

ورنالاسقان جەرى: جەتىسۋ وبلىسى, پانفيلوۋ اۋدانى, سارىبەل اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى قورىمدا جەرلەنگەن.
زەرتتەلۋى: ۆلكەتانۋشى قالي يبرايىمجانوۋ زەرتتەپ جۈر.
سيپاتتاماسى: ەجىبەكوۋ بەكسۇلتان – 1879 جىلى تىشقان اۋىلىندا تۋعان, 1929 جىلى 14 سەۋىردە ەجىبەكوۋ بەكسۇلتان ۆزىنىڭ قىتايدا تۇراتىن بولىس قىزمەتىندەگى اعاسى مۇقا ەجىبەكوۋپەن حات جازىسىپ, ول جىبەرگەن (جالپى سانى 10 ادام) قارۋلى ادامدارى ۆزىن جەنە باسقا دا وكتيابرь اۋدانى تۇرعىندارىن كۆشىرىپ الىپ كەتۋگە كەلگەن بەتتە №49 شەكارا وتريادى قولىنا تۈسكەن. 1929 جىلدىڭ 4 مامىرىندا بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ تەرگەلگەن. تەرگەۋ كەزىندە بەكسۇلتان ەجىبەكوۋتىڭ 50 جاستا ەكەنى, يەلىگىندە 160 قوي, 4 ات, 4 سيىرى بولعانى كۆرسەتىلگەن. بۇل ىس بويىنشا 19 ادام ايىپتالعان. 1929 جىلدىڭ 18 قاڭتارىنداعى وگپۋ تۇراقتى ۆكىلدىگى كوللەگيياسى ۈكىمىمەن ىشىندە بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ بار 7 ادامعا اتۋ جازاسى كەسىلىپ, 11 ادام الدى 10 جەنە 5 جىلعا كونتسلاگەرگە جىبەرىلىپ, سوڭى 3 جىلعا سولتۈستىك ۆلكەلەرگە جەر اۋدارىلعان. ال 1930 جىلدىڭ 13 اقپانىندا جاركەنت قالاسىندا وگپۋ-دىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ۆكىلدىگى كوللەگيياسىنىڭ №2255 ۈكىمىنە سەيكەس ىشىندە بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ بار 6 ادام اتىلعان. 1 ادام تۈرمەدە قايتىس بولعان.
1989 جىلدىڭ 15 اقپانىنداعى الماتى وبلىس پروكۋرورىنىڭ اعا كۆمەكشىسى ب.گ. جيەنقۇلوۋتىڭ قورىتىندىسىندا 1964 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندە الماتى وبلىسى پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىمەن ىستى قاراعان الماتى وبلىستىق سوت تۆرالقاسى 1930 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا سوتتالعانداردان رسفسر قك-نىڭ 58-10, 58-11, 59-9, 59-3 ايىپتارىن الىپ تاستاپ, رسفسر قىلمىستىق كودەكستىڭ 84-بابىنا قايتا جىكتەگەنى كۆرسەتىلگەن. 1957 جىلدىڭ 1 قاراشاداعى كسرو-داعى «راحىمشىلىق تۋرالى» جارلىققا سەيكەس قىلمىستىق ىس ۆندىرىستەن توقتاتىلعان. اقتالۋ تۋرالى انىقتاما سوتتالۋشىلاردىڭ مەكەن-جايى انىقتالماعان سەبەپتى جولدانباعان.
عىلىمي انىقتامانى ساياسي قۋعىن-سۈرگىن قۇرباندارىن
تولىق اقتاۋ جۆنىندەگى الماتى وبلىستىق كوميسسيياسى
جۇمىس توبى ماتەريالدارى نەگىزىندە دايىنداعان
گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى,
phd-دوكتورانت ەركىن ستامشالوۋ
26.06.2024 ج.
اڭىز-ەڭگىمە:
اسىل تەكتى ەجىبەك قاجى
بيىلعى جاڭا باستالعان جاز ماۋسىمىنىڭ قوڭىر سالقىن تامىلجىعان كۈندەرىنىڭ بىرى ەدى. «اتامەكەن» اۋىلىنداعى قىزىرحان قۇدانىڭ ۈيىندە مەرە-سەرە بولىپ وتىرعان شاعىمىزدا ىنىسى بىرلىك قۇدا دا ويلاماعان جەردەن كەلە قالدى. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقان سوڭ, كۆپتەن بەرى كۆكەيدە جۈرگەن ويدىڭ بىر ۇشتىعىن شىعاردىم. ونداعى ماقسات, پاتشالىق رەسەي زامانىندا شەكارانىڭ ارعى جاعىن قوسا العاندا بۈكىل جەتىسۋعا ەسىمى مەشھۈر بولعان ۈلكەن اعايىندى اتالارى, ەسىم-سويلارى وسى ۋاقىتقا دەيىن قوسارلانا اتالاتىن ەجىبەك-تۇرىسبەك تۋرالى سىر تارتىپ, قاي جەرگە جەرلەنگەندىگىن انىقتاۋ ەدى.
اۋزى دۋالى, ەل سۇراعان اتالارى ەجىبەك قاجى مەن ىنىسى تۇرىسبەك جەنە ەكەلەرى مۇقا بولىس پەن ەبدىراقىم تۆرە تۋرالى ەڭگىمەنىڭ ەسەرى مە, ارقاسى قوزىپ ەرۋاقتانعان بىرلىك اعامىز قولىن سەرمەپ, باسىن شۇلعىپ وتىرىپ بىراز ەڭگىمەنىڭ باسىن شالدى. سۆز اراسىندا اتالارىنىڭ سارىبەلدە جەرلەنگەنىن, اۋىلدىڭ جوعارى جاعىنداعى ۈلكەن قورىمداعى كۈمبەزىنە قاشان بولسا دا الىپ بارۋعا دايىن ەكەندىگىن بىلدىردى.
