Q-Andas
No Result
View All Result
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
kz Қазақ qz Qazaq tj توتە جازۋ ru Русский en English
Q-Andas
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат
No Result
View All Result
Q-Andas
No Result
View All Result
Басты бет Қажет дерек

Қазақтың ел билеу дәстүрі

«Біздің қазаққа көркем шындықтан гөрі қатқыл өмір шындығы көбірек керек. Өйткені, біз өзіміз туралы ақиқатты айта алмай келген, тарихқа есеміз кеткен халықпыз» (Ақселеу). Расында, өзіндік қасиеттен айырылған ұлт өледі. Ұлтты өлтірмейтін оның төлтұма мәдениеті. Осы тұрғыда тереңірек зер салсақ, қазақ қоғамының да өзіне тән ел билеу, жұрт басқару жолы, жөн-жосығы болған. Тарихи ақиқаттарға жүгінсек, бабаларымыз адамзат қауымдастығынан арна тартып, дарынды, жігерлі адамдардан тұратын қоғам орнатып, ерлікті, батырлықты ұрпақтан ұрпаққа үрдіс еткенін білеміз.

admin
2026/08/30
Қажет дерек
0
Қазақтың ел билеу дәстүрі

Түптеп келгенде, ғұн ақсүйектерінен бастау алатын бірлік, берекелік, ерлік, елдік сияқты тағылымды тұжырымдардан басталған ел билеу жолы сонау Тарғытай Афрасиябтан (Алып Ер Тұңға) Иданбарыс патша мен Тұмар патшайымға, одан Мөде тәңірқұтынан Елжау күнбиге, Еділ патшадан Күлтегін мен Білге қағанға, одан Тоныкөктен Майқы бабама, Керей, Жәнібек бастаған қазақ хандығының тізгінін ұстаған хандарға, одан Абылай сынды ақиыққа, соңғы көкжал Кенесарыға дейінгі көктүрік қанынан ұйыған әрбір кіндіктіге беріліп,  желісі үзілмей бүгінгімен сабақтасты. Қысқасы, бұл ханға, ел билеушісіне бағытталған жалқы ұғым емес, билік жүйесінің бірегейлігін білдіретін жалпы ұғым.

Біздің арғы ата-бабаларымыз қиыр Шығыстан Батыс Еуропаға, Сібірден Үндістанға дейінгі аумақты алып жатқан мемлекеттердің дамуында екі мың жыл бойы елеулі рөл атқарып келді. Орасан зор кең-байтақ аумақта қоныс аударумен болған көшпелілер Еуразияның этностық және мемлекеттік бет-бейнесін бір емес, бірнеше рет өзгертті. Жалпы,  қазақ қоғамының ел билеу жолы әр дәуірде әртүрлі көрініс тапты. Ол кейде елдің саяси өмірімен ұласып кетсе, енді бірде әлеуеттің әлеуметтік жағдайымен қабысып жатты. Ал бірде халықтық өнердің ұйытқысы болған сал-серілік дәстүрмен қабаттаса өрбісе, ел басына екіталай күн туып, ер етігімен су кешкен кезеңде батырлықпен сабақтасып, бейбіт күнде сөз жарыстырған елшілікпен өріліп отырды.

Белгілі ғалым Нығмет Мыңжанұлы «Үйсін туралы жалпы шолу» атты еңбегінде: «…Үйсін елінде ханға көмектесіп, бүкіл елді басқаратын өкіметтік ұйым болды. Оның негізгі лауазымдары күнби, дулы (бас уәзір), қолбасы, оңқа (ру-тайпа басшылары), дарту (қолбасшының көмекшісі), абыз, ұлыс бегі сияқты тоғыз топқа бөлінді», – деп анықтап берді. Демек, ғұн мен үйсін елінің осы дәстүрі Түркі қағанатында да жалғасты. Мұны қорқыт жырындағы: «Елден елге, Бектен бекке қобызын артып қасына, Ұзандар жүр ел кезіп», – деп келетін ұзақ жырынан таба аламыз. Тіпті, түркі дәуіріндегі хан кеңесі де сол дәстүрмен сабақтасып отырған. Ал Шыңғыс хан өзінің алғашқы қадамынан бастап, атаулы бір ру, тайпаларға емес, шар тараптан шыққан, тілегі, мақсат-мүддесі ортақ жекелеген тұлғаларға арқа сүйегені, әрқилы ру, тайпалардың бөлініп қосылған топ, жарқаларын ұйыстырғаны, ақыры, жалпы жұрт жаппай қидаласқан азамат соғысында түбегейлі жеңіске жеткені мәлім.

