سۆەن حيەديننىڭ يارداننان شىعىپ كىرۋارنياعا كەلۋى
سۆەن حەدين سوناۋ شىعىس جاققا كوز سالىپ تۇرىپ سويلەيدى:
– مەنىڭ ايتپاقشى بولىپ تۇرعانىم – شىن بولعان تاريحي اڭگىمە، بىراق بۇل اڭگىمە تىلسىم ءتۇز الىپ كەتىپتى. وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىرەۋلەر بۇل اڭگىمەنى ادام بايىبىنا بارا المايتىن قيال-عاجايىپ ەرتەگىسى دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
بۇل جاڭا ەرادان بۇرىنعى 138-جىلى بولعان وقيعا. ۇلى ساياحاتشى چان حان ۆۋدي پاتشانىڭ «باتىستاعى يورتشىلارمەن بىرلەسىپ (ەرتە زاماندا ەلىمىزدىڭ باتىس شەكاراسىندا بولعان ۇلكەن مەملەكەت – بۇگىنگى امۋ دارياسى الابىندا، ورتا بولىگىندە بولعان) سولتۇستىكتەگى فيندەرگە سوققى بەرۋ» ساياساتى بويىنشا كومەكشىسى گانپۋدى جانە ءبىر توپ نوكەرلەرىن الىپ، باتىس وڭىرگە ەلشىلىككە اتتانادى.
باتىسقا كەلە جاتقان جولىندا بارلىعى فيندەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، قۇل ەتىلەدى. باستاپتا فيندەر حان پاتشالىعىنىڭ بۇل “جانسىزدارىن” قاتاڭ باقىلايدى. كۇندەر وتە كەلە ولار تۇگەلدەي فين ەلىنەن ايەل الىپ، ءۇيلى-بالالى بولادى. سونىمەن ولارعا بولعان باقىلاۋ دا بوساڭسيدى.
الايدا جاڭ چيان فين ەلىندە بولعان 11 جىل بارىسىندا ءوزىنىڭ قاسيەتتى بورىشىن ەسىنەن شىعارمايدى. ول حان ۆۋدي پاتشا وزىنە تابىس ەتكەن – باس جاعىنا ءۇش تال قوداس قۇيرىعى بايلانعان ۇكىلى تۋدى قاستەر تۇتىپ ساقتايدى. بۇل ۇكىلى تۋدىڭ حان پاتشالىعى ورداسىنىڭ كۋالىگى ەكەندىگى جانە كەيىن باتىس وڭىردەگى ءار ەلگە سالەم وسى ارقىلى جەتكىزىلەتىندىگى وعان ايان-دى.
اي سۇتتەي جارىق ءبىر كۇنى تۇندە گانپۋمەن ەرتەدە ۋادەلەسىپ قويعان جاڭ چيان وزدەرىمەن بىرگە باتىسقا بارعىسى كەلگەن ون نەشە جاساقپەن ءسوز بايلاسىپ، قارۋ-جاراق، ات جانە جول ازىق ۇرلاپ الادى دا قاشىپ كەتەدى. ولار فين ەلىنىڭ شەكاراسىنان شىققان سوڭ اسقان تاۋلاردان اسىپ، سورتاڭدى سازداردان وتەدى دە، باتىس وڭىردە العاش رەت كىرۋارنيا ەلىنە كەلەدى. بۇل جەردە قىسقا ۋاقىت تىنىعىپ، رەتتەلگەن سوڭ باتىسقا ۇزدىكسىز ساپار شەگەدى.
مىنە، وسىدان باستاپ كىرۋارنيا دەگەن جەر اتى جۋڭگونىڭ تاريحي كىتاپتارىنان ۇنەمى ۇشىراپ وتىرادى. بىراق وڭتۇستىك-سولتۇستىك پاتشالىقتارى داۋىرىنە جەتكەن كەزدە، وسكەلەڭ مادەنيەتكە يە كىرۋارنيا اتتى وسى ءبىر بايىرعى مەملەكەت اتى تاريحتان اياق استىنان عايىپ بولادى. تاڭ پاتشالىعى داۋىرىنە كەلگەندە جۋڭگونىڭ كوپتەگەن شەكارا ءوڭىر جىرلارىنىڭ ىشىنەن “كىرۋارنيا” ءسوزى تاعى دا كەزدەسىپ قالىپ وتىرادى. بىراق ول باتىس ءوڭىر سياقتى ۇلان-بايتاق ءوڭىردىڭ اتى رەتىندە الىنادى. ال سوندا ناعىز كىرۋارنيا قايدا بولعانى؟ بۇنى ەشكىم ايتىپ بەرە الماي كەلەدى.