كۆپتەن بەرى ويدا جۈرسە دە, بۇل ىسكە قاي قىرىنان كەلۋدىڭ ىڭعايىن تاپپاي جۈرگەن مەن ىشتەي قاتتى قۋاندىم. رەسەي يمپەريياسى مەن كەڭەس ۆكىمەتى زامانىندا ەل جادىندا ەسىمى اڭىز بولعانىمەن, كەيىنگى جىلدارى مۈلدەم ۇمىتىلىپ بارا جاتقان تۇلعانىڭ بىرى, قاجى اتامىزدىڭ كەسەنەسىنە بارۋعا ۋاعدالاسقان مەن بىرلىك قۇدامەن جىلى قوشتاسىپ, ريزا كۆڭىلمەن ۈيگە قايتتىم.
«ۋەدە – قۇداي سۆزى» دەگەن قاعيدانى بالا كۈننەن بويعا سىڭىرىپ ۆسكەن ۇرپاقتىڭ قاتارىنان ەمەسپىز بە… مىنە, بۈگىن سول ۋەدەنىڭ سەتى تۈسىپ, بىرلىك قۇدا ەكەۋمىز سارىبەل اۋىلىنا قاراي جەڭىل كۆلىكپەن زۋلاتىپ كەلەمىز. ەڭگىمەمىزدىڭ اۋانى سول اتالارىمىزدىڭ ۆمىر تاريحى مەن قۋعىن-سۈرگىن جىلدارى جايىنداعى ەستەلىكتەر جيىنتىعى. اۋىلدان شىعا بەرىستە ويلاماعان جەردەن ۇشىراسا كەتكەن – ۆزى قۇدا, بىر جاعىنان ۆلكەتانۋشى توقتاسىن قازىقانۇلىن ۆزىمىزگە قوسىپ الدىق. اتالمىش كەسەنە تۋرالى ەڭگىمەنى بىرەر اي بۇرىن العاش باستاعان وسى توقتاسىن بولاتىن. بىراق, ناقتى دەيەكتىڭ جوقتىعىنان ەش ىڭعايى كەلمەي, كەيىنگە ىسىرىلىپ قالىپ جۈرگەن ەدى.
سونىمەن نە كەرەك, ەڭگىمەمىز جاراسقان بىزدەر ايتۋلى ەجىبەك-تۇرىسبەك كەسەنەسىنە دە كەلىپ جەتتىك. اعامىز, سولتۈستىگىمىزدەگى جاپ-جاسىل جەلەككە ورانعان, ۆركەش-ۆركەش بولعان تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعى كۆز سۈيسىنتەرلىك, سوناۋ زەڭگىر كۆكپەن تالاسقان جەتىسۋ الاتاۋىنا ەمىرەنە قاراپ تۇرىپ:
– ەح, سارىساي, قىلدىقاراعاي, كۆكتاستى, تەكشە… – دەپ, تاۋدان ەسكەن سالقىن سامالعا كەۋدەسىن توسقان قالپى تەرەڭ تىنىستاپ دەم الدى. بالدەۋرەن بالالىق شاعى ەسىنە تۈستى مە, الىسقا قادالعان ساعىنىشقا تولى جانارىندا ىشكى جاندۈنيەسىنىڭ استاڭ-كەستەڭ بولىپ جاتقان بۇلقىنىسى بايقالىپ-اق تۇر. ىشكى تولقىنىسى باسىلعان سەل ىركىلىستەن سوڭ ەڭگىمەسىن جالعادى.
– شامامەن 8-9 جاستاعى بالا كۈنىم, مال باعىپ سارىسايدا وتىرامىز. ەكەم ەبدىراقىم تۆرە اتىنا مىنگەستىرىپ وسى اقمولاعا الىپ كەلەدى. كۆپ عاسىرلار بويى ساتاي باتىر ۇرپاقتارى مەكەندەگەن سارىبەل اۋىلىنىڭ تاۋ جاق ىرگەسىندەگى بابالارىمىزدىڭ كۈمبەزى تۇرعان جەردى بۇرىننان اقمولا دەپ اتايدى ەكەن. سودان بەيىت باسىنا كەلگەن سوڭ جايعاسىپ وتىرادى دا, اتالار رۋحىنا ارناپ ۇزاق-سونار قۇران باعىشتايدى. وسىناۋ بىر جاقىن ماڭدا سۋى بالداي مۆپ-مۆلدىر بۇلاق بار ەدى. سول بۇلاقتان سۋ ىشىپ, شۆلىمىزدى باسىپ سالقىن سۋمەن راحاتتانىپ بەت-اۋزىمىزدى جۋۋشى ەدىك. ودان ەرىگە اۋىلعا تۈسىپ, ەكەمىز اۋىلدىق كەڭەستەگى شارۋالارىن تىندىرىپ بولعان سوڭ, قايتادان جەلە جورتقان اتىمىزدى سيپاي قامشىلاپ تاۋعا قايتاتىنبىز.
ەكەمىزدىڭ بىلىمدىلىگى مەن ادامگەرشىلىگىندە شەك جوق سۇڭعىلا ادام ەدى. ۇزىن بويلى, دەنەسى سوم, قىر مۇرىندى, جىلى جۈزدى, ۆزىنە جاراسقان قيياق مۇرتتى بار. سىرت كەلبەتى اعاسى مۇقا بولىسقا قاتتى ۇقسايتىن. جەنە دە بىرگە تۋعان باۋىرلارىنىڭ ىشىندە ەڭ جاقىنى دا وسى ەبدىراقىم تۆرە ەدى. كۆزى اشىق, كۆكىرەگى وياۋ ەكەمىز ارعى بەتتەگى قىتاي جەرىندە جۈرگەندە ۈلكەن قىزمەتتەر ىستەگەن. ايماقتىق دەلەگاتسييا قۇرامىندا بولىپ, حالىق اتىنان ارنايى ۆكىل رەتىندە بەيجىڭگە دە بارىپ قايتقان بولاتىن.