Қыпшақ даласында хандық билікті бір орталыққа шоғырландырып, елді айналасындағы ақылмандар арқылы басқарудың баянды жолын қалыптастырған билеушілердің бірі Жошы хан. «Жошы ханның өзі бір ғажайып сері. Ол қасына атақты жырауларды, ақындарды, сал-серілерді, әнші-күйшілерді топтап бірыңғай сауық үстінде болған. Оның сұлулықты жақсы көруі бойынша әкесі жыл сайын Балқаш төңірегіндегі құлан-Ойнақ даласына әдейі аң аулауға келгенде қыпшақ елінің «сыйы» деп, оған он мың боз ат, он мың әдемі қара ат тарту етіп отырған» (Рашид ад-дин). Жошының жолын жалғастырған, қазақ хандығын құрушы әз Жәнібек ханның мемлекеттік ішкі-сыртқы саясатын жүргізіп отыратын алпыстан астам биі болған екен.  Сондай-ақ, әз Жәнібек хан ел билеудің ұйымдық құрылымын ауыл, аймақ, ру, арыс (тайпа,), ұлыс, жүз, хандық сияқты жеті жікке бөліп, солардың арасынан шыққан білгір, білімді, білікті адамдарды айналасына топтаған. Тіпті, көрші елдерге жастарды жіберіп оқытып, елдің келешек тізгінін ұстайтын мұрагерлерді тәрбиелеп отырған.

Қазақтың көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлин «Алтын Орда» романында былай деп жазады: «Жәнібек ханның тұсы – осы түркі тілдес көне жұрттардың Шығыс елдерінің мәдениетіне, әсіресе араб, фарсы мәдениетіне жақындай түскен кезі еді. Кешегі көшпелі елдердің бекзадалары, тұрғын елдің ақсүйектері тәрізді, кұр ғана хат танып коймады, алдыңғы қатарлы Шығыс елдері тудырған ғылымдармен де шұғылдана бастады. Көптеген мешіт, медреселер тұрғызылды. Бұл медресе мешіттерге, балаларды окытуға, көшпенділерге мұсылман дінін кеңінен таратуға Дешті қыпшаққа, Еділ-Жайық жағасына Мысыр, Шам, Жезира, Диярбекер, Рум, Фарсы, Бағдаттардан қожа-молдалар мен оқымыстылар жиналды. Дешті қыпшақ жұрты да бұл елдерге ғылым-білім алуға өз балаларын жіберді. Міне, осындай Еділ-Жайықтың өзге жұртпен тек қана жауынгерлігі ғана емес, мәдениеті де қатар түссін деп, ағарту, өнер-білімге еліктеу саясатын кең жүргізгені үшін Жәнібекті қыпшақ, ноғайлы елдері әз Жәнібек, данышпан Жәнібек деп атады».

