǵy Úshbúlaq degen jerde, 1951 jyly sáuir aiynyń 13 júldyzynda ómirge kelippin. Arǵy bettegi SHipańzy eldi mekeninde túrdyq. Ákem «Birlik sap» degen újymnyń bastyǵy boldy. Qazirgi bizdegi okrug ákimi siyaqty lauazymda qyzmet jasady. Sol úshin de qyzmetine orai yrymdap meniń atymdy «Birlik» qoiǵan eken. SHeshemiz – Suan ishindegi Duan atanyń úrpaǵy Áripjan bolystyń Kúlásh degen jalǵyz qyzy. Ótken ǵasyrdyń 1959 jyly tuǵan jerimiz Sarybelge qaita oraldyq, –dep jalǵady kesene basynda túrǵan Birlik aǵamyz áńgimesin.

– Úlkenderden estuimshe Ájibek qajy atamyz óte qatal adam bolǵan kórinedi. Myńǵyrǵan jylqysy bolypty, bar bailyǵy balalarynyń ishindegi eń ójeti, 16 jasynda bolys bolǵan Múqaǵa (Múqametjan) daryǵan eken. Ol atamyzdyń jylqyshysy bolǵan Súrapyl degen aǵany óz kózimmen kórdim.

Múqa bolys ákemiz syrt pishini domalaqtau kelgen, qyzyl shyraily, qasy-kózi qap-qara, kózinde qaly bar, aiyr tildi, jasynan el súraǵan qasietti adam bolypty. Óz kindiginen – Múhtarhan, Moldash, Músahan atty úsh úly bolǵan. Kóziniń ótkirligi sondai – tiri janǵa kóz salyp tura qaramaidy eken. Oǵan sebep birde mynadai oqys uaqiǵa bolypty.

Múqa bolystyń qasynda nókerleri bar, el aralap júrgen kezi eken. Astyndaǵy qara ker atyn jorǵalatyp, ústindegi qasqyr ishigi men basyndaǵy búlǵyn bórki kóz tartqan, atqa otyrysy da qaqqan qazyqtai bir jas jigit sonadaidan aqqan júldyzdai bolyp qiyalai tartyp barady ǵoi. Osynau keremet kóriniske tańyrqaǵan bolys súisine qadalyp:

– Oipyrmai, mynau kim boldy eken?, – degende, qasyndaǵy nókeriniń biri:

– Bolys aǵa, sizge ne boldy, balańyz ǵoi! – depti.

Sonda bolys:

– Áttegen-ai! – dep kózin júma qoiypty da: – Aityńdar, boldy, úige qaitsyn, – degen eken ókinishti únmen.

Sol-aq, eken úiine jeter-jetpes shamada sol bozbala auyrmai-syrqamai ayaq astynan qaitys bolypty.

Osynau qaiǵyly oqiǵadan keiin Múqa bolys adam túgili malǵa da qyzyqtap, súqtanyp qaramaǵan desedi. Nege deseńiz, egerde kermede nemese mama aǵashta bailauly túǵan túrqy bólek jylqy bolsyn, basqa da kez-kelgen mal túqymyna úzaǵyraq qyzyqtap, tańyrqap kóz salyp qoisa boldy, kóp úzamai sol januar tabanda pyshaqqa ilinetin bolǵan.

Sondyqtan da kóbinese Múqa bolys atamyz segiz qanat aq úide otyryp, alys-jaqynnyń barlyq sharuasyn rettep, el men jerdiń, maldyń barlyq sharuasyn senimdi keńesshisi, sózge sheshen Suandaǵy Molaqtan shyqqan Rahmanbek pen ózge de bi, bolystar men shabarmandary arqyly jolǵa qoiyp otyrǵan eken.