مۇقا بولىستى بالاسى مۇحتارحانمەن بىرگە نكۋد تۇتقىنداپ ەكەتكەننەن سوڭ بىر اي كۆلەمىندەگى جاركەنت تۈرمەسىندەگى قاماۋدان كەيىن مۇحتارحان ۈيگە بوساپ كەلىپ, كۆپ ۇزاماي قايتىس بولادى. ەسىلى قاستاندىق جاسالعان بولۋى كەرەك. ال, مۇقا بولىس اتامىز سول كەتكەننەن قايتىپ ورالماعان. قالاي قايتىس بولدى, قايدا جەرلەندى, ەلى كۈنگە دەيىن بەلگىسىز.
سودان ەكەمىز جاستاي قالعان مۇحتارحاننىڭ جەسىرى, ەرىپجان بولىستىڭ قىزى كۈلەشتى ەمەڭگەرلىك جولمەن ۈشىنشى ەيەل ەتىپ الىپ, بەس بالا سۈيەدى. بۇعان دەيىن ەكى ەيەلى بولعان ەبدىراقىم تۆرە ەندى ۈش ەيەلىنەن 9 ۇل, 9 قىز, بارلىعى 18 بالانى دۈنيەگە ەكەلىپ, باعىپ-قاعىپ ۆسىرگەن ايدىندى ەكە بولادى…
بەكەڭنىڭ ەڭگىمەسىن بار زەيىنىممەن تىڭداي جۈرىپ, بىر جاعىنان ۇيالى تەلەفوندى ىسكە قوسىپ, سۋرەتكە تۈسىرۋدى باستاپ تا جىبەردىم.
سولتۈستىكتەن وڭتۈستىككە قاراي جايىلا سوزىلعان ويپاڭ جەردىڭ باتىس جاقتاعى بيىكتەۋ تەپسەڭىنە ورنالاسقان كۈمبەز قيراندىسىنىڭ اۋلاسى دا كەڭ ەكەن. شامامەن سالىنعان ۋاقىتى سول حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى بولار دەپ توپشىلادىم. اۋلانىڭ سىرتقى بۆلىگى تۆرتبۇرىشتى ەتىپ اينالا سوقپامەن قورشالىپ, ارنايى قاقپا ورناتىلىپتى. قاقپاعا ون قادامداي جەردەگى ات بايلايتىن تەسىگى بار, بيىكتىگى بەلۋاردان اساتىن تاس دىڭگەكتى كۆرىپ تاڭ قالدىم. سەبەبى, بۇنداي زاتتى وسى جاركەنت ۆڭىرىندەگى قاسيەتتى, كيەلى دەگەن جەرلەردىڭ ەشبىرىنەن كەزدەستىرمەپپىن.
زامانىندا زەۋلىم بيىكتىگى مەن ساپالى قىزىل كىرپىشتەرمەن ەسەمدەلىپ قالانعان كەسەنە باسقا عيماراتتارعا ۇقسامايتىن ارحيتەكتۋرالىق ەرەكشەلىگىمەن تالايدى تاڭعالدىرىپ, تامساندىرعانى كۆرىنىپ-اق تۇر. كۈمبەزى مەن بىر قابىرعاسى وپىرىلىپ ورتاعا تۈسسە دە قالقيعان ۈش قابىرعاسىنىڭ ىشكى جاعى ەسەمدىك قالپىن ساقتاپ قالىپتى. اڭىرىپ ۈنسىز تۇرعان بىزدەردى:
– بىز بالا كەزىمىزدە وسى اينالاعا كەلىپ كۆپ وينايتىنبىز. بۇل كەسەنەنى «قىزىلبەيىت» دەپ اتايتىنبىز. ماڭدايشاسىندا ۈلكەن جازۋى بار بولاتىن, – دەگەندى ايتىپ توقتاسىن سۆزگە تارتتى.
ەسىگى شىعىسقا قاراعان كەسەنەنىڭ الدىڭعى قاسبەتىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 10, ال, ەنى 8-9 مەتردى قۇرايدى ەكەن. بيىكتىگى قازىرگى قيراعان كۈيىندەگى قالپىندا 8-9 مەتردەي, قۇلاعان كۈمبەزىمەن قوسا ەسەپتەگەندە جالپى بيىكتىگى 12-13 مەتردەي بولادى-اۋ شاماسى. ىرگەتاسىنىڭ قالىڭدىعى 1 مەترگە جۋىق, قابىرعا قالىڭدىعى 70 سانتيمەتردەي بولادى. ۋاقىت تەزىنە شىداماي قاتتى بۈلىنگەنىنە بايلانىستى سىرتقى قاسبەت ۆرنەگىنىڭ قانداي بولعاندىى بەلگىسىز. ال, ىشكى جاعى ۇشى جوعارى قاراعان جۈرەكشە سەكىلدى كۈيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشپەن بىرتەگىس ەسەمدەلىپ ۆرىلىپتى. قولدانىلعان قۇرىلىس زاتتارىنا كەلسەك: اعاش, توپىراق, كىرپىش اراسىندا بىرىكتىرۋشى لاي ورنىنا اق سۇر الەباسترعا ۇقساس بەلگىسىز قوسپا جەنە كۈيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەر جاتادى. اق سۇر قوسپا الەباسترعا ۇقساس بولعانىمەن سالماعى جەڭىل جەنە بەرىكتىك قاسيەتى ەلى دە مىقتى ساقتالىپتى. كۈيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتىڭ كۆلەمدەرى ەرتۈرلى بولىپ كەلگەن ەكى تۈرى پايدالانىلىپتى:
1). 0,27 ح 0, 14 سم, قالىڭدىعى – 0,07 سم;
2). 0,25 ح 0,25 سم, قالىڭدىعى – 0,05 سم;
كىشىگىرىم سيپاتتاما الۋداعى – ادىمداپ ۆلشەۋ, كىرپىش تۈرلەرىنىڭ كۆلەمىن سالىستىرۋ, جوبالاپ بولسا دا عيماراتتىڭ بيىكتىگى جەنە قابىرعانىڭ قالىڭدىعىن ۆلشەۋ, بايلانىستىرۋشى لاي قوسپاسىنىڭ تۈر-تۈسى, بەرىكتىگىمەن قاتار كەسەنەگە قاتىستى باسقالاي دا ەرەكشەلىگىن باعامداۋ, تۈرلى جەڭىل-جەلپى جۇمىستارداعى توقتاسىننىڭ ەپتىلىگى مەن جىلدام قيمىلى جان سۈيسىنتەدى. سۆيتىپ, توقاڭنىڭ كۆمەگىنىڭ ارقاسىندا ۆزىمە كەرەكتى بىرشاما مەلىمەتكە قانىقتىم.