اڭگىمەسىن وسى اراعا اكەلگەن سۆەن از كىدىردى دە تاعى سويلەپ كەتتى:
– مەن بۇل اڭگىمەلەردى وسىلاي كەلەردەن بۇرىن جۋڭگو جاعدايىن قانىق بىلەتىن مامانداردان ەستىگەنمىن. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى كىرۋارنيا دەگەن – بالقي قۇمدى شولدەگى قۇبىلمالى ساعىم، ياكي سول ءبىر ءداۋىردى ەستەلىككە قاتە الىنعان، يا ويدان قيىستىرىلعان نارسە. قورىتىپ ايتقاندا، كىرۋارنيا دەگەن ەل بولماعان دەپ كەسىپ ايتادى. ويتكەنى كارتاعا قاراساڭىز – ول ارا ادام پەندەسى جوق ءوڭىر، مۇندا قايداعى قالا-قورعان؟
بىراق ەندى بىرەۋلەر: «تاريحتىڭ وزگەرىسى كۇردەلى بولادى. تاريحتا جويقىن وزگەرىس بولعان مىسالدار بارشىلىق. ەندەشە كىرۋارنيا شىن بولعان با، جوق پا – ونى ارحەولوگتاردىڭ تەكسەرىپ، دالەلدەۋىنە قالدىرعان ءجون»، – دەپ قارايدى.
– ەگەر كىرۋارنيا تۇزدى كولگە جاقىن ماڭدا دەلىنسە، ءبىز اۋەلى تۇزدى كولدى تاۋىپ الساق، كىرۋارنيانى دا تاۋىپ الۋعا بولاتىن شىعار؟ – دەپ ءتىلماش ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
– بۇل ونشالىقتى جەڭىل شارۋا ەمەس! سەن بىلمەيتىن بولساڭ كەرەك، 1877 جىلى رەسەي ساياحاتشىسى پەرجالوۆسكيي لوپنۇر رايونىنان قاراقۇشىن دەگەن كولدى تاۋىپ، ونى “تۇزدى كولدى تاپتىم” دەپ جاريالاعان. بىراق ونىڭ تاپقانى تۇشى سۋلى كول ەكەن. بۇلاي بولعاندا جۋڭگونىڭ گەوگرافيالىق ماتەريالدارى قاتە ىستەلگەنى مە؟ ەگەر دۇرىس ىستەلگەن بولسا، ناعىز تۇزدى كول قايدا؟ مەنىڭ وقىتۋشىم، گەرمانيالىق يرشحود، “تۇزدى كول قۇرلىق كولى، ونى اشى سۋلى كول ەكەندىگى شاكسىز، بۇل ارادا رەسەيلىكتەر قاتەلەسىپ وتىر” دەپ قارايدى. ال پەرجالوۆسكيي “ناعىز تۇزدى كولدى تاپتىم” دەيدى. سونىمەن ەكەۋى ءالى ايتىسىپ كەلەدى. بۇلارىنان شىندىققا شىققان ەشتەڭە جوق، – وسىنى ايتىپ، سۆەن ەكى يىعىن جازىپ، داعدارعان بەينە كورسەتتى.
تاريحتىڭ بۇل قۇپيالىعىن قالاي اشۋعا بولادى؟ بۇعان سۆەن بىردەن اسىعىپ كەتپەدى. ول اۋەلى قول استىنداعىلارىنا جاڭا كول ءوڭىرىنىڭ جەر جاعدايىن ولشەتتى. سونان كەلەر جىلى كوكتەم باسىندا بۇل شۆەد تارىم دارياسىنىڭ ءبىر تارماق اعىنى ەسەپتەلەتىن كونچي وزەنى ارقىلى لوپنور رايونىنا تارتتى. ال قۇرلىق جولىمەن كەلە جاتقان ادامدارى بۇرىنعىسىنشا وزەندى جاعالاي جول الدى، ولار سۆەنمەن بەلگىلەنگەن جەردە تابىسپاق بولدى.
لوپنۇر وڭىرىنە جەتكەن سۆەن تەكسەرىپ-زەرتتەۋ ارقىلى بۇل وڭىردە بىرنەشە كول بار ەكەنىن، بۇلاردىڭ ءبارى جۋڭگو اڭىزدارىندا ايتىلاتىن تۇزدى كولدىڭ ورنىندا ەكەنىن، ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى لوپنور دەپ اتالاتىنىن ءارى اشى سۋلى كول ەكەندىگىن انىقتادى. ول لوپنور كولىن جىلجىمالى كول دەپ ءبىلدى. جۋڭگونىڭ ەرتە زامانداعى تۇزدى كولى — مىنە، وسى لوپنور كولى، وسى اشى كول ماڭايىنان كىرۋارنيانىڭ ورنىن تاۋىپ قالارمىن دەپ ەسەپتەدى. وعان ەندى كەمەنىڭ جانە كەمەشىنىڭ قاجەتى قالمادى، تەك كەلىسكەن جول باستاۋشى بولسا جەتىپ جاتىر.