SHeshem Kúáshtiń óz auzymen aitqan myna bir oqiǵany tyńdap kórińizder. Meniń ǵoi tarihtan onsha habarym joq, sondyqtan qai jyldary ekendigin tap basyp aita almaimyn, – degen Bákeń yńǵailanyp otyryp alyp áńgimesin odan árige jalǵady:

– Bolys ákemizdiń búkil Jetisuǵa dańqy shyǵyp dúrildep túrǵan kezi eken. «Orysqa bala bermeimin!» dep patshaǵa qarsy shyǵypty. Sóitip, eki Úsektiń qosylǵan jerindegi Qashama arqyly Qabylǵa ótip, odan árige Úsh Saqau arqyly jol silter arnaiy belgi aǵashtary qoiylǵan baǵytpen júrip otyryp jaz boiy qary erimeitin Myńjylqynyń asuyna jetedi. Asudyń sai tabanyna túskenge deiingi shamamen 3-4 shaqyrym jaltyraǵan kók múzdyń ústine aǵash úidiń qúrym kiizderin tósetip, Suan úrpaǵynyń 200 tútininen taraǵan adamy men malyn shyp-shyrǵasyn shyǵarmai, odan árige Úlken Qazankól arqyly Kiizbaidyń asuyn artqa tastap, shekaranyń arǵy betine alyp ótken. Mine, óstip sońynan ergen el-júrtyn Patsha úkimetiniń jazalaushy otryadynyń qan-qasap qyrǵynynan osylai aman alyp qalady. Arǵy bettegi Qytai sheneunikteriniń de tilin tauyp, sońynan ergen dúiim júrtty Kegenniń Úshbúlaq degen jerine qonystandyrady.

Mine, sondaǵy batyldyǵy men eren erligi áli kúnge el auzynda, – dep sózin ayaqtady aǵamyz. – Anamyzdyń aituy boiynsha, sondaǵy ákemizdiń bar kinási orysqa bala bermegendigi. Sodan baryp el-júrtty qalaida aman saqtap qalu úshin jasaǵan áreketi eken, – dedi, úzilgen sózin qaita jalǵap. – Demek, ózderińiz de baiqap otyrǵandaryńyzdai búl sol 1916 jylǵy Patshalyq Resei kezindegi últ-azattyq kóterilisi kezi bolsa kerek.

Sóz reti kelgende biz de Birlik aǵamyzdan Qytaida júrgende este qalǵan oqiǵalary turaly súradyq.

– 1959 jyldyń mamyrynda Qytai jerin tastap ataqonysymyz Sarybelge qaita oraldyq. SHekara túbinde rulas tuysymyz Satai ata úrpaǵy Bolathan Ahmetov aǵamyz qúshaq jaiyp qarsy aldy. Ataqonysqa kelip saǵynyshymyzdy basqan soń Ábish degen Aldiyar siyrshyǵa kómekshi bolyp malǵa shyǵyp kettik. Jazdyń sońyn ala ákemiz bas bolyp Sarysaidyń auzynda auyldyń úlken aqsaqaldarynyń basyn qosyp, Bolathan, Súrapyl, taǵy basqa aǵalar bar kishigirim as berdik. Qystauymyz tómengi Ile boiyndaǵy Qyzylshilikte. Al, jaz jailauymyz Sarysai, keide Tekshe dep te ataimyz.

Eki jylǵa tolar-tolmas uaqytta ákem ózimizdiń rulas SHekerhan Aqbotaqyzynyń teperishine shydamady. Sebebi, ylǵi da túrli júmystarymen auyldyq Keńeske baryp qalsa boldy, SHekerhan degen kisi:

– Ái, qytaishyq! Qytaiǵa qashqanda ne taptyń?, – dep árdaiym namysyna tiedi eken. Ákemiz óz kezeginde:

– 9 úl, 9 qyz, 18 altyn taptym, – deidi eken.

Keiinderi qatty renjigen ákemiz «Qoi, búl bizge qol bolmaidy eken, balalarǵa kesiri tier» dep qazirgi Atameken (búrynǵy Penjim) auylyna qonys audarady.