ەندىگى رەتتە جاركەنت جەرىندە مىڭعىرعان بايلىعىمەن اتتارى ەيگىلى بولعان اعايىندى ەجىبەك قاجى مەن ىنىسى تۇرىسبەك جەيلى قولدا بار مەلىمەتتەرگە كەزەك بەرەلىك.
مۇقا بولىستىڭ ەكەسى ەجىبەك قوجابايۇلى قاجىلىققا بارعان, ىنىسى تۇرىسبەك ەكەۋى دە پاتشالىق رەسەي زامانىندا جاركەنت جەرىنىڭ اتاقتى بايلارى بولعان. ەجىبەك بىر باسىنا جەتەرلىك اقىل-ايلاسى مەن ساۋاتى بار, ىرى كەسىپ يەسى ەدى. ونىڭ مەنشىگىندە 3000 جىلقى, 10 مىڭ قوي, 1000 ىرى قارا, 100 تۈيەسىنىڭ بولعاندىعىنىڭ ۆزى زەردەسى بار ادامعا كۆپ نەرسەنى اڭعارتسا كەرەك-تى. جەنە دە الىس-جاقىن ايماققا كەرۋەن جۈرگىزىپ, ساۋدا-ساتتىق جاسايتىن 50 پار اتتى, 20-داي بىر اتتى اربالارى جەنە بولعان. ەندىگى كەزەكتە مىنا بىر دەرەكتى دە ۇسىنا كەتكەندى جۆن كۆرىپ وتىرمىن: «…ەجىبەك قاجىنىڭ جولىندا تىس قاققان قىتاي, ۇيعىر, دۇڭعان, اراب ساۋداگەرلەرى تۇرعان-دى. بۇلاردىڭ ىشىندە – ۇيعىر ۋاليباي, دۇڭعان لي-لي-زو, تاتار عۇسمان, اراب ۋايس, تەجىك رادجيباي سىندى ساۋداگەرلەر كەرۋەن تارتىپ كەلىپ, ەجىبەك قاجىنىڭ قوناعى بولىپ, جاتىپ-تۇرىپ اتتاناتىن-دى». (قۇرمان قوجا احمەتۇلى, «ۆلكە» باسپاسى, 2002 ج. قارقارا كىتابى, 77-بەت).
وسىنشاما يەن تەگىن باق-دەۋلەتتىڭ ارقاسىندا مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىنىڭ بىرى مەككەگە قاجىلىققا بىر ەمەس, بىرنەشە رەت بارعان. «…1840 جىلى مەدينەگە بارعان ساپارىندا مەككە-مەدينە قاۋىمداستىعى دىنباسىلارىنىڭ, سونداي-اق اراب باسشىلارىنىڭ رۇقساتىمەن مەدينەدە مۇحاممەد پايعامباردىڭ دەنەسى جاتقان مەشىتكە كىرىپ تەۋاپ ەتكەن. سوندىقتان دا مۇسىلمان, ونىڭ ىشىندە قازاق جۇرتىنىڭ قۇرمەتىنە, سەنىمى مەن بەدەلىنە يە بولعان» (قۇرمان قوجا احمەتۇلى, «ۆلكە» باسپاسى, 2002ج. قارقارا كىتابى, 77-بەت).