قۇرلىق جولىمەن جۇرگەندەر دە ۋادەلى ۋاقىتتا جەتىپ ۇلگەردى. ەكى كەمەشى كەتەتىن كۇنى بۇل سۇڭعىلا دا جىلبوز شۆەد ادام ءبىر سەمىز قوي جانە ماي، كۇرىش، ءسابىز سياقتى نارسەلەر اكەلدىرىپ، ۇيعىرلاردىڭ ءسۇيىپ جەيتىن تاماعى – پالاۋ باستىردى. ونىڭ ۇستىنە بىرنەشە جىڭ اراق اكەلدىرەدى. سونىمەن كەمەشىلەرگە قوناقاسى بەرىپ، جەڭىسپەن تابىسقاندىقتارىن قۇتتىقتايدى. بۇل قوناقاسى قىستاقتىڭ باسىنداعى اۋماقتى الاڭدا وتكىزىلەدى.
بۇل شاعىن قىستاقتىڭ تۇرعىندارى وڭكەي مومىن ەگىنشىلەر بولاتىن. ولار مىنا شەتەلدىكتىڭ ءوزى جالداپ العان ەكى كەمەشىگە مۇنداي مەيىر-قايىر كورسەتىپ جاتقانىن كورىپ قاتتى اسەرلەندى. تاماق الدىعا كەلگەن ساتتە سۆەن تاباقتاعى پالاۋدان ساۋساقتارىمەن ەپپەن الىپ اساپ جاتتى. ول پالاۋدى اساپ جاتىپ قاسىنداعى كەمەشىلەرگە ۇيعىر تىلىندە:
– جەڭىزدەر، جەڭىزدەر، تويا-تويا جەڭىزدەر، – دەپ وتىردى.
ونىڭ مىنا ارەكەتى شاعىن قىستاقتىڭ ادامدارىن ءتىپتى ءسۇيسىندىرىپ، ولاردى “بۇل سەنىم ارتۋعا بولاتىن ادام ەكەن” دەگەن ويعا كەلتىردى. وسىدان كوپ وتپەي سۆەن جول باستاۋشى تابۋدى ايتقاندا، قىستاقتاعىلار وعان اقىلدىلىعى مەن ىسكەرلىگىن جۇرت تانىعان يۋدەك دەگەن جىگىتتى ۇسىنادى. ول جىگىت كەيىن سۆەننىڭ كىرۋارنيانى تابۋىندا زور ءرول وينايدى.
يۋدەك جاس شاماسى 24–25-تەن اسپاعان جىگىت. قىزىل شىرايىنا قۇپ جاراسقان قاپ-قارا قوس جانارى جالت-جۇلت ەتىپ، اقىلدىلىق قالىپ تانىتىپ تۇرادى. ول اتا-باباسىنان بەرى كونچي وزەنىنىڭ تومەنگى اڭعارىن مەكەن ەتىپ كەلگەن، سوندىقتان لوپنور ءوڭىرىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن. ول بىرنەشە كۇننەن بەرى سۆەننىڭ ساياحاتشىلارىن باستاپ، وسى ءوڭىردى ارالاتىپ، كوپشىلىككە سيرەك كەزدەسەتىن جابايى تۇيەنى كورسەتتى، پەرجالوۆسكييدىڭ جابايى جىلقىنى قاي جەردەن اتقانىن، اعىلشىن اڭشىلارىنىڭ جابايى تۇيەنىڭ بوتاسىن قاي جەردەن ۇستاعانىن كورسەتىپ وتىردى.
كوپشىلىكتىڭ سويلەرگە ءسوزى بولماي، تىم-تىرىس بولىپ قالعان كەزدە بۇل جىگىت كونچي وزەنى جونىندەگى جانە لوپنور جونىندەگى قىزىقتى اڭگىمەلەردى بايانداپ بەردى. سۆەن ءوزىنىڭ “الداۋ-قاتۋ” ايلاسىنا ىشتەي ءسۇيسىندى. سونىمەن ول جول باستاۋشىعا ءتىپتى دە ءىلتيپات كورسەتتى.
بۇل ساياحاتشىلار لوپنۇر رايونىنا ىشكەرلەي كىرىپ كەتكەندە، ولاردىڭ بەت الدىندا شەتسىز دە شەكسىز كەتكەن سورتاڭ دالا مەن قۇم جاتىر ەدى. كورەر كوزگە ول سورتاڭ دالانىڭ بەتىندە ءبىر قابات قاتتى قابىق جاتقان سياقتى كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ونىڭ ءۇستى بورپاس قۇم بولاتىن. بۇل جەرمەن جۇرگەن ادام دا، مال دا قاتتى قينالاتىن. بۇلار ءدال وسى شاقتا، سوناۋ ەرتە زاماندا الىس ساپار شەگىپ كەلە جاتقان ساۋدا كەرۋەنى سياقتى نەمەسە دۇنيەنى جاياۋ كەزىپ جۇرگەن بۋددا مومىندارى سياقتى الدارىنان بىرەر قالا نەمەسە قىستاققا كەز بولۋدى قانشالىقتى اڭسايدى دەسەڭشى!