Әз Жәнібектің аталық жолын баласы Қасым хан, одан соң Ақназар жалғастырып, қол астындағы көпшілікке қол артқан саңлақтардың қатарынан орын алады. Қасым хан ел өміріндегі саяси жағдайға байланысты қазақ халқының ежелгі ғұрып-әдеттік ережелерін негізге алып, билер кеңесімен ақылдаса отырып, «Жарғы» заңын жасады. Бұл кейін «қасым ханның қасқа жолы» деген атаумен тарихқа енді. Бұл заң қазақ хандарының ғұрып-әдеттік ережелерін алға жылжытқан маңызды құжат болды. Сондай-ақ, ел билігі де сол заңның төңірегінде өрбіді. Қазақ хандығын ұзағынан 47 жыл басқарған Есім ханның тұсында «Қасым ханның қасқа жолына» толықтырулар мен өзгерістер енгізіліп: «Хан болсын, ханға лайық заң болсын. Батыр болсын, жорық жолы мақұл болсын. Абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын. Би болсын, би түсетін үй болсын» деген ережелер қосылды. Бұл қазақ хандығы тұсындағы билік жүйесінің нығаюы мен толығуына зор серпін берді. Есім ханның өзі Ташкент шаћарының бас биі Досмұхаммед (халық әділдігіне қарап Дос би деп атаған) бидің адал ісіне қиянат жасап, Шымған жайлауында үш әйелі, он тоғыз баласымен қоса сол күнгі қонақтарымен бірге демалып жатқанда қырық қарақшысын жұмсап, бір түннің ішінде қырғызып тастаған Тұрсын ханның басын алғаны қазақ ұғымындағы хан мен нөкер арасындағы қатынастың қоюлығы қаншалықты деңгейде болғанын аңғартады.

Ал Тәуке хан «Күлтөбенің басында күнде кеңес өткізіп», «Қасқа жолдың» бұрынғы 5 тарауына екі тарау қосып, «Жеті жарғыны» жасап шықты. Айта кетерлігі, «Жеті жарғының» жасалуына үш жүздің ойшыл, саңлақ билері Төле би, Қазыбек би, әйтеке билер мен ел арасынан шыққан беделді билер, қол бастаған батырлар да үлкен үлес қосты. Бұл үрдіс  Абылай мен әбілқайыр хандар тұсында тіптен кемелденіп, керегесін жая түскені мәлім. Олар би-шешендер, сал-серілер мен батырларды маңына топтап, ел ісін жүргізудің берекелі жолын қалыптастырған. Атақты Абылай хан билік жүргізгенде оның хан кеңесіне қатысатын түрлі дәрежедегі қырық екі биі, жорықта қол бастаған сексен бір батыры болыпты.

Қарт Бұқар жыраудың:

Қайғысыз ұйқы ұйықтатқан, ханым-ай,

Қайырусыз жылқы бақтырған, ханым-ай.

Қалыңсыз қатын құштырған, ханым-ай,

Үш жүзден үш кісі құрбан қылсам,

Сонда қалар ма екен жаның-ай! – деген жыры тек Абылай ханға ғана арналмаған. Ханмен бірге қарашаның қамын жеген көмекшілерінің бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығара жүргізген саясатының арқасында қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заманның орнағанын меңзейді. Бұл «Саусақ бірікпей, ине ілікпейтінінің» тағы бір көрінісі. Қазақтың соңғы хандарының бірі Жәңгірдің де он екі биі, батырлары мен сал-серілері болғаны тарихи жазбаларда сақталған. Сонымен қатар, Жәңгір ханның  айналасында да көп тіл меңгерген білімді адамдар болған.  Мұның өзі ханның маңында қандай адамдардың болғанын көрсетеді.

Расында, қазақ халқы Алланың назарына, оң қабағына іліккен періште пейіл халық қой. Көші тығырыққа тірелгенде халықтың арасынан ақыл-парасаты мол, қайсар емендей тұлғалы ұлдары суырылып шығып, ауған жүгін түзеп, тың өріске бастады. Осы тұста Жұмабек Тәшеновты, Дінмұхамет Қонаевты айрықша атай кеткен жөн.

Бір айта кетерлігі, қазір еліміз Президенттік басқару жүйесінде болғанымен түптеп келгенде барлық билік құрылымы кешегі Үйсіннен бастау алған ұлы жолдан ауытқып кетпеген. қазіргі мемлекет басқарудың барлық тетігі сол байырғы ел билеу жолын сақтап, дамытып отыр. Кейбір зерттеушілер қазіргі қос палаталы парламенттік жүйенің Үйсін хандығы дәуіріндегі абыз сайлау, қазақ хандығы тұсындағы би сайлау дәстүрінің жалғасы екенін дәлелдеп жүр.