امان-ەسەن ەلگە كەلگەن سوڭ «قاجى بولدىم, مۇسىلماننىڭ بىر پارىزى رەتىندە مەشىت سالدىرۋ لەزىم» دەپ جيەنى جاڭاباي قۇدايبەرگەنوۋپەن كەڭەسە وتىرىپ, جاركەنتتە مەشىت سالۋ باستاماسىن تۇڭعىش كۆتەرگەن تۇلعا دەگەن قاناتتى سۆزدەردى كۆنەكۆز قارييالاردان بالا كۈنىمىزدە تالاي رەت ەستىگەن دە ەدىك. بىراق, ول كەزدە بالالىقپەن كۆپ نەرسەگە مەن بەرمەگەن ەكەنبىز. سۆيتسەك, بۇل دەگەنىڭىز ۆزىمىزدىڭ جاركەنتتەگى بىر شەگەسىز سالىنعان قازىرگى «جاركەنت مەشىتى» سەۋلەت-كۆركەمۆنەر مۋزەيى تۋرالى ەڭگىمە ەكەن عوي. بۇنداعى ۆزەكتى ۆرتەر ۆكىنىش وسىنداي تاۋ تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى مەن ۇرپاققا ۇران بولار ۆنەگەلى, ۇلاعاتتى ىستەرىنىڭ ەش جەردە ناسيحاتتالماي, دەرىپتەلمەي, اتاۋسىز قالعاندىعى. بۇل دەگەنىڭىز كەڭەستىك وتارشىل جاۋىز ساياساتتىڭ قازاق ۇلتىنا قارسى جۈرگىزگەن كۆپ ۋەكتورلى ساياساتىنىڭ بىر قىرى عانا. وعان دەيەك رەتىندە مىنا دەرەكتەرگە توقتالا كەتسەك:
«…حون پيك جاركەنت مەشىتىن ۆزى جاسايتىن بولدى. پەكينگە كەلىپ شارۋاسىن رەتتەگەن حون پيك جاڭابايعا ەرىپ جاركەنتكە كەلەدى. 1888 جىلى حون پيك پەن جاڭاباي ۈشىن مەشىت پروەكتىسى مەن سمەتاسىن جاساۋ, ونىڭ قۇم-تاسىن, اعاشىن, ورنىن دايىنداۋ جىلى بولدى. جاڭاباي قاسىنا بىر توپ مامان الىپ, قىرعىزساي, ۈلكەن اقسۋ, ازات, تەرمەنь, احتام, كەتپەن تاۋلارىنىڭ قاراعاي, شىرشا, شىنارلارىن كۆرىپ شىقتى. جەر-جەردەگى اۋىل يەلەرى – اقساقالدارمەن اقىلداسىپ ادام, ات, كۆلىك, اربا مەسەلەلەرىن شەشتى. اتالعان ساي-سالالاردا اعاش كەسەتىن, سۈرلەيتىن, كەپتىرەتىن, تاسيتىن قولۆنەرشىلەر قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. سەنىمدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. مەشىت قۇرىلىس باس باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ قۇجاتقا جاڭاباي قول قويدى. سونداي-اق بۇل قۇجاتتارعا ۈلكەن اقسۋ بولىسى, ازات, كەتپەن بولىسى بارات قولدارىن قويدى, ونى جاركەنت ۋەزىنىڭ باستىعى, ونىڭ نارىنقول –شارىن بۆلىمىنىڭ باستىعى راستاپ وتىردى. داۋلى مەسەلەلەردى شەشۋ البان بيلەر توبىمەن الماتى, پرەجەۋالьسك ۋەزدەرىنىڭ قۇزىرىنا جۈكتەلدى». (قۇرمان قوجا احمەتۇلى, «ۆلكە» باسپاسى, 2002ج. قارقارا كىتابى, 90-بەت).
مىنە, جوعارىدا اتى اتالىپ وتىرعان ساياحاتشى-جيھانكەز, اعارتۋشى, 1916 جىلعى قارقارا ۇلت-ازاتتىق كۆتەرىلىسى باسشىلارىنىڭ بىرى – جاڭاباي قۇدايبەرگەنوۋ وسى ەجىبەك قاجىنىڭ بالداي اتتى قىزىنان تۋعان جيەنى ەكەن. ەكە-شەشەسى 6 جاستاعى جاڭابايدى ناعاشى اتاسى ەجىبەككە بەرگەن. سودان قاجى اتاسىنىڭ قولىندا جۈرىپ جاركەنتتەگى مەدرەسەنى بىتىرگەن.
جاڭابايدىڭ جۈرىس-تۇرىسى مەن زەرەكتىگىنە, العىرلىعىنا ريزا بولعان قازاقتىڭ ەيگىلى ايتىس اقىنى جامبىل جاباەۋ ۆزىنىڭ «جاڭابايعا» دەگەن جىرىندا:
…جەرى مەن ەلىن قورعاپ جەتىسۋدىڭ,
باتىرلىق ۇرپاعىنا جول تاستاعان.
شەشەسى جاڭابايدىڭ انا – بالداي,
جۈرىس, تۇرىس, اقىل-وي, سانا قانداي.
كۆرەگەن ۆزى شەشەن, پاراساتتى,
ۇل تۋعان ەلى ۈشىن جاڭابايداي.
بالدايدىڭ شىققان جەرى – سۋان ەلى,
ەكەسى ەجىبەك قاجى, ەردىڭ ەرى.
شەشەسى بالداي قىزدىڭ قازىنا ەكەن,
سۋاننىڭ بىر بالاسى ساتاي تەگى, – دەپ تولعايدى:
ەجىبەكتىڭ ەكى ەيەلىنەن – مۇقا (مۇقامەتجان), مۇستافا, جاھۋدا, ۋەلي, مەجيت, حاميت, بەكسۇلتان, ەبدىراقىم تۆرە تارايدى. ەبدىراقىمنىڭ «تۆرە» اتالۋىنىڭ سەبەبى مىناداي بولعان ەكەن.
1881 جىلعى پەتەربۋرگ كەلىسىمىنەن كەيىن شەكارا قورعاس ۆزەنى بولىپ بەكىتىلىپ, گەنەرال كولپاكوۋسكيي قۇلجا قالاسىن تاستاپ شىعادى. گەنەرالمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان ەجىبەك-تۇرىسبەكتەر قىتاي بيلىگىنەن قاۋىپتەنىپ, ولار دا شەكارادان بەرى ۆتەدى. جولاي بەكەر كەتپەي كۆڭىل جاراستىرىپ جۈرگەن تۆرەنىڭ بىر ەركە قىزىن الىپ قاشىپ ەكەلەدى. ول قىز ارعى بەتتەگى قىزايعا بيلىك ەتكەن رابات تۆرەنىڭ قارىنداسى ەدى. مىنە, كەيىن وسى تۆرە قىزىنان تۋعان ۇلدىڭ ۈلكەنىنە – بەكسۇلتان, كىشىسىنە ەبدىراقىم دەپ ازان شاقىرىپ ات قويادى. ناعاشىلارىنىڭ قۇرمەتىنە «تۆرە» ەسىمىن دە ەنشىلەپ, بۇدان بىلايعى كەزدە بۈكىل سۋان ەبدىراقىمدى «تۆرە» اتاپ كەتەدى.