ويلاماعان جەردەن ولاردىڭ قارسى الدارىنان توپىراق تومپەشىك، قالا قورعانى، ەڭسەلى عيماراتتار بۇلدىرلاپ كورىنە باستادى.
– جارايدى، جارايدى! ءبىز بۇگىن ءبىر جاقسى قونالقىعا كەز بولدىق.
– تەزىرەك جۇرىڭدەر، بارىپ قالا بازارىن ارالايىق! – دەپ كازاكتار قۋانعاندارىنان ايقايلاسىپ كەتتى.
تۇيە ۇستىندە كەلە جاتقان سۆەن الدىنداعى قالانىڭ نوبايىنا كوز جۇگىرتە باستادى. قالا ماڭىنداعى توپىراق تومپەشىكتەرمەن جالعاسىپ كەتكەن، ال توپىراق تومپەشىكتەردىڭ اراسىنان بىرقانشا قۇرىلىس بوي سوزادى. بۇل قۇرىلىستار بەينە ساۋلەتتى سارايلارعا نەمەسە ەرتەدەگى مۇنارالارعا، يا بولماسا حابارلاسۋ تەكشەسىنە، نەمەسە قايراڭداپ قالعان الىپ سوعىس كەمەسىنە ۇقساپ كەتەدى.
بىراق بۇل اراعا كەلىپ ورناي قالعان قايداعى مۇنداي ۇلكەن قالا؟ كارتادا دا اتى جوق، ونىڭ ۇستىنە ادام ايتقىسىز جىم-جىرت. بۇل ءوزى ءشول جازيراسىنداعى ساعىم ەمەس پە؟ ونداي ەمەس. ارحەولوگتاردىڭ كوزىن ۋلى تابيعات الجاستىرا بەرەدى عوي. مۇنىڭ بايىبىنا بارا الماعان سۆەن كۇدىكتەنە:
– بۇل قاي جەر؟ – دەپ سۇرايدى.
– بۇل ياردان.
– اا، ياردان دەيمىسىڭ؟ ياردان دەگەن نە ءسوز؟
– ياردان – لوپنۇر ءوڭىرىنىڭ ەرەن كورىنىسى. قاريانىڭ ايتۋىنشا، بۇل قالانى جىن-شايتاندار سالىپتى. كوپ جىلداردان بەرى بۇل ارامەن جۇرگەن جۇرگىنشىلەر جوعالىپ كەتەدى ەكەن. كەيبىر جۇرگىنشىلەر بۇل قالاعا كىرىپ كەتىپ، شىعا الماي، ەڭ اقىرىندا ولاردى جىن-شايتاندار جەپ قويادى ەكەن…
يۋدەك “ياردان” دەگەن ءسوزدى بارىنشا قىزىقتى ەتىپ ءتۇسىندىردى، بىراق سۆەن مۇنىڭ ءمانىسىن سوندا دا انىق ۇعىنا المادى. كەيىن امالسىزدان سول ۇڭگىردەگى ادامداردىڭ بۇل قالانىڭ وسىلاي اتالۋىنا نەگىزدەلىپ، ونى كەيىنگى شىعارمالارىندا ەرەكشە اتاۋ رەتىندە پايدالاندى.
ولار اڭگىمەلەسە وتىرىپ “ياردانعا” كىرىپ تە كەتتى. بىردەن سىلكىنە تۇسكەن كازاكتار وزدەرىن مازاق قىلعان “جىن-شايتانداردى” بوقتاي جونەلدى، ولاردىڭ باعانادان بەرى عيمارات دەپ كەلە جاتقانى – شوقيعان-شوقيعان توپىراق ءۇيىندىسى بولىپ شىقتى.
سۆەن يۋدەكتى قاسىنا ەرتىپ الىپ “جىن-شايتانداردىڭ” مىنا حيكمەت تۋىندىسىن زەيىن قويا تاماشالادى جانە تىنباي سۋرەتكە الدى. ول تۋرا ەكى كۇن ۋاقىت سارپ قىلىپ، وسى ارادا تەكسەرىپ-زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، قۇمدى شولدەگى مۇنداي عاجايىپ كورىنىستىڭ سىرىن اقىرى اشتى: اڭىزداردا ايتىلاتىن “جىن-شايتاندى” دا تاپتى.