Sóitip, sonda kóp jyldar túraqtap qaldyq. Bir jaǵynan arǵy betten kelgen etjaqyn aǵaiyn-tuystyń kópshiligi osy jerge qonystanǵan edi. Qazirgi tańda joǵaryda aitylǵan 9 úldan, báibisheden tuǵan aǵam Qyzyrhan ekeumiz qaldyq. Úlken sheshemizdiń esimi – Qalisha, ákesiniń aty – Qastei Duan ruynan edi. Ákemiz Ábdiraqymnyń bilimdiligi men sózge sheshendiginde min joq, óte tereń adam bolatyn. Dúniege kelgen toǵyz úldyń ishinde ákemizge tartqany – Qúrmanjan men Nábijan bauyrlarym edi. Ajalǵa amal bar ma, qansha alǵyr, bilimdi bolsa da erte dúnie saldy ǵoi ol kisiler. Mine, meniń bar bilerim osy, – dedi ózegin órtegen ókinishten auyr kúrsingen Birlik aǵamyz.

Iá, qarap otyrsańyz – Patshalyq Resei, Keńes odaǵy jáne Táuelsizdik jyldaryndaǵy bir áulettiń tarihynan tam-túmdap bolsa da estelik jazyp qaldyrdyq. Búndaǵy maqsat otarlyq sayasattyń yqpalymen aty-jónderi hatqa túsip dáriptelmei, biraq el jadynda esimderi ańyz bolyp atalǵan túlǵalardyń ónegeli isterin keiingi tolqyn jas úrpaq bilip, tanyp, úlgi alsyn degen niet qana, aǵaiyn…

Qali IBRAIYMJANOV,

Qazaqstan Jurnalister odaǵynyń

múshesi, ólketanushy.

Q-Andas ақпарат.

Post Views: 11
Қаратал алқабындағы өзендер
Jetisýdyń asıetti jerler

Qaratal alqabyndaǵy ózender

August 12, 2026
Қора шатқалы
Jetisýdyń asıetti jerler

Qora shatqaly

August 5, 2026
Дауылбай тауы
Jetisýdyń asıetti jerler

Dauylbai tauy

August 4, 2026
Мүнидың зираты
Jetisýdyń asıetti jerler

Múnidyń ziraty

February 2, 2026
Мұзарт асуы
Jetisýdyń asıetti jerler

Múzart asuy

December 1, 2025
Сөк сұлтан Абылайханұлы
Jetisýdyń asıetti jerler

Sók súltan Abylaihanúly

November 28, 2025
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ÓLKE SHEJIRESIN SÓILETKEN QALAMGER

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Bekzat ómir»: ónerge arnalǵan eńbek

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Ölke tarihy ūrpaqqa amanat

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

JAŃA QAǴIDA: «Áleumettik kásipkerlerge jańa talaptar túsindirildi»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Júmyspen qamtu tártibinde ne ózgerdi?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • qzQazaq
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Basty bet
  • Ólketaný
    • Bılım
    • Densaulyq
    • Sport
    • Mádenıet
    • Eltaný
    • Qorshaǵan orta
    • Kóshi-qon
    • Ädiebet
    • Qýǵyn-súrgin
    • Şalǵai auyl
    • jartas sýretteri
    • Halyq jady
    • Tarih
    • Tulǵataný
    • Turizm
    • Jetisýdyń asıetti jerler
  • Arnaıy jobalar
    • Ekspedısııalar
    • Grant
    • Konferensııa
    • Kórmeler
    • Týrnır
  • Muraǵat
    • Andas Omaraqyn izimen
    • Aýeshan Majaıdyń jádigerleri
    • Beınefılm
    • GalereIA
    • Hatkerlik
  • Biz týraly
    • Áriptester
    • Baılanys
    • Saıt ákimshiligi
    • PDF-mūraǵat

© 2025 qandas.kz