بەكسۇلتاننىڭ شەكارادا ۇستالىپ جاركەنت تۈرمەسىندە اتىلعان دەگەن قىسقاشا دەرەكتەن باسقا ەش مەلىمەت جوق ەكەن. بىلتىر عانا تاريحشى-عالىم ەركىن ستامشالوۋ حابارلاسىپ, بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ تۋرالى ارحيۋ قۇجاتىن تاپقانى تۋرالى حابارلاسقان ەدى. وسى ماقالاعا بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ تۋرالى مۇراعات قۇجاتىن دا سالىپ وتىرمىن.
عىلىمي انىقتاما
ەجىبەكوۋ بەكسۇلتان – 1879 جىلى تىشقان اۋىلىندا تۋعان, 1929 جىلى 14 سەۋىردە ەجىبەكوۋ بەكسۇلتان ۆزىنىڭ قىتايدا تۇراتىن بولىس قىزمەتىندەگى اعاسى مۇقا ەجىبەكوۋپەن حات جازىسىپ, ول جىبەرگەن (جالپى سانى 10 ادام) قارۋلى ادامدارى ۆزىن جەنە باسقا دا وكتيابرь اۋدانى تۇرعىندارىن كۆشىرىپ الىپ كەتۋگە كەلگەن بەتتە №49 شەكارا وتريادى قولىنا تۈسكەن. 1929 جىلدىڭ 4 مامىرىندا بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ تەرگەلگەن. تەرگەۋ كەزىندە بەكسۇلتان ەجىبەكوۋتىڭ 50 جاستا ەكەنى, يەلىگىندە 160 قوي, 4 ات, 4 سيىرى بولعانى كۆرسەتىلگەن. بۇل ىس بويىنشا 19 ادام ايىپتالعان. 1929 جىلدىڭ 18 قاڭتارىنداعى وگپۋ تۇراقتى ۆكىلدىگى كوللەگيياسى ۈكىمىمەن ىشىندە بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ بار 7 ادامعا اتۋ جازاسى كەسىلىپ, 11 ادام الدى 10 جەنە 5 جىلعا كونتسلاگەرگە جىبەرىلىپ, سوڭى 3 جىلعا سولتۈستىك ۆلكەلەرگە جەر اۋدارىلعان. ال 1930 جىلدىڭ 13 اقپانىندا جاركەنت قالاسىندا وگپۋ-دىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى ۆكىلدىگى كوللەگيياسىنىڭ №2255 ۈكىمىنە سەيكەس ىشىندە بەكسۇلتان ەجىبەكوۋ بار 6 ادام اتىلعان. 1 ادام تۈرمەدە قايتىس بولعان.
1989 جىلدىڭ 15 اقپانىنداعى الماتى وبلىس پروكۋرورىنىڭ اعا كۆمەكشىسى ب.گ. جيەنقۇلوۋتىڭ قورىتىندىسىندا 1964 جىلدىڭ 10 شىلدەسىندە الماتى وبلىسى پروكۋرورىنىڭ نارازىلىعىمەن ىستى قاراعان الماتى وبلىستىق سوت تۆرالقاسى 1930 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا سوتتالعانداردان رسفسر قك-نىڭ 58-10, 58-11, 59-9, 59-3 ايىپتارىن الىپ تاستاپ, رسفسر قىلمىستىق كودەكستىڭ 84-بابىنا قايتا جىكتەگەنى كۆرسەتىلگەن. 1957 جىلدىڭ 1 قاراشاداعى كسرو-داعى «راحىمشىلىق تۋرالى» جارلىققا سەيكەس قىلمىستىق ىس ۆندىرىستەن توقتاتىلعان. اقتالۋ تۋرالى انىقتاما سوتتالۋشىلاردىڭ مەكەن-جايى انىقتالماعان سەبەپتى جولدانباعان.
عىلىمي انىقتامانى ساياسي قۋعىن-سۈرگىن قۇرباندارىن
تولىق اقتاۋ جۆنىندەگى الماتى وبلىستىق كوميسسيياسى
جۇمىس توبى ماتەريالدارى نەگىزىندە دايىنداعان
گۋمانيتارلىق عىلىمدار ماگيسترى,
phd-دوكتورانت ەركىن ستامشالوۋ
26.06.2024 ج.
* * *
– مەن سۋان ىشىندەگى ساتاي رۋىنىڭ ەبدىكەر تارماعىنا جاتاتىن, ەبدىراقىم تۆرەنىڭ كەنجە ۇلىمىن. قىتايداعى ۈشبۇلاق دەگەن جەردە, 1951 جىلى سەۋىر ايىنىڭ 13 جۇلدىزىندا ۆمىرگە كەلىپپىن. ارعى بەتتەگى شيپاڭزى ەلدى مەكەنىندە تۇردىق. ەكەم «بىرلىك ساپ» دەگەن ۇجىمنىڭ باستىعى بولدى. قازىرگى بىزدەگى وكرۋگ ەكىمى سيياقتى لاۋازىمدا قىزمەت جاسادى. سول ۈشىن دە قىزمەتىنە وراي ىرىمداپ مەنىڭ اتىمدى «بىرلىك» قويعان ەكەن. شەشەمىز – سۋان ىشىندەگى دۋان اتانىڭ ۇرپاعى ەرىپجان بولىستىڭ كۈلەش دەگەن جالعىز قىزى. ۆتكەن عاسىردىڭ 1959 جىلى تۋعان جەرىمىز سارىبەلگە قايتا ورالدىق, –دەپ جالعادى كەسەنە باسىندا تۇرعان بىرلىك اعامىز ەڭگىمەسىن.
– ۈلكەندەردەن ەستۋىمشە ەجىبەك قاجى اتامىز ۆتە قاتال ادام بولعان كۆرىنەدى. مىڭعىرعان جىلقىسى بولىپتى, بار بايلىعى بالالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ۆجەتى, 16 جاسىندا بولىس بولعان مۇقاعا (مۇقامەتجان) دارىعان ەكەن. ول اتامىزدىڭ جىلقىشىسى بولعان سۇراپىل دەگەن اعانى ۆز كۆزىممەن كۆردىم.