راسىندا، وسىناۋ ىعىر وڭىردە ۇزاق جىلدار بويى ۇزبەي سوققان قاتتى جەل جەردى ساي-جىرا ەتىپ، قۇم توبەشىكتەردى “عيماراتتارعا” اينالدىرعان. مىنە، وسىلاي تابيعاتتىڭ ءوزى ادامدى الجاستىراتىن “قالانى” سالىپ كەتكەن ەدى.
«ياردان» اتتى وسى ءبىر جىن-شايتاندار قالاسىنان اتتانعان ولار ءارى ءبىر-اق كۇن جول ءجۇرىپ، قۇلازىپ جاتقان تاعى ءبىر بايىرعى قالاشىققا كەز بولدى. مىنا قالانىڭ توپىراق ۇيىندىسىنەن سالىنعان قالا ەمەستىگىن كوپشىلىك بۇل جولى انىق كوردى — بۇل ناعىز قوناق قالا ەكەن. دەگەنمەن مۇنى قالا دەۋ دە دۇرىس ەمەس ەدى: كولەمى وتە شاعىن، جامبىلى دا جوق. بار بولعانى ءبىرلى-جارىم ۇيلەردىڭ سىلەمى عانا.
بۇل كەزدە كۇن ەداۋىر كەشكىرىپ كەتكەن، سۆەن بۇل جەرگە ونشا قىزىقپادى. ول ۇلى تاكلاماكان شولىندە ەرتەرەكتە قارالعان بىرنەشە قالا ورنىن قازىپ كورگەن، ولاردىڭ كولەمى مۇنان الدەقايدا ۇلكەن بولاتىن.
بۇل شۆەد كەشتە باياعى زاماندا قيراپ قالعان ءبىر “ۇيگە” تۇنەپ، ويلاماعان جەردەن سول “ءۇيدىڭ” ىشىنەن جۋڭگونىڭ ەرتە زامانداعى بىرنەشە مىس جارماعىن جانە ەكى التاسىن، بىرنەشە اعاش قويماسىن تاۋىپ الدى.
بۇل نارسەلەر سۆەننىڭ نازارىن اۋدارىپ، ول وسىدان بىلاي ومىردە الدەقانداي ءبىر باياعى قالانىڭ ورنى تابىلىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس دەپ دولبارلادى.
ەرتەسى تاڭەرتەڭ ەرتەمەن ول قول استىنداعىلارعا ات-كولىكتى دايىنداتتى دا، الداعى بۇلدىر ەلەس ىسپەتتى حيكمەتتى ءىستى ىزدەپ جولعا شىقتى. ونىڭ سەزۋىنشە، «كىرۋارنيا» وسى بەت الدىندا.
كۇن جىلىنىپ، گۇلدەر بايشەشەك اتقان ناۋرىز ايىنىڭ سوڭعى كەزى بولاتىن. بۇل ءبىر توپ ادام ءۇش قيىرسىز قۇمدى شولدە ءىلبىپ كەلەدى. گۇلدەر جايقالىپ، اعاشتار جاسىل تورقا جامىلعان، قۇستار سايراعان تاماشا كورىنىس كوزگە كورىنە قويماعانىمەن، كوكتەم لەبى ەسىپ تۇراتىن. كۇننىڭ تاڭەرتەڭگى شۇعىلاسى ساياحاتشىلاردى جىلى شۋاعىنا بولەپ، بويلارىن سەرگىتتى.
توپ ىشىندەگى ءان مەن بيگە اۋەس بىرنەشە ۇيعىر ات ۇستىندە كەلە جاتىپ اسەرلى حالىق انىنە باستى. ولاردىڭ ءانىن اياقتاي بەرە ءان اياعىن كازاكتار ءىلىپ اكەتتى. ولار وسى ءبىر سۋىق تا ەمەس، ىستىق تا ەمەس قوڭىر سالقىن كۇندە ءجۇرىپ كەلدى، اتتارى دا سەرىگىپ قالعان. كوكتەم كۇنى اتتاردى قۇناتىپ-اق تاستاپتى — 20 شاقىرىمنان استام جولدى ءبىر دەمدە ارتتا قالدىردى.
دامىلداپ تاڭەرتەڭگى اس ىشەتىن ۋاقىت بولىپتى. سۆەن ساياحاتشىلاردى ءبىر ورىندا توقتاتىپ، دەمالۋعا ءامىر ەتتى. وسى شاقتا ول ءبىر ەرەكشە جايتتى بايقادى: سوڭعى ەكى تۇيەدەگى مۇز سالىنىپ ارتىلعان تەرى تۇلىپتار قۋراي باستاعان، ىشىندەگى مۇزدار كۇننىڭ جىلۋىمەن ەرىپ، جول-جونەكەي اعىپ كەلىپتى.