Түйін

Зерделеп көрсек, қазақ тарихында ел билеген дана хандар, жұрт қорғаған жаужүрек батырлар, халқын қиындыққа ұрындырмай, тығырықтан алып шыққан дана билер, тағы басқа да  жақсы-жайсаңдар көп болды. Бұл қазақ халқының бай мінезді, тамаша қасиетті, таза пейілді, шыншыл мінезді, ұйымшыл, елжанды болғанын аңғартады. Ендеше, осы дәстүр жалғастығын бүгінгі өскелең ұрпақтың санасына сіңіретін ұтымды жолдарды қарастыру егемен ел болашағының баянды болуына жол ашады.

Қажет АНДАС.

Дереккөз: https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1549004

Q-Andas ақпарат

5 1 vote
Рейтинг статьи
Қаралым 62
Талдықорғандағы көне кинотеатрлар
Қажет дерек

Талдықорғандағы көне кинотеатрлар

October 5, 2026
Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?
Қажет дерек

Қала кинотеатрлары қалай өзгерді?

September 24, 2026
45 тағдыр
Қажет дерек

45 тағдыр

September 8, 2026
We Still Study the National Liberation Uprisings
Қажет дерек

We Still Study the National Liberation Uprisings

September 5, 2026
Қажет дерек:  БІР КӨШЕ, БІР ТАРИХ
Қажет дерек

Қажет дерек: БІР КӨШЕ, БІР ТАРИХ

September 6, 2026
Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?
Қажет дерек

Бүйен-Ақсу көтерілісінің жетекшілері кім?

August 31, 2026
Subscribe
Login
Notify of
guest
guest
0 комментариев
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

ӨЛКЕ ШЕЖІРЕСІН СӨЙЛЕТКЕН ҚАЛАМГЕР

November 9, 2026

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

«Бекзат өмір»: өнерге арналған еңбек

November 7, 2026

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

Өлке тарихы ұрпаққа аманат

October 23, 2026

ЖАҢА ҚАҒИДА?  «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

ЖАҢА ҚАҒИДА? «Әлеуметтік кәсіпкерлерге жаңа талаптар түсіндірілді»

October 13, 2026

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

Жұмыспен қамту тәртібінде не өзгерді?

October 12, 2026

Ақпараттық агенттігі

Меншік иесі: “Жетісу” өлкетанушылар орталығы” қоғамдық бірлестігі
Қазақстан Республикасы, Жетісу облысы, Талдықорған қаласы “Болашақ” шағын ауданы, 12-27

Q-Andas желілік басылымы Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникация министрлігі Ақпарат комитетінде 2025 жылғы 19 наурызда тіркеліп, № KZ21VPY00115275 куәлігі берілген.

Сайт материалын пайдалану үшін редакция келісімі керек және гиперсілтеме жасау міндетті.

Тел: 8 747 706 1382
email: andas_kazhet@mail.ru

qandas.kz © 2026. Барлық авторлық құқық заңмен қорғалған.

  • kzҚазақ
    • kz Қазақ
    • qz Qazaq
    • tj توتە جازۋ
    • ru Русский
    • en English
  • Басты бет
  • Өлкетану
    • Елтану
    • Жартас суреттері
    • Қажет дерек
    • Қажет кітап
    • Қасиетті жерлер
    • Қажет ақпарат
    • Халық жады
    • Ауесхан Мажайдың жәдігерлері
    • Андас Омарақын ізімен
    • Қуғын-сүргін
    • Көші-қон
    • Тұлғатану
  • Арнайы жобалар
    • Турнир
    • Экспедиция
    • Конкурс
    • Грант
    • Конференция
    • Көрме
  • Мұрағат
    • Бейнефильм
    • Галерея
    • Хаткерлік
  • Біз туралы
    • Әріптестер
    • Байланыс
    • Сайт әкімшілігі
    • PDF-мұрағат

© 2025 qandas.kz

wpDiscuz