مۇقا بولىس ەكەمىز سىرت پىشىنى دومالاقتاۋ كەلگەن, قىزىل شىرايلى, قاسى-كۆزى قاپ-قارا, كۆزىندە قالى بار, ايىر تىلدى, جاسىنان ەل سۇراعان قاسيەتتى ادام بولىپتى. ۆز كىندىگىنەن – مۇحتارحان, مولداش, مۇساحان اتتى ۈش ۇلى بولعان. كۆزىنىڭ ۆتكىرلىگى سونداي – تىرى جانعا كۆز سالىپ تۋرا قارامايدى ەكەن. وعان سەبەپ بىردە مىناداي وقىس ۋاقيعا بولىپتى.
مۇقا بولىستىڭ قاسىندا نۆكەرلەرى بار, ەل ارالاپ جۈرگەن كەزى ەكەن. استىنداعى قارا كەر اتىن جورعالاتىپ, ۈستىندەگى قاسقىر ىشىگى مەن باسىنداعى بۇلعىن بۆركى كۆز تارتقان, اتقا وتىرىسى دا قاققان قازىقتاي بىر جاس جىگىت سونادايدان اققان جۇلدىزداي بولىپ قييالاي تارتىپ بارادى عوي. وسىناۋ كەرەمەت كۆرىنىسكە تاڭىرقاعان بولىس سۈيسىنە قادالىپ:
– ويپىرماي, مىناۋ كىم بولدى ەكەن?, – دەگەندە, قاسىنداعى نۆكەرىنىڭ بىرى:
– بولىس اعا, سىزگە نە بولدى, بالاڭىز عوي! – دەپتى.
سوندا بولىس:
– ەتتەگەن-اي! – دەپ كۆزىن جۇما قويىپتى دا: – ايتىڭدار, بولدى, ۈيگە قايتسىن, – دەگەن ەكەن ۆكىنىشتى ۈنمەن.
سول-اق, ەكەن ۈيىنە جەتەر-جەتپەس شامادا سول بوزبالا اۋىرماي-سىرقاماي اياق استىنان قايتىس بولىپتى.
وسىناۋ قايعىلى وقيعادان كەيىن مۇقا بولىس ادام تۈگىلى مالعا دا قىزىقتاپ, سۇقتانىپ قاراماعان دەسەدى. نەگە دەسەڭىز, ەگەردە كەرمەدە نەمەسە ماما اعاشتا بايلاۋلى تۇعان تۇرقى بۆلەك جىلقى بولسىن, باسقا دا كەز-كەلگەن مال تۇقىمىنا ۇزاعىراق قىزىقتاپ, تاڭىرقاپ كۆز سالىپ قويسا بولدى, كۆپ ۇزاماي سول جانۋار تاباندا پىشاققا ىلىنەتىن بولعان.
سوندىقتان دا كۆبىنەسە مۇقا بولىس اتامىز سەگىز قانات اق ۈيدە وتىرىپ, الىس-جاقىننىڭ بارلىق شارۋاسىن رەتتەپ, ەل مەن جەردىڭ, مالدىڭ بارلىق شارۋاسىن سەنىمدى كەڭەسشىسى, سۆزگە شەشەن سۋانداعى مولاقتان شىققان راحمانبەك پەن ۆزگە دە بي, بولىستار مەن شابارماندارى ارقىلى جولعا قويىپ وتىرعان ەكەن.
شەشەم كۈەشتىڭ ۆز اۋزىمەن ايتقان مىنا بىر وقيعانى تىڭداپ كۆرىڭىزدەر. مەنىڭ عوي تاريحتان ونشا حابارىم جوق, سوندىقتان قاي جىلدارى ەكەندىگىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن, – دەگەن بەكەڭ ىڭعايلانىپ وتىرىپ الىپ ەڭگىمەسىن ودان ەرىگە جالعادى:
– بولىس ەكەمىزدىڭ بۈكىل جەتىسۋعا داڭقى شىعىپ دۈرىلدەپ تۇرعان كەزى ەكەن. «ورىسقا بالا بەرمەيمىن!» دەپ پاتشاعا قارسى شىعىپتى. سۆيتىپ, ەكى ۈسەكتىڭ قوسىلعان جەرىندەگى قاشاما ارقىلى قابىلعا ۆتىپ, ودان ەرىگە ۈش ساقاۋ ارقىلى جول سىلتەر ارنايى بەلگى اعاشتارى قويىلعان باعىتپەن جۈرىپ وتىرىپ جاز بويى قارى ەرىمەيتىن مىڭجىلقىنىڭ اسۋىنا جەتەدى. اسۋدىڭ ساي تابانىنا تۈسكەنگە دەيىنگى شامامەن 3-4 شاقىرىم جالتىراعان كۆك مۇزدىڭ ۈستىنە اعاش ۈيدىڭ قۇرىم كيىزدەرىن تۆسەتىپ, سۋان ۇرپاعىنىڭ 200 تۈتىنىنەن تاراعان ادامى مەن مالىن شىپ-شىرعاسىن شىعارماي, ودان ەرىگە ۈلكەن قازانكۆل ارقىلى كيىزبايدىڭ اسۋىن ارتقا تاستاپ, شەكارانىڭ ارعى بەتىنە الىپ ۆتكەن. مىنە, ۆستىپ سوڭىنان ەرگەن ەل-جۇرتىن پاتشا ۈكىمەتىنىڭ جازالاۋشى وتريادىنىڭ قان-قاساپ قىرعىنىنان وسىلاي امان الىپ قالادى. ارعى بەتتەگى قىتاي شەنەۋنىكتەرىنىڭ دە تىلىن تاۋىپ, سوڭىنان ەرگەن دۈيىم جۇرتتى كەگەننىڭ ۈشبۇلاق دەگەن جەرىنە قونىستاندىرادى.