بۇل ومىرمەن قاتىستى زور ماسەلە ەدى: قۇمدى شولدە ساپار شەككەندە سۋ بولماسا ءتىرى قالۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىن تەجەي الماي قالعان ول:
– سۋ! سۋ! – دەپ ايقايلاي جىبەردى.
ارت جاقتاعى جاعدايدان حابارى جوق يۋدەك تە ەشنارسەنىڭ بايىبىنا بارا الماي:
– سۋ؟ – دەپ داۋىستاپ قالدى.
اقىلدى قوس جانارى توڭىرەكتى شولىپ ءوتتى دە، بەت الدىندا كورىنىپ تۇرعان ءبىر توپ جىڭعىلدى نۇسقاپ تۇرىپ:
– اناۋ ويپانداعى جەردىڭ استىندا سۋ بارشىلىق! – دەدى.
سۆەن حەدين دە تۇسىنە قويدى. جىڭعىل شىققان جەردىڭ استىندا سۋدىڭ دا بار ەكەندىگى وعان دا ايان-دى. ول يۋدەككە كۇرەك الىپ، سول جەردى قازۋدى بۇيىردى. اتتان قارعىپ تۇسكەن يۋدەك كۇرەك سالىنعان تۇيەنىڭ ءۇستىن كورىپ:
– مىنە، قىرسىق! ءبىزدىڭ الگى كۇرەك ءتۇسىپ قالىپتى! – دەگەندە، داۋىسى ەرىكسىز قاتتى شىعىپ كەتتى.
ول وسىنى ايتتى دا، اتىنا قارعىپ ءمىنىپ، ات باسىن كەرى بۇرىپ، كەشە كەش تۇنەپ شىققان جەرگە قاراي ۇشىرتا جونەلدى.
باسقالار دا اتتارىنان ءتۇسىپ، دەمالدى. ولار ۇزاق ۋاقىت زارىعا كۇتتى. اقىرى يۋدەك تە كەلدى. ول كۇرەكتى تاۋىپ اكەلىپتى، ونىڭ ۇستىنە تاۋىپ العان اعاشتان ويىپ جاسالعان بۋددا ءمۇسىنى جانە ەرتە زامان اقشالارى دا بار ەكەن.
بۋددا ءمۇسىنى مەن ەرتە زامان اقشالارىن قولىنا الىپ كورىپ، جەردەن التىن تاپقانداي بولعان سۆەن:
– مىنا نارسەلەردى قاي جەردەن تاۋىپ اكەلدىڭ؟ – دەپ سۇراي كەتتى.
– سول كەشە ءوزىمىز تۇنەپ شىققان ۇيدەن تاۋىپ الدىم. كەشە ءتۇن بولىپ كەتتى دە ەشنارسە كورىنبەدى. تاڭەرتەڭ تاعى اسىعىس اتتانىپ كەتىپ، بۇعان نازار اۋدارمادىق. مەن بارىپ كۇرەكتى قاراپ ءجۇرىپ، قيراعان تامنىڭ قاسىنان وسى اعاش ويما مەن بىرقانشا ەرتە زامان اقشاسىن جاتقانىن كوردىم. كۇرەكتى تاۋىپ العان سوڭ، جاي انشەيىن قازىپ كورىپ ەدىم — وسى نارسەلەر شىقتى.
– ىم، ونداي بولعاندا، ونىڭ بايىرعى ءبىر قالانىڭ ناق ءوزى بولىپ شىعۋى عاجاپ ەمەس ەكەن. ءبىز سۋ تاۋىپ الايىق تا قايتا بارىپ كورەيىك.
… … …
سۆەن مەن يۋدەك سويلەسىپ تۇرعان كەزدە ەكى لاشكەر كۇرەكتى الا سالىپ، جىڭعىلدىڭ قاسىنا شۇڭقىر قازىپ جىبەردى. ازدان سوڭ سۋ دا شىقتى. شۇڭقىرداعى سۋ تۇنىپ بولعاننان كەيىن كازاكتار قولدارىمەن ۇستاپ، سۋ ىشۋگە تالاسا-تارماسا باس قويدى. ولار سۋدى ۇرتتاپ الىپ:
– ويباي، اشتى ەكەن! اشتى ەكەن! – دەسىپ، بەت-اۋزدارىن تىرجيتتى.
زاتى، بۇل جەردىڭ جەر استى سۋىنىڭ قۇرامىندا تۇز كوبىرەك بولادى ەكەن. ۋاقىتشا مۇقتاجدىقتى شەشكەن بولماسا، ونى ۇزاق ۋاقىت ىشۋگە ادام دا، ات-كولىك تە شىداي المايتىن.
كەرى قايتىپ بارىپ تەكسەرۋ ويىنان امالسىز كەشكەن سۆەن، قالعان مۇزعا قوسىپ ىستەۋ ءۇشىن ءسال عانا سۋ الدى دا، شىعىستى بەتكە الىپ تاعى دا ءجۇرىپ كەتتى.
ول كوپ ويلانباي لوپنۇر وڭىرىنە شىقتى، بايىرعى “كىرۋارنيا” قالاسى ءالى تابىلمادى. بىراق وسى وڭىرلەردەگى ۇلى تابيعاتتىڭ كەرەمەت كورىنىستەرى سۆەن حيەديندى وزىنە باۋراپ الدى. كورىكتى التىن تاۋ، تىلسىم قۇستى ارالاپ، شالقىپ جاتقان تۇزدى كول، جەر ءتۇزىلىسى كۇردەلى سايدام ويپاتى قاتارلى جەر-سۋلار ونى قاتتى قىزىقتىردى.
ولار شىڭحايدىڭ وزىندە جارتى جىلدان استام ۋاقىت بارلاۋ جۇرگىزدى. ءبىر كۇنى قولى بوس ۋاقىتتا بۇل سۇڭعىلا شۆەد الگى يۋدەك تاۋىپ اكەلگەن ەرتە زامان اقشالارىن الىپ شىعىپ، تاپتىشتەي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرىپ، بۇل اقشالاردىڭ وڭكەي ەكى حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى بەس مىسقالدىق اقشالار ەكەندىگىن، ىشىندە كەيىنگى پاتشالىقتاردىڭ اقشاسىنان بىرەۋى دە جوق ەكەنىن بايقادى.
ول ەداۋىر ويلانىپ وتىردى دا:
– عاجاپ! بۇل شىنىندا حان داۋىرىندە كەرەكسىز ەتىپ تاستالعان قالا بولىپ جۇرمەسىن؟ مۇمكىن، وسىلاي بولسا، مۇنىڭ كىرۋارنيا بولىپ شىعۋى دا ىقتيمال عوي، – دەپ كۇبىرلەدى وزىنە-ءوزى.
وسى شاقتا يۋدەك كەلدى. ول سۆەن حەديننىڭ ەرتە زامان اقشاسىن كورىپ، بىرەسە ويلانىپ، بىرەسە قۋانىپ وتىرعان بەينەسىنە قاراپ تۇرىپ:
– ءسىز وسى ءبىر كەرەككە تۇرعىسىز اقشالارعا سونشالىقتى قۇمارتىپ قالىپسىز عوي. كەيىن قايتىپ بارعان سوڭ مەن ءسىزدى ەرتىپ بارىپ، سول بايىرعى جەردەن كىتاپ، داپتەر سياقتى نارسەلەر تاۋىپ بەرەمىن، – دەدى.
– وي، سەن سول ەجەلگى قالاعا بارعان با ەدىڭ؟
لوپنۇر وڭىرىندە وسى سياقتى ەدەلگى قالادان ۇشەۋ-تورتەۋى بار.
كەلەسى جىلعى كوكتەم ماۋسىمى. سۆەن حيەدين مىقتاپ دايىندالىپ الدى دا، يۋدەكتىڭ باستاۋىندا تاعى سول ەلەۋسىز “بايىرعى قالاعا” كەلىپ، قازبا جۇمىسىن باستادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قاعازعا جازىلعان جانە اعاش تاقتايشاعا ويىلىپ جازىلعان 150-دەن استام جازبا دەرەك تاۋىپ الدى.
بۇل جازبالاردىڭ بەتىندە حان پاتشاسىنىڭ عىلىمناماسى جانە جىلدارى جازىلىپتى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى كوپتەگەن ماتەريالداردا «كىرۋارنيا» اتاۋى كەزدەسىپ وتىردى. ويلاماعان جەردەن بۇل ەجەلگى قالا كوپەس كىرۋارنيادان كورنەۋ ايىرىلىپ قالا جازدامادى ما؟ ولشەپ قاراعاندا، تاريحتا اتى بار وسى ەجەلگى قالانىڭ كولەمى نەبارى 100 مىڭ شارشى مەتردەن استام عانا بولىپ شىقتى.
بىراق ونى تاڭداندىرعانى – جەر استىنان تابىلعان جازبا دەرەكتەردىڭ ىشىندە سوناۋ جاڭا ەرانىڭ 150-جىلدارى توڭىرەگىندە قاعازعا جازىلعان بىرنەشە ماتەريال بولدى. جۋڭگونىڭ قاعاز جاساۋ ونەرىن جاڭا ەرانىڭ 105-جىلى تساي لۋن تاپقانىن ول بىلەتىن. قاعاز جاساۋ ونەرى تابىلىپ، كوپ وتپەي حان پاتشالىعىنىڭ ونىڭ وسى كىرۋارنيا سياقتى كىشىگىرىم ايماقتارعا اكەلۋى – مەملەكەتتىڭ شالعاي وڭىرلەرگە دە كوڭىل بولگەندىگىن كورسەتەدى.