مىنە, سونداعى باتىلدىعى مەن ەرەن ەرلىگى ەلى كۈنگە ەل اۋزىندا, – دەپ سۆزىن اياقتادى اعامىز. – انامىزدىڭ ايتۋى بويىنشا, سونداعى ەكەمىزدىڭ بار كىنەسى ورىسقا بالا بەرمەگەندىگى. سودان بارىپ ەل-جۇرتتى قالايدا امان ساقتاپ قالۋ ۈشىن جاساعان ەرەكەتى ەكەن, – دەدى, ۈزىلگەن سۆزىن قايتا جالعاپ. – دەمەك, ۆزدەرىڭىز دە بايقاپ وتىرعاندارىڭىزداي بۇل سول 1916 جىلعى پاتشالىق رەسەي كەزىندەگى ۇلت-ازاتتىق كۆتەرىلىسى كەزى بولسا كەرەك.
سۆز رەتى كەلگەندە بىز دە بىرلىك اعامىزدان قىتايدا جۈرگەندە ەستە قالعان وقيعالارى تۋرالى سۇرادىق.
– 1959 جىلدىڭ مامىرىندا قىتاي جەرىن تاستاپ اتاقونىسىمىز سارىبەلگە قايتا ورالدىق. شەكارا تۈبىندە رۋلاس تۋىسىمىز ساتاي اتا ۇرپاعى بولاتحان احمەتوۋ اعامىز قۇشاق جايىپ قارسى الدى. اتاقونىسقا كەلىپ ساعىنىشىمىزدى باسقان سوڭ ەبىش دەگەن الدييار سيىرشىعا كۆمەكشى بولىپ مالعا شىعىپ كەتتىك. جازدىڭ سوڭىن الا ەكەمىز باس بولىپ سارىسايدىڭ اۋزىندا اۋىلدىڭ ۈلكەن اقساقالدارىنىڭ باسىن قوسىپ, بولاتحان, سۇراپىل, تاعى باسقا اعالار بار كىشىگىرىم اس بەردىك. قىستاۋىمىز تۆمەنگى ىلە بويىنداعى قىزىلشىلىكتە. ال, جاز جايلاۋىمىز سارىساي, كەيدە تەكشە دەپ تە اتايمىز.
ەكى جىلعا تولار-تولماس ۋاقىتتا ەكەم ۆزىمىزدىڭ رۋلاس شەكەرحان اقبوتاقىزىنىڭ تەپەرىشىنە شىدامادى. سەبەبى, ىلعي دا تۈرلى جۇمىستارىمەن اۋىلدىق كەڭەسكە بارىپ قالسا بولدى, شەكەرحان دەگەن كىسى:
– ەي, قىتايشىق! قىتايعا قاشقاندا نە تاپتىڭ?, – دەپ ەردايىم نامىسىنا تيەدى ەكەن. ەكەمىز ۆز كەزەگىندە:
– 9 ۇل, 9 قىز, 18 التىن تاپتىم, – دەيدى ەكەن.
كەيىندەرى قاتتى رەنجىگەن ەكەمىز «قوي, بۇل بىزگە قول بولمايدى ەكەن, بالالارعا كەسىرى تيەر» دەپ قازىرگى اتامەكەن (بۇرىنعى پەنجىم) اۋىلىنا قونىس اۋدارادى.
سۆيتىپ, سوندا كۆپ جىلدار تۇراقتاپ قالدىق. بىر جاعىنان ارعى بەتتەن كەلگەن ەتجاقىن اعايىن-تۋىستىڭ كۆپشىلىگى وسى جەرگە قونىستانعان ەدى. قازىرگى تاڭدا جوعارىدا ايتىلعان 9 ۇلدان, بەيبىشەدەن تۋعان اعام قىزىرحان ەكەۋمىز قالدىق. ۈلكەن شەشەمىزدىڭ ەسىمى – قاليشا, ەكەسىنىڭ اتى – قاستەي دۋان رۋىنان ەدى. ەكەمىز ەبدىراقىمنىڭ بىلىمدىلىگى مەن سۆزگە شەشەندىگىندە مىن جوق, ۆتە تەرەڭ ادام بولاتىن. دۈنيەگە كەلگەن توعىز ۇلدىڭ ىشىندە ەكەمىزگە تارتقانى – قۇرمانجان مەن نەبيجان باۋىرلارىم ەدى. اجالعا امال بار ما, قانشا العىر, بىلىمدى بولسا دا ەرتە دۈنيە سالدى عوي ول كىسىلەر. مىنە, مەنىڭ بار بىلەرىم وسى, – دەدى ۆزەگىن ۆرتەگەن ۆكىنىشتەن اۋىر كۈرسىنگەن بىرلىك اعامىز.
يە, قاراپ وتىرساڭىز – پاتشالىق رەسەي, كەڭەس وداعى جەنە تەۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى بىر ەۋلەتتىڭ تاريحىنان تام-تۇمداپ بولسا دا ەستەلىك جازىپ قالدىردىق. بۇنداعى ماقسات وتارلىق ساياساتتىڭ ىقپالىمەن اتى-جۆندەرى حاتقا تۈسىپ دەرىپتەلمەي, بىراق ەل جادىندا ەسىمدەرى اڭىز بولىپ اتالعان تۇلعالاردىڭ ۆنەگەلى ىستەرىن كەيىنگى تولقىن جاس ۇرپاق بىلىپ, تانىپ, ۈلگى السىن دەگەن نيەت قانا, اعايىن…
قالي يبرايىمجانوۋ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ
مۈشەسى, ۆلكەتانۋشى.
.Q-Andas ақпарат