سۆەن حەدين كىرۋارنيانى قازىپ بولعاننان كەيىن، تاعى دا يۋدەكتىڭ باستاۋىندا “ميران” دەگەن جەرگە بارىپ، ميران دەپ اتالاتىن ەجەلگى قالانى تاپتى. بۇل قالا كىرۋارنيادان الدەقايدا ۇلكەن ەكەن. كوپتەگەن قۇرىلىستارىندا گرەتسيا جانە بايىرعى ريم ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇلگىلەرى بايقالدى.
قازىر الىنعان جازبا ماتەريالداردىڭ ىشىندە حانتسزۋ (قىتاي) جازۋىمەن جازىلعاندارى دا، حاروجدى (يند-بۋددا) جازۋمەن جازىلعاندارى دا بار ەكەن. بۇل — وسى جەرگە قونىس اۋدارىپ كەلگەن كىرۋارنيالىقتار قۇرعان پىشام-شان مەملەكەتى دەپ قارادى سۆەن حيەدين.
وسىدان كەيىن سۆەن حەدين ميراننىڭ قاسىنان تاعى ءبىر ەجەلگى قالانى تاۋىپ الدى. بۇل دا كىرۋارنيانىڭ ۇلگىسىندەگى قالا ەدى.
سونىمەن ول كىرۋارنيانىڭ جوعالىپ كەتۋىندەگى سىردى اشتى:
زاتىندا، حان ۆۋدي پاتشا داۋىرىندە كىرۋارنيا كنيازى وردا جاعىنان ولىمگە ۇكىم ەتىلەدى دە، ونىڭ ءىنىسى استاناسىن ميرانعا كوشىرىپ كەلىپ، پىشام-شان دەگەن مەملەكەتتى قۇرادى. وسىعان دەيىن كىرۋارنيا قالاسى مۇنشا دامىماعان ەدى، ال ميران گۇلدەنىپ، كوركەيە تۇسەدى.
وڭتۇستىك-سولتۇستىك پاتشالىقتارى داۋىرىنە كەلگەندە تارىم دارياسىنىڭ ارناسى وزگەرەدى دە، كىرۋارنيا ءوڭىرى تۇگەلدەي كەۋىپ قالادى. وسى قالانى مەكەن ەتكەن حالىق باسقا جاققا قونىس اۋدارادى، بىراق كەيىنگى جاعدايى ءمالىمسىز.
1902 جىلى جازدا سۆەن حەدين “زەرتتەۋ” جۇمىسىن اياقتاپ، ەلىنە قايتتى. ول كىرۋارنيا مەن ميراننان تابىلعان قىرۋار مادەني بۇيىمدار مەن جازبا ماتەريالداردى وزىمەن بىرگە الىپ كەتتى.
سونىمەن، تۋرا ءۇش جىل ۋاقىت جۇمساپ، باتىس ءوڭىر ارحەولوگياسىن باياندايتىن بەس تومدىق كولەمدى ەڭبەگىن جازىپ شىقتى. ءوزىنىڭ ۇستازى ريحشگوفەننىڭ (Richthofen) ەۋروپا مەن ازيانى تۇتاستىراتىن وسى بايىرعى قۇرلىق قاتىناس جولىنا بەرگەن اتىن پايدالانىپ، كىتابىنىڭ اتىن «جىبەك جولى» (The Silk Road) دەپ قويدى.
وسى ەڭبەگى ءۇشىن ول شۆەتسيا پاتشا اۋلەتىنىڭ گەوگرافيا عىلىمى قوعامى تاراپىنان بەرىلەتىن ۆيكتوريا مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
سۆەن حەديننىڭ اماندىعىن قورعاۋدا ەرەكشە ەڭبەك كورسەتكەن ءتورت كازاكتى دا قايتىپ بارعان سوڭ رەسەي پاتشاسى ارنايى وردەنمەن سىيلادى.
ليتتەر قاشقاردا جۇرگەن كەزىندە كۇشارداعى مىڭ ءۇيدى سۆەنگە تانىستىرعان بولاتىن. شۆەد ساياحاتشىسى ەكى رەت كەلىپ، “زەرتتەۋ” جۇرگىزگەندە دە ول جاققا “قۇتتى قادامىن” تاستاي الماعان. بىراق كەيىنىرەك جاپون زەرتتەۋشىلەرى ول جاققا بارىپ، سول باعىتتاعى زەرتتەۋلەردى جالعاستىردى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
باسى:
جالعاسى بار…











